Avıatsııa salasyna qandaı reformalar qajet
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan Eýrazııanyń iri avıatsııalyq habyna aınalýdy maqsat tutyp otyr. Soǵan oraı jańa áýejaılar boı kóterip, «ashyq aspan» rejımi keńeıdi. Dese de, sarapshylar salanyń básekege qabiletin arttyrý úshin naryq erejesin ózgertýdi usyndy, onsyz reformanyń nátıje berýi kúmándi kórinedi. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy taqyrypqa qatysty mamandardyń usynysyn saraptady.
Naryqty retteý tetigi
Jańa termınal, avıatsııalyq otyn óndirisi sekildi máseleler aýqymdy reformanyń bir bóligi ǵana. Qazir memleketke qol jaımaı, kompanııalardyń óz betinshe damýyna múmkindik berý odan da mańyzdy bolyp tur. VietJet Qazaqstan kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Ádilbek Ómirálıevtiń aıtýynsha, otandyq naryq mundaı táýekelge daıyn.
– Qazaqstan shekarasynan 500 shaqyrym radıýsta shamamen 80 mıllıon adam turady. Avıatsııa úshin atalǵan kórsetkish – nebári jarty saǵattyq ushý qashyqtyǵyn bildiredi. Alaıda osy múmkindikti tolyq paıdalanylyp otyrǵan joqpyz, – dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, salany tejep otyrǵan avıatsııadaǵy ınfraqurylym emes, bar gáp naryqty retteýdiń shıki modelinde. Sebebine úńilsek, qoldanystaǵy basqarý tetigi on shaqty jyl buryn qoldanysqa engen. Ol kezde naryq ta, ekonomıkalyq jaǵdaıda da múlde basqa, tipti áýe tasymalynyń kólemi áldeqaıda az edi. Sondyqtan búgingi naryqty retteý modelin zamanaýı úlgide qaıta ázirleý mindeti tur.
Airbus, Boeing: jańa ushaqtar kóbeıedi
Mamandardyń kelesi toby reformany áýe tasymaldaýshylardan bastaý kerek degen paıymda. Ásirese kompanııalardyń ushaq parkin ulǵaıtýdy durys sanaıtyndar kóp. Syn aıtýshylar sonda ǵana kólem men sapa teńesedi dep topshylaıdy.
Air Astana kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Ibragım Janlyeldiń aıtýynsha, bıyl jyl sońyna deıin kompanııadaǵy ushaq sany 67-ge deıin kóbeıedi. Al 2029 jylǵa qaraı áýe kemesiniń sanyn 83-ke, 2030 jyly 86-ǵa jetkizýdi josparlap otyr.
Bul maqsatqa Memleket basshysynyń Brıýsselge jasaǵan resmı sapary yqpal etýi yqtımal. Sol saparda Qazaqstan Airbus A320neo jáne A321neo úlgisindegi 50 ushaqty, Boeing 787 Dreamliner úlgisindegi 15 ushaqty satyp alýǵa ýaǵdalasqan-dy.
Ibragım Janlyel jańa ushaqtardyń áýe tasymal júıesine qalaı qalaı áser etetinin aıtty.
– Airbus A320neo ushaqtary aldyńǵy býynmen salystyrǵanda janar-jaǵarmaıdy shamamen 20 paıyzǵa az tutynady jáne 9 saǵatqa deıin úzdiksiz usha alady. Al Boeing 787 Dreamliner alys qashyqtyqtaǵy halyqaralyq reısterdi damytýǵa múmkindik beredi, – dep túsindirdi ol.
Demek, halyqaralyq avıatsııalyq hab qurý úshin áýe parkin áli de keńeıtý óte mańyzdy.
Sýbsıdııa: qoldaý ma, qolbaılaý ma?
Bizde ishki áýe tasymalyn sýbsıdııalaý júıesi burynnan bar. Memleket áleýmettik mańyzy bar baǵyttardy qoldaýǵa jyl saıyn shamamen 7 mlrd teńge bóledi. Bul reıstermen jylyna shamamen 500 myńǵa jýyq jolaýshy qatynaıdy.
Degenmen mundaı qoldaýǵa qatysty sarapshylardyń pikiri ártúrli. Mysaly, VietJet Qazaqstan kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Ádilbek Ómirálıevtiń paıymynsha, memleket áýe tasymaldaýshylardy turaqty qoldamaǵany jón, kerisinshe qarjylaı kómek tek ýaqytsha sıpatta bolǵany durys. Qarjynyń ýaqytsha járdem ekenin sezingen kompanııalar kommertsııalyq turǵydan ózin-ózi aqtaıtyn qadamdarǵa baratyn bolady.
Sonymen qatar Ádilbek Ómirálıev áýe kompanııalary men memleket arasyndaǵy sýbsıdııalyq kelisimdi keminde úsh jylǵa deıin uzartýdy usyndy. Uzaq merzimdi josparlaý áýe kompanııalaryna ınvestıtsııa tartýǵa jáne jolaýshylar bazasyn qalyptastyrýǵa kómektesedi. Osylaısha, bıýdjet qarjysyna táýeldilik azaıady.
Mundaı tásil tıimdiligin áldeqashan dáleldegen. Kezinde sýbsıdııaǵa arqa súıegen «Astana – Taldyqorǵan» jáne «Astana – Jezqazǵan» baǵyttary ýaqyt óte kommertsııalyq turǵydan yńǵaıly baǵytqa aınalǵanyn bilemiz.
Mamandardyń usynysyna súıensek, reformanyń kelesi tarmaǵy tarıf saıasatyna qatysty bolýy shart. Óıtkeni eldegi sýbsıdııalanatyn reısterdiń júktemesi shamamen 95 paıyzdy quraıdy. Soǵan qaramastan barlyq bılet birdeı belgilengen baǵamen satylyp keledi. Al is júzinde keıbir jolaýshy yńǵaıly ushý ýaqyty men qosymsha qyzmet úshin ústemeaqy tóleýge daıyn.
Osy oraıda sarapshylar sheshimniń shetin shyǵardy. Aıtýlarynsha, bıletterdiń bir bóligin arzan (áleýmettik) baǵamen satyp, qalǵanyn naryq baǵasymen saýdalaýǵa ruqsat berý kerek. Bul ushaq bıletterin halyqqa qoljetimdi etip, bıýdjetke túsetin salmaqty azaıtady.
Ádilbek Ómirálıevtiń sózinshe, qazirgi sýbsıdııalaý júıesi áýe kompanııalarynyń tek shyǵynyn óteıdi, ózge qoldaý sharalary mardymsyz. Memleket járdemi tabys tabýǵa nemese ınvestıtsııa salýǵa yntalandyra almaı keledi. Kompanııalar jetkilikti qoldaý ala almaǵan soń jańa reısterdi ashý, qyzmet sapasyn arttyrý, áýe parkin jańartý sekildi bastamalarǵa qulyqsyz.
Bul máseleni ásirese ushaq satyp alý kezinde kóp baıqaımyz. Álemdik tájirıbede áýe kompanııalarynyń basym bóligi ushaqtardy operatsııalyq lızıng arqyly alady. Alaıda bizde memlekettik sýbsıdııa kólemin eseptegende mundaı shyǵyndar eskerilmeıdi. Sońynda táýekelge baratyn taǵy áýe kompanııalary.
– Áýe kompanııalary jańa reıs ashý úshin quny 20–30 mıllıon dollar bolatyn ushaqty óz qarajatyna satyp alýy kerek bolady. Jergilikti tasymaldaýshylar úshin bul ońaı emes, – deıdi Ádilbek Ómirálıev.
Salyq saıasaty da áýe bılettiniń baǵasyna áser etedi
Áýe bıletteriniń baǵasy tek sýbsıdııaǵa baılanysty emes. Oǵan memleket júrgizip otyrǵan salyq saıasaty da áser etedi. Qazir halyqaralyq reısterge qosylǵan qun salyǵy salynbaıdy (mólsherleme – 0%). Al Qazaqstan ishindegi reısterge 16% QQS qoldanylady.
Eýropanyń kóptegen elinde ishki áýe tasymaly áleýmettik mańyzy bar kólik túri retinde mundaı salyqtan tolyq bosatylǵan nemese jeńildetilgen salyq rejımi engizilgen. Sondyqtan sarapshylar áýe tasymaly salasyndaǵy salyq saıasatyn qaıta qaraýdy surap júrgeli kóp boldy. Bul ishki áýe bıletteriniń baǵasyn arzandatýy múmkin.
Al avıa-sarapshy Abyl Kekilbaev salaǵa qajet reformanyń ishine eńbek naryǵyndaǵy ahýaldy qosty. Onyń paıymdaýynsha, saladaǵy mamandardyń jalaqysy joǵary ári sol eńbekaqy kompanııalardyń aldaǵy shyǵynyna áser etýi múmkin.
– Qazaqstandyq mamandardyń bilimi, tájirıbesi men kásibı quzyreti mańyzdy. Saladaǵy sapa otandyq avıatsııanyń damýyna jol ashýy kerek. Qazirgi avıatsııada uzaq merzimdi báseke, artyqshylyq dál osy adamı kapıtalǵa baılaýly, – dep túıindedi Abyl Kekilbaev.
Qazaqstan sońǵy jyldary avıatsııa salasyn qarqyndy damytyp keledi. Biraq álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qýatty avıatsııalyq hab qurý úshin ınfraqurylymnyń ózi jetkiliksiz. Ol úshin naryqtaǵy erejelerdi ózgertý kerek, áýe kompanııalarynyń tıimdi jumys isteýine jaǵdaı jasap, salyq jáne sýbsıdııalaý júıesin jetildirý de mańyzdy. Osy reformalar úılesimdi júzege assa, otandyq avıatsııa kólik júıesin ǵana emes, ekonomıkanyń ósýine serpin beretin strategııalyq salaǵa aınala alady.
