Avaza: Prezıdent Toqaevtyń pragmatıkalyq kún tártibiniń máni

Saýda kólik ınfraqurylymyna, ónerkásiptik kooperatsııa tehnologııalyq áriptestikke táýeldi bolsa, Transkaspıı baǵytymen júk tasymaldaýdyń bolashaǵy Kaspıı teńiziniń jaı-kúıine baılanysty. Qazaqstan qandaı bastamalar usyndy jáne olardyń bárin qandaı ortaq maqsat biriktiredi? Bul týraly Kazinform saraptamalyq materıalynan oqyńyz.

Kórshilik baılanystan ortaq ekonomıkalyq múddege deıin

8 qazanda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń segizinshi konsýltatıvtik kezdesýi ótti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óńirlik yntymaqtastyqtyń jetistikterin atap ótip, ony odan ári damytý qajet ekenin aıtty. Ótken jyly óńir elderi arasyndaǵy ózara saýda kólemi shamamen 13 mlrd dollarǵa jetti. Bul memleketterimizdiń jalpy taýar aınalymynyń 8 paıyzyna jýyq.

Qazaqstan bul kórsetkishti 20 mlrd dollarǵa deıin arttyrýdy usyndy. Prezıdent saýda kólemin ulǵaıtý úshin shekara mańyndaǵy saýda-logıstıka keshenderi men ónerkásiptik kooperatsııa ortalyqtaryn damytýdyń mańyzyn atap ótti. Bul — jekelegen shekaralyq jobalarmen shektelmeı, ózara baılanysqan ekonomıkalyq júıe qalyptastyrýǵa kóshý. Ol úshin saýda kedergilerin joıý, óndiristik yntymaqtastyqty keńeıtý jáne kólik-logıstıka toraptarynyń jumysyn úılestirý qajet.

Sondyqtan Qazaqstan Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytýǵa aıryqsha mán beredi. Keıingi jyldardaǵy úrdis bul baǵyttyń mańyzy artyp kele jatqanyn kórsetedi. Reseımen yntymaqtastyq aıasynda «Soltústik — Ońtústik» kólik baǵytyn damytý jáne TRIPP bastamasymen yqpaldasý da Qazaqstan úshin ózekti.

Qazaqstan túrli kólik baǵyttaryn ózara baılanysqan aýqymdy júıeniń quramdas bóligi retinde qarastyrady. El ishindegi ınfraqurylymdy damytý kórshi memleketterge qosymsha kólik baǵyttaryn paıdalanyp, syrtqy naryqtarǵa shyǵýǵa múmkindik bergende ǵana óńir úshin mańyzǵa ıe bolady.

Konsýltatıvtik kezdesýde sý máselesi Ortalyq Azııadaǵy turaqtylyqqa tóngen negizgi syn-qaterlerdiń biri retinde ataldy. Memleket basshysy transshekaralyq sý resýrstaryn basqarýdyń jańa tásilderin ázirleýdi usyndy. Bul rette ózara qurmet, teń quqyqtylyq jáne barlyq memlekettiń múddesin eskerý qaǵıdattary basshylyqqa alynýǵa tıis. Qasym-Jomart Toqaev osy baǵyttaǵy negiz retinde Ortalyq Azııanyń sý paıdalaný jónindegi negizdemelik konventsııasyn atady. Sondaı-aq BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý bastamasyn birlesip ilgeriletý usynyldy. Bul uıymnyń qyzmetinde Ortalyq Azııanyń erekshelikteri eskerilýge tıis.

Shyǵystanýshy Janat Momynqulovtyń aıtýynsha, óńir elderi sýdy bólisýmen shektelmeı, sý resýrstaryna qatysty qaýip-qaterlerdi birlesip basqarýǵa jáne olardy paıdalanýdan túsetin paıdany úılestirýge kóship keledi.

— Ol úshin gıdrologııalyq derektermen turaqty almasý, sý qoımalarynyń jumys rejımin kelisý, shyǵyndar men ótemaqylardy ashyq bólý, sondaı-aq sý, energetıka jáne aýyl sharýashylyǵy saıasatyn ózara úılestirý qajet, — dedi saıasattanýshy.

Qazaqstan usynǵan bastamalar arasynda tehnologııalyq damý máseleleri de mańyzdy oryn aldy. Konsýltatıvtik kezdesýde Prezıdent Toqaev Ortalyq Azııa elderiniń jasandy ıntellekt salasyndaǵy áriptestik baǵdarlamasyn ázirleýdi usyndy. Bul ǵylymı ortalyqtarǵa, ýnıversıtetter men tehnologııalyq kompanııalarǵa tájirıbe jáne aqparat almasýǵa múmkindik beredi.

Qaýipsizdik máselesine de erekshe nazar aýdaryldy. Neırondyq jelilerdi qoldanýdan týyndaıtyn qaýipter halyqaralyq deńgeıde talqylanyp jatyr. Osyǵan baılanysty Ortalyq Azııa elderi men Ázerbaıjannyń jasandy ıntellektini jaýapkershilikpen paıdalaný jónindegi deklaratsııasyn ázirleý usynyldy.

Osylaısha, tehnologııalyq yntymaqtastyq eki baǵytty qamtıdy: jańa múmkindikterdi damytý jáne qaýipsizdik máselelerine qatysty ortaq ustanym qalyptastyrý.

Álemdegi turaqsyzdyq jaǵdaıynda gýmanıtarlyq saladaǵy bastamalardyń da mańyzy artyp otyr. Atap aıtqanda, Qazaqstan Prezıdentiniń Teleradıokesheni quramyndaǵy halyqaralyq Silk Way telearnasynyń negizinde óńirlik telearna qurý usynyldy. Sondaı-aq jastardyń volonterlik forýmyn ótkizý bastamasy kóterildi.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Álemdik ekonomıka zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Álisher Bazarbaevtyń aıtýynsha, memleketter óńirlik yntymaqtastyqtyń barlyq baǵytyn qamtıtyn uzaq merzimdi baǵdardy alǵash ret aıqyndady.

— Óńir elderiniń birligin nyǵaıtýda Qazaqstannyń róli aıtarlyqtaı mańyzdy. Qazaqstan óńirlik dıalogty damytýdy qoldap qana qoımaı, áriptestiktiń naqty tetikteri men uzaq merzimdi tásilderin usynady. Sonymen birge Qazaqstannyń bastamalary Ortalyq Azııa memleketteriniń birlesken jumysy aıasynda qoldaý taýyp, odan ári damyp keledi. Bul óńirdiń halyqaralyq qatynastardaǵy derbes sýbekt retindegi ornyn nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy, — dedi ol.

TMD: tarıhı ortaqtyqtan bolashaq jobalaryna deıin

9 qazanda TMD-ǵa qatysýshy memleketter basshylarynyń otyrysynda Qazaqstan tarıhı baılanystar men ekonomıkalyq yntymaqtastyq máselelerine basymdyq berdi. Dostastyqtyń qurylǵanyna 35 jyl tolýyna oraı Prezıdent Toqaev 1991 jylǵy Almaty deklaratsııasynyń rólin atap ótip, halyqaralyq qatynastar ózgerip jatqan kezeńde memleketter arasyndaǵy senimge negizdelgen tikeleı dıalogtyń qajettigin aıtty.

Prezıdent 2027–2030 jyldarǵa arnalǵan TMD-nyń negizgi ónerkásiptik-tehnologııalyq jobalar toptamasyn qalyptastyrýdy usyndy. Bul jobalarda qosylǵan quny joǵary ónim óndirýge basymdyq berilýge tıis.

Bul bastama Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń kezdesýinde aıtylǵan ekonomıkalyq ustanymnyń jalǵasy boldy. Qazaqstan birlesken óndiristi damytý arqyly yntymaqtastyqty nyǵaıtýdy usynady. Alaıda jobalardyń aýqymy men iske asyrý tetikteri ártúrli: kórshi memlekettermen baılanysta shekara mańyndaǵy ortalyqtar men óńirlik óndiristik tizbekterge basymdyq berilse, TMD aıasynda iri ónerkásiptik-tehnologııalyq jobalar toptamasyn qalyptastyrý kózdelip otyr.

Jasandy ıntellekt salasynda Prezıdent Toqaev ǵylymı ortalyqtar, ýnıversıtetter, kompanııalar men startaptardyń qatysýymen strategııalar, zańnama jáne memlekettik qoldaý máseleleri boıynsha tájirıbe almasýdy usyndy.

Taǵy bir bastama — «TMD plıýs» formatyndaǵy alǵashqy sammıtti ótkizý. Otyrys qorytyndysy boıynsha TMD qyzmetine jáne memleketterdiń aldaǵy yntymaqtastyǵyna qatysty qujattarǵa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, 2028 jyl Áleýmettik damý jáne ómir sapasy jyly, al 2029 jyl TMD-daǵy kólik baılanysy jyly bolyp jarııalandy.

Shyǵystanýshy Janat Momynqulovtyń pikirinshe, TMD saýda, eńbek kóshi-qony, tehnıkalyq standarttar men qaýipsizdik máselelerinde áli de mańyzdy ról atqarady.

— Óńir ózara konsýltatsııa ótkizýge arnalǵan tetikterin damytyp, Ázerbaıjanmen baılanysyn nyǵaıtyp, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn ilgeriletip keledi. Sonymen birge Qytaımen, Eýropalyq odaqpen, AQSh-pen, Reseımen, Japonııamen, Koreıamen jáne Parsy shyǵanaǵy elderimen dıalog júrgizip otyr. Syrtqy áriptesterdi óńirlik kún tártibine tartý Ortalyq Azııanyń halyqaralyq qatynastardaǵy derbestigin nyǵaıtady, — dedi sarapshy.

Kaspıı: ekologııanyń ekonomıkalyq mańyzy

Memleket basshysynyń jumys saparyndaǵy úshinshi alań — Kaspıı ekologııalyq sammıti. Qazaqstan úshin teńizdiń jaı-kúıin talqylaý buǵan deıin kóterilgen tabıǵatty qorǵaý bastamalarynyń jalǵasy boldy.

2026 jylǵy sáýirde Astanada ótken Óńirlik ekonomıkalyq sammıtte Prezıdent Qazaqstan Kaspıı teńiziniń odan ári tozýyna jol bermeýge baǵyttalǵan memleketaralyq baǵdarlamany ázirleý bastamasyn kótergenin habarlady. Sondaı-aq óńirdegi ǵylymı yntymaqtastyqty damytý úshin Kaspıı teńiziniń ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy.

Kaspııdiń tabıǵı tepe-teńdigin saqtaý Ortalyq Azııany Kavkazben, Taıaý Shyǵyspen jáne Eýropamen baılanystyratyn kólik dáliziniń tıimdi jumys isteýi úshin de mańyzdy. Sondyqtan ekologııalyq máseleler búginde óńirlik saıasattyń strategııalyq baǵytyna aınalyp otyr.

— Qazir teńizdiń jaı-kúıi tek ekologııalyq másele emes. Sý deńgeıiniń tómendeýi bıoalýantúrlilikke, balyq sharýashylyǵyna, jaǵalaý ınfraqurylymyna, porttar men kólik baǵyttaryna áser etedi. Bul, sonyń ishinde, Transkaspıı kólik dálizin damytýǵa da yqpalyn tıgizedi, — dep túsindirdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Álemdik ekonomıka zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Álisher Bazarbaev.

Qazaqstannyń Kaspııdi saqtaý jónindegi bastamalary ǵylymı zertteýlerdi, zamanaýı tehnologııalardy jáne halyqaralyq úılestirýdi biriktiretin keshendi baǵdarlama retinde usynyldy. Qasym-Jomart Toqaev Kaspıı teńizin saqtaý úshin halyqaralyq kúsh-jigerdi biriktirip, bolashaǵy zor jobalardyń ortaq toptamasyn qalyptastyrýǵa shaqyrdy.

Avazada Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev usynǵan bastamalar Qazaqstannyń óńirlik saıasatyndaǵy ortaq ustanymdy aıqyndaıdy. Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń kezdesýinde Qazaqstan óńir ishindegi ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtýdy usyndy. TMD aıasynda iri birlesken ónerkásiptik jobalarǵa kóshý máselesin kóterdi. Al Kaspııge qatysty kún tártibi qorshaǵan ortanyń jaı-kúıine de, kólik baılanysynyń bolashaǵyna da áser etetin tabıǵı jaǵdaılardy qamtıdy.

Astana ekonomıka, kólik, sý resýrstary, tehnologııa jáne gýmanıtarlyq baılanystardy birin-biri tolyqtyratyn yntymaqtastyq baǵyttary retinde qarastyrýdy usyndy. Endigi mindet — osy bastamalardy kelisilgen josparlarǵa, naqty jobalarǵa jáne oryndalýy qamtamasyz etiletin mindettemelerge aınaldyrý.

Bul ustanym Ortalyq Azııanyń turaqty damýy memleketterdiń kelisilgen is-qımylynsyz múmkin emes ekenin kórsetedi. Prezıdent Toqaevtyń «Tabysty Ortalyq Azııa — tabysty Qazaqstan» qaǵıdaty da ulttyq múddege pragmatıkalyq turǵydan qaraýdy bildiredi. Óıtkeni eldiń qaýipsizdigi men órkendeýi kórshileriniń turaqtylyǵy men ál-aýqatyna tikeleı baılanysty.

Ekonomıst Álisher Bazarbaevtyń aıtýynsha, Túrikmenstanda ótken Ortalyq Azııa kóshbasshylarynyń konsýltatıvtik kezdesýi, TMD sammıti jáne Kaspıı ekologııalyq forýmy óńirlik senimniń, keń aýqymdy eýrazııalyq áriptestiktiń jáne ortaq ekojúıeni qorǵaý máselesiniń birtutas pragmatıkalyq baǵytta toǵysatynyn kórsetti.

— Bul úsh alańnyń árqaısysy óz mindetin sheshedi. Alaıda úsheýiniń de túpki maqsaty — ortaq keńistigimizdiń turaqtylyǵy men ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtý, — dedi Á.Bazarbaev.

Kelissózderdiń qorytyndysy Ortalyq Azııanyń óz pozıtsııasyn birtindep nyǵaıtyp, halyqaralyq saıasattaǵy uıymshyl, bedeldi ári derbes ortalyq retinde damýdyń jańa kezeńine qadam basyp kele jatqanyn kórsetedi.