Avans, aldyn ala tólem nemese bron úshin tólengen aqshany qaıtarýǵa bola ma
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda avans, aldyn ala tólem nemese bron úshin tólengen qarajatty barlyq jaǵdaıda birdeı qaıtaryp alý múmkin emes. Bul kelisimshart talaptaryna, kórsetiletin qyzmettiń sıpatyna jáne odan bas tartý sebebine baılanysty. Keıbir jaǵdaıda tutynýshy aqshasyn tolyq qaıtaryp alýǵa quqyly bolsa, keı jaǵdaıda qyzmet kórsetýshi naqty rastalǵan shyǵyndaryn nemese tólemniń bir bóligin ustap qalýy múmkin.
Meıramhanadaǵy ústelge tapsyrys berildi, qonaq úıdegi bólme úshin aqsha aldyn ala tólendi nemese sheber aldaǵy jumysy úshin qarajat aldy. Alaıda jospar ózgerip, klıent aqshasyn qaıtarýdy suraıdy. Al qyzmet kórsetýshi «bron qaıtarylmaıdy» degen ýájben bas tartady. Mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek jáne qaıda júgingen jón?
Eń aldymen tólemniń qandaı shartpen engizilgenin anyqtaý qajet. Munda tólemniń «avans», «aldyn ala tólem», «kepilaqy» nemese «bron» dep atalýynan góri, onyń maqsaty men taraptardyń aldyn ala kelisken sharttary mańyzdy. Bul soma qyzmettiń jalpy qunyna kire me, oryndaýshy qandaı mindettemelerdi moınyna aldy jáne tapsyrys kúshin joıǵan jaǵdaıda kelisimde ne kózdelgen – dál osy jaıttar sheshýshi ról atqarady.
Aldyn ala tólem talap etý zańdy ma
Iá, bul zańdy talap. QR Azamattyq kodeksiniń 380-babyna sáıkes, taraptar qyzmet kórsetilgenge deıin onyń qunyn ishinara nemese tolyq tóleýge kelise alady.
Kásipker aldyn ala tólemmen jumys isteýge quqyly, al klıent bul talappen kelisýge nemese basqa usynysty tańdaýǵa erikti.
Aldyn ala tólemniń mólsherine qatysty zańda jalpy shekteý joq. Kópshilik zańda kórsetilgen 30%-dy aldyn ala tólemniń eń joǵary mólsheri dep qate túsinedi.
Negizinde bul kórsetkish tutynýshy shart talaptaryn oryndamaǵan jaǵdaıda qoldanylatyn aıyppuldyń shekti mólsherine qatysty.
Aqsha aýdarylǵanǵa deıin klıentke tólemniń somasy, maqsaty jáne tapsyrystan bas tartý tártibi túsindirilýi tıis. «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 8-1-babyna sáıkes, barlyq talaptar naqty bolýy qajet.
Eger «aqsha qaıtarylmaıdy» degen shart tek keıin aıtylsa, ol aldyn ala kelisilgen talap bolyp sanalmaıdy.
Avans pen aldyn ala tólem
Avans – bolashaqtaǵy tólemniń bir bóligi retinde aldyn ala beriletin aqsha. Eger qyzmet kórsetilse, ol sońǵy esep aıyrysý kezinde esepke alynady. Aldyn ala tólem de osyǵan uqsas, biraq ol tolyq nemese ishinara bolýy múmkin.
QR Azamattyq kodeksiniń 686-babyna sáıkes, tapsyrys berýshi qyzmetten bas tartýǵa quqyly, alaıda oryndaýshynyń naqty jumsaǵan shyǵyndaryn óteýge mindetti.
Mysaly, banket úshin aldyn ala tólengen 50 myń teńgeniń 12 myń teńgesi arnaıy satyp alynǵan azyq-túlikke jumsalǵany qujatpen dáleldense, meıramhana osy somany ustap qalyp, qalǵan 38 myń teńgeni qaıtarýy tıis.
Mundaı shyǵyndar naqty sol tapsyrysqa qatysty bolýy jáne qujatpen rastalýy qajet. «Basqa klıentterden aıyryldyq» nemese «qonaq úı bólmeni basqa adamǵa bere almady» degen sekildi ýájder naqty shyǵyn bolyp eseptelmeıdi. Olar – tek boljaldy tabys.
Taýarlarǵa qatysty Azamattyq kodekstiń 440-baby kúshinde.
Eger satýshy aldyn ala tólem alyp, taýardy ýaqytynda bermese, satyp alýshy taýardy nemese aqshasyn qaıtarýdy talap etýge quqyly. Budan bólek, atalǵan kodekstiń 353-baby boıynsha ósimpul eseptelýi múmkin.
Eger satýshy óz mindetin oryndaýǵa daıyn bolsa, biraq satyp alýshy jaı ǵana oıynan aınyp qalsa, taýar berilgenge deıin kez kelgen satyp alýdan bas tartýǵa zań avtomatty túrde múmkindik bermeıdi. Bul jaǵdaıda shart talaptary men qaıtarý qaǵıdalary eskeriledi. Sapaly azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy zańda belgilengen talaptar saqtalǵan jaǵdaıda 14 kún ishinde qaıtarýǵa bolady. Atap aıtqanda, ol úshin «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 14-inshi jáne 30-ynshy baptaryndaǵy normalar oryndalýy kerek.
Kepilaqyqaıtarylmaýymúmkin
Kepilaqy (zadatok) – bolashaq tólemniń bir bóligi ǵana emes, sonymen qatar mindettemeniń oryndalýyn qamtamasyz etetin qural.
Azamattyq kodekstiń 337-babyna sáıkes, kepilaqy týraly kelisim qandaı soma bolsa da mindetti túrde jazbasha rásimdelýi kerek. Onda tólemniń kepilaqy ekeni, qandaı mindettemeni qamtamasyz etetini jáne jaýapkershilik qandaı jaǵdaıda týyndaıtyny kórsetilýi tıis.
Bul úshin qaǵaz túrindegi kelisim mindetti emes. Kodekstiń 152-babyna sáıkes, taraptardy jáne kelisimniń mazmunyn anyqtaýǵa múmkindik beretin elektrondyq hat-habarlar da jazbasha nysanǵa teńestiriledi. Alaıda tek «bron úshin» degen belgimen aqsha aýdarý jetkiliksiz bolýy múmkin. Taraptardyń muny kepilaqy retinde moıyndaǵanyn rastaıtyn tolyq hat almasý bolǵany jón.
Azamattyq kodekstiń 338-babyna sáıkes, eger mámileniń buzylýyna kepilaqy bergen tarap kináli bolsa, aqsha qaıtarylmaıdy. Eger kiná kepilaqyny alǵan taraptan bolsa, ol somany eki ese etip qaıtarýǵa mindetti. Al taraptardyń ózara kelisimimen nemese olardyń kinásinsiz mámile oryndalmasa, kepilaqy tolyq qaıtarylady.
Bron úshin tólemniń máni qandaı
Bron – bul bólmeni, ústeldi nemese belgili bir ýaqytty aldyn ala rezervteý ǵana, tólemniń jeke túri emes. Eger tólengen soma keıin qyzmettiń jalpy qunyna eseptelse, bul is júzinde aldyn ala tólem bolyp sanalady. Al eger bron úshin bólek aqy kelisilgen bolsa, onda daý osy qyzmettiń naqty kórsetilgen-kórsetilmegenine baılanysty sheshiledi. Tapsyrys kúshi joıylǵannan keıin avansty «bron qyzmetiniń aqysy» dep ózgertýge bolmaıdy.
«Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 8-1-baby boıynsha, shart buzylǵannan keıin, kórsetilmegen taýar, jumys nemese qyzmet úshin aqshany qaıtarmaýdy kózdeıtin talaptar tutynýshynyń quqyqtaryn shekteıtin norma bolyp esepteledi.
Sondaı-aq, tutynýshydan óz mindettemesin oryndamaǵany úshin qyzmet qunynyń 30%-ynan artyq mólsherde tólem talap etýge tyıym salynady. Bul ereje týrıstik qyzmet kórsetý men qaıtarylmaıtyn áýe bıletterine qoldanylmaıdy.
Zańda bronnan tegin bas tartýǵa bolatyn biryńǵaı merzim (mysaly, bir táýlik, úsh kún nemese bir apta buryn) belgilenbegen. Mundaı merzimdi taraptar ózara kelisimmen anyqtaı alady. Biraq kez kelgen jaǵdaıda aqsha ustap qalýdyń zańdy negizi bolýy tıis.
Sonymen qatar, tapsyrystan aldyn ala bas tartý men esh eskertýsiz kelmeı qalý eki túrli jaǵdaı ekenin este ustaǵan jón. Eger klıent aldyn ala habarlasa, ádette tek naqty shyǵyndar óteledi. Al Azamattyq kodekstiń 685-babyna sáıkes, eger qyzmettiń kórsetilmeýine tapsyrys berýshi kináli bolsa, zańda nemese kelisimde ózgeshe sharttar bolmasa, qyzmettiń tolyq qunyn tóleýge mindettelýi múmkin. Degenmen oryndaýshy qyzmet kórsetýge tolyq daıyn bolǵanyn jáne onyń oryndalmaı qalýyna klıenttiń ózi sebep bolǵanyn dáleldeýi tıis.
Erekshe jaǵdaılar
Kıim tigý, jıhaz jasaý, tort pisirý nemese jeke tapsyrys boıynsha basqa buıym ázirleý turmystyq merdigerlikke jatady.
Azamattyq kodekstiń 641-baby boıynsha, tapsyrys berýshi daıyn ónim oǵan tapsyrylǵanǵa deıin sharttan bas tarta alady. Biraq ol osy ýaqytqa deıin oryndalǵan jumys pen naqty jumsalǵan shyǵyndardy óteýge mindetti. Qalǵan qarajat qaıtarylýy tıis.
Týrıstik saparlarǵa qatysty «Týrıstik qyzmet týraly» zańnyń 17-babyna sáıkes, saıahatshy sapar bastalǵanǵa deıin odan bas tarta alady. Bul jaǵdaıda ol buryn kórsetilgen qyzmetter boıynsha naqty shyǵyndardy ǵana óteıdi. Týroperator satyp alynǵan áýe bıletteri, qonaqúı jáne basqa da shyǵyndardy qujatpen negizdeýi qajet. Al qonaqúıden bólmeni tikeleı brondaý avtomatty túrde týrıstik shart bolyp sanalmaıdy.
Aqshany qalaı qaıtarýǵa bolady
Qyzmetten bas tartý týraly ótinishti dereý jazbasha túrde joldap, onda tapsyrystyń derekterin, kúnin, tólengen somany jáne qarajatty qaıtaratyn rekvızıtterdi kórsetý qajet. Eger tólemniń bir bóligi ustalynsa, onyń esebin jáne shyǵyndy rastaıtyn qujattardy talap etken durys. Sondaı-aq, chek, aqsha aýdarymy týraly túbirtek, hat-habarlar, brondy rastaý jáne tólem jasalǵan kezdegi bas tartý sharttaryn mindetti túrde saqtap qoıǵan jón.
«Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 42-4-babyna sáıkes, kásipker tutynýshynyń shaǵymyna on kúntizbelik kún ishinde dáleldi jazbasha jaýap berýge mindetti. Bul merzim – tek jaýap berý merzimi ekenin, al aqshany qaıtarýdyń biryńǵaı merzimi emes ekenin este ustaǵan jón.
Eger kásipker bas tartsa nemese múlde jaýap bermese, tutynýshy E-Ótinish júıesi arqyly Saýda jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentine shaǵymdanýǵa, keıin qajet bolǵan jaǵdaıda sotqa júginýge quqyly.
Aıta keteıik, buǵan deıin páter, telefon nemese kólik sapasyz jóndelse, tólengen aqshany qalaı qaıtarýǵa bolatynyn jazǵanbyz.
