Aýtızmdi emdeýge bola ma: Jandos Quljanbekovtiń tájirıbesine mamandar ne deıdi

Qazirgi tańda áleýmettik jelilerde aýtızm spektri buzylystarynyń sebepterin ózinshe túsindirip, balalardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa kómektesemiz dep túrli tásilderdi usynatyn adamdar jıi kezdesedi.

Máselen, keıbireýler aýtızm dıagnozy qoıylǵan balalardyń bir bóligindegi belgilerdiń sebebi aýtızm emes, basqa jaǵdaılar bolýy múmkin degen pikir aıtady. Mundaı boljamdardyń qatarynda «psevdoaýtızm» uǵymy, ıaǵnı ishek qyzmetiniń buzylýy, kandıdoz jáne vaktsınanyń yqtımal áseri atalady. Osyndaı kózqarasty kópshilik aldynda aıtyp júrgenderdiń biri — Astana turǵyny Jandos Quljanbekov. Onyń paıymdaýynsha, RAS dıagnozy qoıylǵan balalardyń bir bóligindegi belgilerdiń túpki sebebi ishek kandıdozy bolýy múmkin. Al onyń paıda bolýyn ol vaktsınatsııamen baılanystyrady.

Bul boljamnyń qaıdan shyqqanyn jáne Quljanbekovtiń mundaı tujyrymǵa qalaı kelgenin bilý úshin onymen tikeleı sóılestik. Ol óz kózqarasyn eń aldymen jeke tájirıbesimen baılanystyrady. Aıtýynsha, qyzy dúnıege kelgennen keıin onyń jaǵdaıyndaǵy ózgeristerdiń sebebin izdeı bastaǵan jáne medıtsınalyq ádebıetterdi óz betinshe zerttegen.

«Men eshqandaı qyzmet kórsetpeımin»

Jandos Quljanbekov ózin dáriger sanamaıtynyn jáne eshqandaı medıtsınalyq qyzmet kórsetpeıtinin birden atap ótti. Onyń aıtýynsha, bári óz qyzynyń dúnıege kelýinen bastalǵan. Ol balasynyń jaǵdaıyn vaktsınatsııamen baılanystyryp, keıin medıtsınalyq ádebıetterdi óz betinshe zertteı bastaǵan jáne basqa balalardyń jaǵdaıyna da nazar aýdarǵan.

— Birinshiden, men eshqandaı qyzmet kórsetpeımin. Tek «Infanrıks Geksa» jáne «Pentaksım» jasýshasyz vaktsınalarynan ýlandy dep esepteıtin óz qyzymdy emdeý tájirıbemmen bólisemin. Men de basqa ata-analar sııaqty qarapaıym ata-anamyn. Sondyqtan osy tájirıbemdi ózgelermen bólisýdi ata-analyq ári adamdyq paryzym dep sanaımyn, — dedi Quljanbekov.

Ákesiniń aıtýynsha, vaktsınatsııadan keıin qyzynda uzaq ýaqyt ish ótý jáne basqa da belgiler baıqalǵan. Otbasy dárigerlerge júgingenimen, keıin Quljanbekov qyzynyń jaǵdaıynyń nasharlaýyna ne sebep bolǵanyn óz betinshe izdeı bastaǵan.

— Men bes jyl boıy gastroenterologııa, endokrınologııa, nevrologııa, tótenshe jaǵdaılar kezindegi medıtsınas, vaktsınalardy óndirý tehnologııasy men olardyń quramyn zerttedim. Hımııany mektepten beri jaqsy bilemin. Adam aǵzasyndaǵy barlyq protsess bir-birimen baılanysty ekenin árdaıym túsindim, — dedi ol.

Keıin ol qyzynyń boıyndaǵy belgilerdi ata-analar chattary men túzetý ortalyqtarynda kezdesken basqa balalardyń jaǵdaıymen salystyra bastaǵan.

«Psevdoaýtızm» týraly

Quljanbekovtiń negizgi tujyrymy — RAS dıagnozy qoıylǵan balalardyń bir bóliginde aýtızm emes, ishek kandıdozynyń saldary bolýy múmkin degen pikir.

Onyń paıymdaýynsha, vaktsınatsııa ishekte kandıdozdyń damýyna túrtki bolady. Odan keıin sańyraýqulaq túrli toksınder bólip, olar balanyń aǵzasy men mıyna áser etedi. Quljanbekov keıin aýtızm belgileri retinde qabyldanýy múmkin sımptomdardy osy protsestiń saldary dep esepteıdi.

Sonymen birge Quljanbekov vaktsına men aýtızmniń arasynda tikeleı baılanys bar dep aıtpaıtynyn da eske saldy.

— Vaktsınalar aýtızm týdyrmaıdy degen zertteýlermen kelisemin. Tolyq kelisemin. Olar aýtızm týdyrmaıdy, olar ishek kandıdozyn týdyrady, sodan keıin osy sańyraýqulaq mıdy ýlaıdy, — dedi ol.

Osyǵan baılanysty ol «psevdoaýtızm» termınin qoldanady jáne mundaı jaǵdaıda máseleniń sebebin eń aldymen ishekten izdeý kerek dep esepteıdi.

Quljanbekovtiń vaktsınatsııaǵa kózqarasy

Ol suhbat barysynda qyzynyń jaǵdaıyn birneshe ret vaktsınatsııamen baılanystyrdy. Atap aıtqanda, «Infanrıks Geksa», «Pentaksım» jáne basqa da jasýshasyz vaktsınalardy atady.

Ol kandıdozdyń damýyn da vaktsınatsııamen baılanystyrady. Onyń paıymdaýynsha, vaktsına salynǵannan keıin bala aǵzasynda belgili bir protsess bastalyp, ol keıin ishek pen júıke júıesindegi máselelerge alyp keledi.

Quljanbekov jańa týǵan nárestelerge K dárýmeniniń aǵzadaǵy deńgeıi aldyn ala anyqtalmaı engiziletinin de atap ótti.

— Bala dúnıege kele salysymen oǵan K dárýmenin egedi. Meniń oıymsha, bul onyń mólsheriniń shamadan tys bolýyna ákelýi múmkin. Odan keıin keıbir balalar sarǵaıyp, bılırýbın deńgeıi 400-ge deıin kóteriledi de, olardy arnaıy shamnyń astynda ustaıdy. Keıin V gepatıtine qarsy vaktsına salynady. Biraq nege dál K dárýmeni degen suraq týyndaıdy. Nege D nemese C dárýmeni emes? Jańa týǵan balalarǵa nelikten dál K dárýmeni beriletinin suraýymyz kerek, — dedi ol.

Budan ári Quljanbekov K dárýmenin erıtrotsıtterdiń ydyraýy, bılırýbın deńgeıiniń kóterilýi, gıpoksııa jáne odan keıingi mı zaqymdanýymen baılanystyrady. Onyń pikirinshe, munyń bári ózara jalǵasqan bir protsestiń bólikteri jáne keıin balanyń damýyndaǵy buzylystarǵa ákelýi múmkin.

Sondaı-aq ol ishektegi qyshqyldyń tómendeýi Candida albicans sańyraýqulaǵynyń kóbeıýine ákeledi, al paıda bolǵan bıoqabyqsha toksınderdiń kózine aınalady dep esepteıdi.

— Bul protsess birneshe aıǵa sozylýy múmkin, balanyń sarǵaıýy basylmaıdy. Qyshqyl tómendegen kezde shartty-patogendi ashytqy tárizdi Candida albicans sańyraýqulaǵy belsendi kóbeıe bastaıdy. Menińshe, ol ashytqy kúıinen bıoqabyqsha kúıine ótedi, — dedi ol.

Aıta keteıik, suhbatta atalǵan sebep-saldarlyq baılanystardyń barlyǵyn Quljanbekov óziniń tujyrymdamasy retinde aıtyp otyr.

Qyzynyń jaǵdaıyn qalaı túsindiredi

Quljanbekov óz kózqarasyn birinshi kezekte jeke tájirıbesine negizdeıdi. Onyń aıtýynsha, perzenthanadan shyǵar kezde-aq qyzynyń jaǵdaıyna nazar aýdarǵan.

— Bosanǵannan keıin úsh kúnnen soń perzenthanadan shyǵar kezde qyzymnyń jaǵdaıyna nazar aýdardym. Balalarymdy perzenthanadan shyǵarýǵa árdaıym ózim baramyn. Sol kezde qyzymnyń terisi kúreń qyzyl túske engenin baıqap, munyń sebebin suradym, — dep eske aldy ol.

Onyń aıtýynsha, keıin qyzynda ish ótý uzaqqa sozylyp, basqa da máseleler paıda bolǵan. Al júgingen mamandar munyń sebepterin basqasha túsindirgen.

Quljanbekov bastapqyda dárigerlerge sengenin, qyzyn túrli em-sharalarǵa, sonyń ishinde delfınoterapııaǵa aparǵanyn aıtady. Alaıda ýaqyt óte kele máseleniń sebebin ishek qyzmetinen izdeý kerek degen sheshimge kelgen.

Aıtýynsha, ol 2024 jyldyń qarashasynda osyndaı qorytyndy jasaǵan.

— Sebebi — ishek kandıdozy degen qorytyndyǵa keldim. Ǵylymı maqalalardy oqyp, jınaǵan aqparatymdy júıelep, ózimshe shema qurdym. Menińshe, ishektegi máseleni birden birneshe belgi kórsetip turdy. Keıin mundaı jaǵdaı tek meniń qyzymda emes, «psevdoaýtızmi bar» dep júrgen basqa balalarda da kezdesedi degen oıǵa keldim, — dedi ol.

«Qyzymdy ózim emdedim»

Quljanbekov túrli materıaldardy óz betinshe zerttegennen keıin nıstatın dep atalatyn sańyraýqulaqqa qarsy preparatty qoldanýǵa sheshim qabyldaǵanyn aıtady.

Onyń sózinshe, aldymen sańyraýqulaqty joıyp, keıin ishek mıkrobıotasyn qalpyna keltirý kerek degen sheshimge kelgen. Qyzyn ózi emdegenin de jasyrmaıdy.

— Osydan keıin dárilerdi ózim tańdap, medıtsınada birneshe ondaǵan jyldan beri qoldanylyp kele jatqan sańyraýqulaqqa qarsy nıstatın preparatyn tańdadym. Aldymen ony ózim qoldanyp kórdim. Sańyraýqulaqty joıyp, ishek mıkrobıotasyn qalpyna keltirý qajet degen oıǵa súıendim, — dedi ol.

Quljanbekovtiń aıtýynsha, qyzynyń emi 15 aıǵa sozylǵan. Ol osydan keıin balanyń jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsaryp, qazir jalpy bilim beretin mekteptiń birinshi synybyna barýǵa daıyndalyp jatqanyn jetkizdi.

Alaıda suhbat barysynda Qujanbekov balasyna qoıylǵan dıagnozdy, júrgizilgen emdi jáne onyń nátıjesin rastaıtyn medıtsınalyq qujattardy usynǵan joq. Muny ol qyzyn kópshilikke kórsetkisi kelmeıtinimen jáne onyń esimin jarııalaý bolashaq ómirine áser etýi múmkin dep qaýiptenetinimen túsindiredi.

«Basqa balalardy emdegen joqpyn»

Quljanbekovtiń aıtýynsha, qyzynyń oqıǵasynan keıin oǵan basqa ata-analar da habarlasa bastaǵan. Alaıda ol medıtsınalyq praktıkamen aınalyspaǵanyn jáne ózge balalardy emdemegenin aıtady.

— Basqa balalardy ózim emdegen joqpyn. Ata-analarǵa qyzymmen ne istegenimdi ǵana aıtyp berdim. Odan keıin olar gastroenterologtarǵa ózderi baryp, sheshimdi ózderi qabyldady. Keıbiri meniń tájirıbemdi óz jaǵdaıynda qoldanyp kórdi, — dedi ol.

Ol ózi aıtqan keńesteri úshin aqsha almaıtynyn da atap ótti.

— Men eshqandaı keńes bermeımin jáne odan eshteńe tappaımyn. Ata-analar ózderi maǵan jazyp, balalarynyń jaǵdaıyn, emniń nátıjesin aıtyp otyrady. Men de solar sııaqty ata-anamyn, sondyqtan tek óz tájirıbemmen bólisemin, — dedi ol.

Onyń sózinshe, bul tájirıbeni qoldaný-qoldanbaýdy ár ata-ana ózi sheshedi.

Alaıda dál osy tusta mańyzdy másele týyndaıdy: jeke tájirıbemen bólisý men ózgelerge belgili bir emdeý tásilin usynýdyń ara-jigin qalaı ajyratýǵa bolady?

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ne deıdi

Kazinform Densaýlyq saqtaý mınıstrligine Jandos Quljanbekovtiń kásibı mártebesi, medıtsınalyq bilimi, biliktiligi men tıisti ruqsat qujattarynyń bar-joǵy týraly saýal joldady. Sondaı-aq odan RAS-ty emdeýge qatysty taratqan materıaldaryna baǵa berýdi surady.

Mınıstrlik Quljanbekovtiń medıtsınalyq bilimi, biliktiligi men mamandyǵyn rastaıtyn derekter anyqtalmaǵanyn habarlady. Memlekettik aqparattyq júıelerden onyń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy maman sertıfıkaty men medıtsınalyq qyzmetpen aınalysýǵa berilgen qoldanystaǵy lıtsenzııasy da tabylmaǵan.

Sonymen birge vedomstvo buǵan deıin RAS bar balalardyń ata-analarynan Quljanbekovtiń qyzmetine qatysty ótinish nemese shaǵym túspegenin málimdedi.

Budan bólek, mınıstrlik Quljanbekovtiń jarııalanymdaryna beıindi mamandardy tarta otyryp baǵa berý úshin Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵyna júgingen. Saraptama qorytyndysynda onyń RAS bar balalardy emdeýge qatysty materıaldarynda qazirgi ǵylymı derekter durys túsindirilmegeni jáne ondaǵy tujyrymdardyń dáleldi medıtsına qaǵıdattaryna sáıkes kelmeıtini aıtylǵan.

Mamandardyń pikirinshe, mundaı jarııalanymdar ata-analardyń RAS týraly qate túsinik qalyptastyrýyna jáne balalardyń densaýlyǵyna qaýip tóndirýi múmkin.

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi RAS dıagnostıkasy men emdeý qoldanystaǵy klınıkalyq hattamaǵa sáıkes júrgiziletinin atap ótti. Kómek kórsetý tásili ár balanyń jaǵdaıy, klınıkalyq belgilerimen qatar júretin buzylystary eskerile otyryp jeke anyqtalady. Vedomstvo tıimdiligi men qaýipsizdigi ǵylymı derektermen dáleldengen ádisterge ǵana súıenýge shaqyrdy.

Aýtızm-Qazaqstan: «Biz buǵan úzildi-kesildi qarsymyz»

Quljanbekovtiń pikirimen AUTISM KAZAKHSTAN ulttyq qaýymdastyǵynyń negizin qalaýshy ári tóraıymy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, MBA magıstri, ekinshi toptaǵy múgedektigi bar RAS dıagnozy qoıylǵan 14 jastaǵy qyzdyń anasy Nurııa Baltabaıqyzy kelispeıtinin jetkizdi. Ol bul máselede tek óziniń emes, qaýymdastyqtaǵy áriptesteriniń de ustanymyn jetkizip otyrǵanyn atap ótti.

— Men jáne «Aýtızm-Qazaqstan» qaýymdastyǵyndaǵy áriptesterim aýtızmi bar balalardy klınıkalyq zertteýler men synaqtardan ótpegen, tıimdiligi dáleldenbegen ádistermen emdeýge úzildi-kesildi qarsymyz. Bul tek meniń jeke pikirim emes. Budan bólek, densaýlyq saqtaý salasy týraly sóz bolǵanda, tıisti joǵary medıtsınalyq bilimi joq adamdardyń balalar men eresekterge qandaı da bir emdeý tásilin qoldanýyna, ony jarnamalaýyna nemese em júrgizýine de úzildi-kesildi qarsymyz, — dedi Baltabaıqyzy.

Onyń aıtýynsha, balanyń densaýlyǵyna qatysty kez kelgen másele týyndaǵanda ata-ana tıisti sala mamanyna júginýi kerek. Medıtsınalyq bilimi joq adamdar usynatyn balama ádister kásibı medıtsınalyq kómektiń ornyn baspaýy tıis.

— Ózińiz oılap kórińizshi, tisińiz aýyrsa, santehnıkke barmaısyz ǵoı. Durys pa? Joǵary medıtsınalyq bilimi bar stomatologqa júginesiz. Bul — túsinikti nárse, — dedi ol.

Mamandar Quljanbekovtiń ádisine kúmánmen qaraıdy

Nurııa Baltabaıqyzy Quljanbekovtiń qyzyn aýtızmnen emdep shyǵardym degen sózine de kúmán keltiredi.

Onyń aıtýynsha, bir adamnyń jeke tájirıbesi belgili bir ádistiń tıimdi ekenin dáleldeýge jetkiliksiz.

— Onyń ádisiniń tıimdiligin rastaıtyn birde-bir halyqaralyq zertteý nemese dálel joq. Birinshiden, álemde aýtızmdi dári-dármekpen emdeý tásili joq. Tek onyń jekelegen belgileri men qatar júretin jaǵdaılardy túzetýge bolady. Ol aıtyp júrgen «emdeý» tıimdiligi dáleldengen ádister qataryna jatpaıdy jáne halyqaralyq medıtsına qaýymdastyǵy moıyndamaǵan, — dedi ol.

Sondaı-aq ol Quljanbekovtiń medıtsınalyq bilimim joq degen sózine nazar aýdardy.

— Bul kisiniń tehnıkalyq bilimi bar. Men úshin qandaı da bir ádisti usynyp otyrǵan adamnyń ǵylymǵa qatysy bolýy, onyń jumysy resmı túrde rastalýy mańyzdy. Zertteýler júrgizilip, klınıkalyq hattamalar bolýy kerek, — dedi Nurııa Baltabaıqyzy.

Aıta keteıik, tilshi alǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń resmı jaýabynda da Quljanbekovtiń medıtsınalyq bilimi men biliktiligin rastaıtyn qujattar anyqtalmaǵany aıtylǵan.

Nıstatınge qatysty mamandar ne deıdi

Taraptar arasyndaǵy pikir qaıshylyǵyn týǵyzǵan máselelerdiń biri — Quljanbekovtiń qyzyn emdeý kezinde qoldanǵan jáne basqa ata-analarǵa da aıtyp júrgen preparattardyń biri.

Nurııa Baltabaıqyzy bir balany emdeý tájirıbesin dárigerdiń baǵalaýynsyz basqa balalarǵa qoldanýǵa bolmaıdy dep esepteıdi.

— Bir balanyń tájirıbesin barlyq balaǵa qoldanýǵa jáne bir tásil bárine birdeı kómektesedi degen qorytyndy jasaýǵa bolmaıdy. Ár balanyń aǵzasy ártúrli. Sondyqtan mundaı máselede ár balanyń jaǵdaıyn jeke baǵalap, soǵan saı áreket etý asa mańyzdy, — dedi ol.

Al Quljanbekov basqa balalarǵa em taǵaıyndamaıtynyn, olardyń densaýlyǵyna qatysty qandaı sheshim qabyldaý keregin ata-analardyń ózderi anyqtaıtynyn aıtady. Onyń sózinshe, ol tek óz tájirıbesimen bólisedi, al ata-analardyń óz betinshe qabyldaǵan sheshimderine jaýapkershilik almaıdy.

Onyń aıtýynsha, ol óz tájirıbesimen bólisip, adamdarǵa ózi súıenetin aqparat kózderin kórsetedi.

Mamandar «ǵajaıyp» ádisterdiń ornyna ne usynady

Nurııa Baltabaıqyzy ózi RAS dıagnozy bar balasyna kómektesýdiń basqa jolyn tańdaǵanyn aıtady. Onyń sózinshe, negizgi nazar balanyń jaǵdaıyn túzetýge, áleýmettenýine, kúndelikti turmysqa qajetti daǵdylardy meńgerýine jáne damýyna aýdarylady.

— Biz áleýmettený, turmystyq daǵdylardy damytý, sensorlyq ıntegratsııa jáne minez-qulyqty qoldanbaly taldaý baǵytynda jumys isteımiz. Ippoterapııaǵa baramyz, mindetti túrde sportpen jáne emdik dene shynyqtyrýmen aınalysamyz. Qyzym mektepke tıýtormen birge barady. Onyń damýy men áleýmettenýine barynsha jaǵdaı jasaýǵa tyrysamyn. Biraq dástúrli emes túrli emdeý tásilderine júginbeımin, — dedi ol.

Onyń aıtýynsha, ata-analar kóbine balasynyń jaǵdaıyn tez arada ózgerte alatyn ońaı joldy izdeıdi.

— Ata-analar kóbine qarapaıym ári jyldam sheshim tapqysy keledi. Bir tabletka, ekpe, massaj nemese shárbat berse, bala kelesi kúni-aq qalypty damyp kele jatqan balalar sııaqty bolyp ketedi dep úmittenedi. Biraq olaı bolmaıdy. Aýtızm aýrý emes, sondyqtan ony aýrý sııaqty emdep jazý múmkin emes. Degenmen onyń jekelegen belgilerin túzetýge, balaǵa qajetti daǵdylardy damytýǵa jáne qorshaǵan ortaǵa beıimdelýine kómektesýge bolady, — dedi Nurııa Baltabaıqyzy.

Ol tıimdiligi dáleldenbegen ádisterdi qoldanýdyń qaýpine de toqtaldy. Onyń pikirinshe, mundaı tásilder bala densaýlyǵyna qosymsha zııan keltirýi múmkin.

Osylaısha, taraptardyń ustanymy ekige bólinedi. Quljanbekov RAS dıagnozy qoıylǵan balalardyń bir bóligindegi belgilerdi ishek qyzmetiniń buzylýy jáne kandıdozben baılanystyrady, al vaktsınatsııany oǵan áser etýi múmkin faktorlardyń biri dep sanaıdy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men AUTISM KAZAKHSTAN ulttyq qaýymdastyǵynyń ókilderi onyń bul tujyrymdary ǵylymı turǵydan negizdelmegenin jáne klınıkalyq zertteýlermen rastalmaǵanyn aıtady.

Quljanbekov munymen kelispeıdi jáne óz tájirıbesine súıenetinin alǵa tartady. Al Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ata-analarǵa RAS bar balalardy dıagnostıkalaý men olarǵa kómek kórsetý kezinde tıimdiligi men qaýipsizdigi ǵylymı derektermen dáleldengen ádisterdi tańdaýǵa keńes beredi.

Aıta keteıik, buǵan deıin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ǵylymı derekter vaktsınatsııa men aýtızmniń arasynda qandaı da bir baılanys bar ekenin rastamaıtynyn málimdegen edi.