Aýtızm: dıagnozdan keıingi kúres
PETROPAVL. KAZINFORM – Elimizde aýtızm spektriniń buzylysy bar balalar sany ósip keledi. Al qoldanystaǵy memlekettik ortalyqtar bul júktemeni kótere almaı, ońaltý ortalyqtaryna búginde kezek qalyptasqan.
Aýylda tańdaý az
Soltústik Qazaqstan oblysynda turatyn ıÝlııa Kapatýrına balasy Trofımniń densaýlyǵy úshin 5 jylǵa jýyq kúresip keledi. 7 jasar búldirshinge aýtızm dıagnozy qoıylǵan, 2 top múgedektigi bar.
– Ol kezde balam eki jasqa da tolmaǵan eli. 1 jas 4 aıynda eki ekpe qatar qoıyldy. Odan keıin ystyǵy kóterilip aýyrǵan joq, biraq, buǵan deıin «mama», «papa» dep aıtatyn barlyq úırengen daǵdylary sap tyıyldy. Eki jasta balabaqshaǵa ornalasýǵa aparǵanda sondaǵy balalar psıhologyna bul týraly aıttym. Maman «asyqpańyz, ýaıymdamańyz, bala áli kishkentaı, úsh jasqa deıin kútińiz, tili shyǵady» dedi. Pedıatr da, nevrolog ta maǵan osyny aıtty.
Ýaqyt ótip jatty, balada ózgeris joq, 2 jas 9 aı bolǵanda shydaı almaı aqyly nevropatologke kórsettim. Jekemenshik klınıkada «tiliniń damýynda kemistik bar» dep, reabılıtatsııaǵa jatýdy usyndy. Qyzmet qunyn 1 mln teńgege eseptedi. Biraq ol kezde múmkindik bolmady. Tek osydan keıin ǵana dárigerler meniń sózime qulaq asty. Al úsh jasynda Qostanaı oblystyq balalar aýrýhanasyna alǵashqy reabılıtatsııadan ótýge jattyq. Ony da ózim taýyp, kelistim. Arnaıy komıssııadan ótkende «psıho-sóıleý damýynyń kidirisi bar» degen anyqtamany qolǵa ustatty. Ne bir dári-dármek, ne bir keńes berilmedi, - deıdi ıÝlııa Kapatýrına.
Dıagnoz bar – kómek jetkiliksiz
Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdannyń Novoıshımskoe eldi mekeninde turatyn Trofım qazir túzetý kabınetine barady. Munda aptasyna eki retten defektologtyń jáne adaptıvti dene shynyqtyrý mamanmen jumys isteıdi. Mektep psıhologymen aınalysady. Alaıda aýdanda neıropsıholog ta, logoped te joq.
ıÝlııanyń aıtýynsha, eń úlken másele – úzdiksiz jáne keshendi kómektiń bolmaýy.
Ol múgedektikti rásimdeý kezinde de bıýrokratııalyq kedergilerge tap bolǵan.
– Trofım altyǵa kelgende ǵana múgedektikke qujattardy jınaı bastadym. Aldymen psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynda esepte turýymyz kerek eken. Biz olardan úsh jasynda anyqtama alǵanymyzben, olar esepke qoımaǵan. Sodan keıin 4 aı osy ortalyqta baqylanýymyz kerek eken. Novoıshımkadan Petropavlǵa deıin 3 saǵattan artyq jol. Osy qıyndyqtarǵa qaramastan múgedektikti aldyq. Oǵan deıin 3-4 ret Astanada kvota boıynsha ońaltýdan ótken edik. Múgedektik alǵannan keıin bizdi kezekten alyp tastaǵanyn bildim. Óıtkeni komıssııa bizge qosymsha «Bas mıynyń organıkalyq zaqymdanýy» degen dıagnozdy esh sebepsiz qosyp jazyp jibergen, ol týraly bizdi eskertken joq. Múgedektikti men memleketten járdemaqy alý úshin emes, birinshi kezekte balama kórsetiletin qyzmet túrleri kóbeıer degen sebeppen rásimdegen edim, kerisinshe bolyp shyqty. Keıin balamda ondaı dıagnozynyń joq ekenin men dárigerlerge dáleldeýim kerek boldy. Shynymdy aıtsam, medqyzmetkerlerden kóńilim qaldy. Nege olardyń qateligi úshin men jáne meniń balam zardap shegýi kerek. Biz sanıtarlyq-kýrorttyq em alýǵa quqyly ekenbiz. Biraq aýdannan qujattardy durys toltyrmaı jibergen, saldarynan ýaqytynda bara almadyq, osy qateni túzetkizý úshin 3 aı júrdim, - deıdi ıÝlııa Kapatýrına.
Byltyr Trofım Astanadaǵy Ulttyq balalardy ońaltý ortalyǵynda em alǵan. Bıyl, anasynyń aıtýynsha, olar kezekte joq. Óıtkeni bul ortalyqqa bir jylda óńirden tek 14 oryn ǵana beriledi.
Aýtızm – ýaqytqa táýeldi dıagnoz
Soltústik Qazaqstan oblysynda 476 bala dınamıkalyq baqylaýǵa alynǵan. Biraq óńirdegi negizgi mamandandyrylǵan ortalyqtardyń biri – «Asyl mıras» bir mezette nebári 85 balany ǵana qabyldaı alady.
Aýtızm ortalyǵy Petropavlda 2019 jyly ashyldy. Qazaqstannyń 12 qalasyndaǵy osyndaı 13 ortalyq «Aýtızm – barshamyzǵa bir álem» tujyrymdamasymen jumys isteıdi. Munda balalarmen túzetý, damytý sabaqtary ótkiziledi. Dárister aptasyna 3 ret bir saǵattan ótedi. Kýrs 3 aıǵa shaqtalǵan.
Ortalyqta defektologter, arnaıy pedagogtar, pedagog-psıhologtar bar. Olar balalarmen ǵana emes, ata-analarmen de jumys istep, baǵyt-baǵdar beredi. «Asyl mıras» ashylǵaly 1 700 bala reabılıtatsııadan ótken. Jalpy ortalyq bir mezette 85 balany qabyldaı alady.
– Aýylda turatyn, kómekke muqtaj balalardy da qabyldaımyz. Eki aptalyq qarqyndy kýrs dep atalatyn arnaıy baǵdarlama bar. Bul kýrsta oqytý aptanyń 5 kúninde ótedi. Jalpy, ata-analar rıza, óıtkeni nátıje bar. Ortalyqtaǵy mamandarymyz únemi kásibı biliktilikti arttyryp otyrady. Bizdiń ádistemelerdi qoldana biletin mamandardyń bolmaýy qıyndyq týdyryp jatady. Qazir óńirde bizdiń ortalyqqa qajet ádis-tásilderdi oqytyp, maman daıarlamaıdy. Bizge jumysqa kelgen qyzmetkerlerdi mindetti túrde ózimiz oqytamyz. Óıtkeni AVA, Denver ádisi sııaqty sheteldik tájirıbege súıenip jumys isteımiz, - deıdi Nazgúl Tortýlova.
ıAǵnı elimizde neıropsıholog, AVA-terapevt sııaqty mamandyqtar tolyq qalyptaspaǵan.
Resmı derek: syrqat bala sany ósken
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde aýtıstik spektriniń buzylysy (ASB) bar 17 196 bala esepke alynǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 3,5% kóp.
– ASB bar balalarǵa kómek 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» biryńǵaı tujyrymdamasynda, 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan múmkindigi shekteýli balalardy qoldaý jónindegi Jol kartasynda, sondaı-aq 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda ASB bar balalarǵa keshendi kómek kórsetýdi jetildirý jónindegi Jol kartasynda bekitilgen.
2022 jyldan bastap 16 aıdan 30 aıǵa deıingi balalardyń ómirinde ASB belgilerin erte anyqtaý úshin M-CHAT-R skrınıngi qoldanylady, bul halyqaralyq usynymdarǵa sáıkes keledi, - deıdi mınıstrliktiń Ana men bala densaýlyǵyn saqtaý departamentiniń dırektory Maǵrıpa Embergenova.
Ortalyqtar bar, biraq jetkiliksiz
Vedomstvonyń málimetinshe, qazir el boıynsha balalarǵa ońaltý qyzmetin kórsetetin 81 medıtsınalyq ortalyq bar. Onyń úsheýi – respýblıkalyq deńgeıde jumys isteıdi. Budan basqa 3 jasqa deıingi balalar úshin 20 erte aralasý ortalyǵy ashylǵan. Aýyl balalaryna medıtsınalyq ońaltý kómegi qoljetimdi bolýy úshin 6 aýdanaralyq medıtsınalyq ońaltý ortalyǵy ashyldy. Osy jyldyń sońyna deıin 11 aýdanaralyq medıtsınalyq ońaltý ortalyǵyn ashý josparlanǵan.
Memleket deńgeıinde baǵdarlamalar men ortalyqtar bolǵanymen, olardyń múmkindigi men naqty qajettilik arasynda alshaqtyq bar.
Buǵan deıin Túrkistan oblysynda aýtızmmen aýyratyn balalar kóbeıgenin jazǵan edik.