Aýtızmi bar balanyń damýyna ne kómektesedi — maman keńesi

Qyzylorda qalasyndaǵy «Asyl Mıras» aýtızmi bar balalardy qoldaý ortalyǵy dırektorynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy Gúlaıym Kúletovamen suhbatta osy máselelerdi qaýzadyq.

— Áńgimemizdi qoǵamnyń aýtızmi bar balalarǵa kózqarasynan bastasaq. Sońǵy jyldary qandaı ózgeris baıqadyńyz?

— Qoǵamnyń kózqarasy ortalyq jumysyn bastaǵan 2016 jylmen salystyrǵanda edáýir ózgerdi. Buryn aýtızmi bar balany juqpaly aýrýy bar adamdaı qabyldap, óz balasynyń onymen oınaýyna, aralasýyna qarsy bolǵandar kezdesetin. «Balam da sondaı bolyp ketedi» degen jańsaq túsinik boldy. Qazir adamdar mundaı kózqarastan birtindep arylyp keledi. Kópshiligi aýtızmi bar balalar qoǵamnyń bir múshesi ekenin jáne olarmen qalaı qarym-qatynas jasaý kerektigin túsine bastady. Túrli sala mamandary da ortalyqqa kelip, osyndaı balalarmen jumys isteýdi úırenýge qyzyǵýshylyq tanytady. Bul — qýantarlyq jaǵdaı. Óıtkeni aýtızmi bar bala da shashtarazǵa, dúkenge, emhanaǵa barady. Oǵan qyzmet kórsetetin adamdardyń balamen durys qarym-qatynas ornata bilýi mańyzdy. Máselen, bala kópshilik ortada mazasyzdanyp, aıqaılasa nemese ózgelerge túsiniksiz áreket jasasa, adamdar ony ádeıi istep jatyr dep oılaýy múmkin. Shyn máninde bul balanyń qobaljýynyń, jaǵdaıdy túsinbeýiniń nemese óz qajettiligin jetkize almaýynyń belgisi bolýy yqtımal. Sondyqtan bizge «Bala kúızeliske túskende ne isteý kerek?», «Qobaljýyn qalaı azaıtamyz?» degen suraqtar jıi qoıylady.

— Ortalyq ashylǵaly beri qansha bala qyzmet aldy? Ortalyqta qandaı baǵdarlamalar jumys isteıdi?

— Ortalyq ashylǵaly beri dıagnostıka qyzmetine 2 myńnan astam bala júgindi. Biraq bul olardyń bárinde birdeı aýtızm bar degen sóz emes. Dıagnostıka barysynda aýtızm spektriniń buzylysy anyqtalǵan, basqa damý erekshelikteri baıqalǵan balalar da kezdesedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda olardy tıisti mamandarǵa nemese basqa ortalyqtarǵa joldaımyz. Ortalyq 1 men 18 jas aralyǵyndaǵy balalardy qabyldaıdy. Balanyń jasyna, damý ereksheligine jáne qajettiligine qaraı jeke baǵdarlama tańdalady. Biz 6 baǵyt boıynsha jumys isteımiz. Olar — erte qoldaý, oqytý daǵdylary, JASPER, ómirlik daǵdylardy damytý, áleýmettik daǵdylardy damytý jáne ıntensıvti, ıaǵnı qarqyndy kýrs baǵdarlamalary. Sonymen birge dıagnostıka qyzmeti bar. Qalypty jaǵdaıda balalar aptasyna úsh kún, kúnine bir saǵattan sabaq alady. Al shalǵaı aýyldardan keletin nemese úsh aı boıy turaqty qatysýǵa múmkindigi joq balalar úshin eki aptalyq qarqyndy kýrs qarastyrylǵan. Ortalyqta tegin qyzmet kórsetiledi.

— Aýtızm men aýtızm spektri buzylysynyń aıyrmashylyǵyn túsindirip ótseńiz. Aýtızmdi aýrý dep ataýǵa bola ma?

— Aýtızm — adamnyń damýy men qorshaǵan ortany qabyldaý erekshelikterine baılanysty neırodamýlyq jaǵdaı. Aýtızm spektriniń buzylysy ár balada ártúrli kórinedi. Sondyqtan barlyq balany birdeı sıpattaýǵa bolmaıdy. Keıbir bala sóılemeýi múmkin, endi biri erkin sóıleıdi. Keıbiri kózge sırek qaraıdy, ekinshisinde qaıtalanatyn qımyldar baıqalýy múmkin. Keıbir balalar ózine aıtylǵan sózdi nemese suraqty qaıtalaıdy. Muny eholalııa deımiz. Alaıda osy belgilerdiń bireýiniń bolýy balanyń mindetti túrde aýtızmi bar ekenin bildirmeıdi. Mysaly, sóılemegeni úshin aýtızm dıagnozyn qoıa almaımyz. Balanyń damý ereksheligin keshendi baǵalaý qajet. Dıagnozdy tıisti biliktiligi bar dáriger, sonyń ishinde psıhıatr qoıady. Bizdiń ortalyq balanyń qajettiligin baǵalap, soǵan sáıkes qoldaý baǵdarlamasyn tańdaýǵa kómektesedi. Keıbir aýtızmi bar adamdardyń belgili bir salada qabileti joǵary bolýy múmkin. Biraq barlyq balada erekshe daryn bolady dep aıtý durys emes. Árqaısysynyń qabileti, qajettiligi men damý qarqyny ártúrli.

— Ata-ana balasynyń damýyndaǵy qandaı belgilerge nazar aýdarýy kerek?

— Eń aldymen balanyń jasyna saı áleýmettik qarym-qatynasyna, aınalasyndaǵylarǵa reaktsııasyna jáne qarym-qatynas jasaý daǵdylaryna nazar aýdarý kerek. Mysaly, bala ata-anasynyń júzine qaramasa, kúlkisine jaýap bermese, adamdarmen qarym-qatynasqa túsýge umtylmasa nemese esimi atalǵanda jaýap bermese, osyndaı belgilerge mán bergen jón. Sonymen birge ym-ısharanyń az bolýy, óz qajettiligin jetkizýdiń qıyndyǵy, sóıleý damýynyń kesheýildeýi nemese qaıtalanatyn áreketter de mamanǵa júginýge sebep bolýy múmkin. Bir jastaǵy bala mindetti túrde belgili bir sózderdi aıtýy kerek degen qatań talap qoıýǵa bolmaıdy. Balalardyń damý qarqyny ártúrli. Mańyzdysy, balanyń jalpy damý barysyn baqylaý kezinde kúmán týyndasa, ýaqyt ótkizbeı mamanǵa kórsetý kerek. Keıde ata-analar «áli kishkentaı ǵoı», «óskende sóılep ketedi» dep kútedi. Sonyń saldarynan qoldaý kesh bastalýy múmkin. Bizge úsh, tipti bes jasqa deıin kútip kelgen otbasylar da az emes. Qazir aqparattyń kóbeıýine baılanysty mundaı jaǵdaılar azaıyp keledi.

— Balanyń damýyna telefon men teledıdardyń áseri týraly ne aıtasyz? Sońǵy kezde tsıfrlyq aýtızm uǵymy jıi aıtylyp júr.

— Kishkentaı balanyń ekran aldynda uzaq ýaqyt otyrýy onyń damýyna keri áser etýi múmkin. Ásirese, telefon men teledıdar balamen tikeleı qarym-qatynastyń ornyn basqan jaǵdaıda másele týyndaıdy. Mysaly, balaǵa telefonnan túster men zattardyń ataýy kórsetiledi. Biraq ekran balanyń jaýabyn kútpeıdi, onymen ekijaqty áńgime qurmaıdy. Al eresek adam balamen sóıleskende suraq qoıady, jaýabyn kútedi, birge oınaıdy, balanyń qımylyna jáne dybysyna jaýap beredi. Osyndaı qarym-qatynas tildiń, zeıinniń jáne áleýmettik daǵdylardyń damýyna kómektesedi. Bala telefondy jaqsy meńgerip, qosymshalardy ózi ashýy múmkin. Biraq bul onyń qorshaǵan ortamen durys qarym-qatynas ornatýdy úırengenin bildirmeıdi. Bala óz qajettiligin sózben nemese ymmen jetkizýdiń ornyna eresek adamdy qolynan jetektep aparýy múmkin. «Tsıfrlyq aýtızm» degen ataýdy naqty medıtsınalyq dıagnoz retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Ekrandy shamadan tys paıdalaný men áleýmettik qarym-qatynastyń jetkiliksizdigi damý daǵdylaryna áser etýi múmkin, biraq aýtızmniń paıda bolýyn tek telefonmen baılanystyrý durys emes. Sondyqtan ata-analar balamen erte jastan sóılesip, birge oınap, kitap qarap, qorshaǵan ortany tanystyrýy kerek. Balanyń ekran aldynda ótkizetin ýaqytyn shektep, adamdarmen qarym-qatynasyna basymdyq bergen jón.

— Balanyń damýyn baqylaý kezinde taǵy qandaı erekshelikterge mán berý qajet?

— Balanyń dybysqa, janasýǵa, adamdarǵa jáne qorshaǵan ortadaǵy ózgeristerge qalaı jaýap beretinine nazar aýdarý kerek. Keıbir bala belgili bir dybystan qatty mazasyzdanýy múmkin, endi biri kúndelikti tártip ózgergende qınalady. Keıbir balalarda qaýip-qaterdi seziný nemese óz qajettiligin jetkizý daǵdylary jetkilikti qalyptaspaıdy. Biraq mundaı belgilerdiń árqaısysyn jeke alyp, aýtızm degen qorytyndy shyǵarýǵa bolmaıdy. Balanyń damýyn keshendi baǵalaý mańyzdy. Eń bastysy, balanyń minez-qulqyn ádeıi jasalǵan áreket dep qabyldamaǵan abzal. Mysaly, bala aıqaılasa, jylasa, jerge jatsa nemese ózin tistese, ol qandaı da bir qıyndyqty bastan ótkerip jatqan bolýy múmkin. Mundaıda ony jazalaýdan buryn áreketiniń sebebin túsinýge tyrysý kerek.

— Mundaı balalarmen qarym-qatynas kezinde qandaı tásilder tıimdi?

— Eń aldymen balaǵa túsinikti ári naqty aqparat berý qajet. Biz, eresekter bir kúnniń josparyn ózimiz quryp, qaıda baratynymyzdy bilemiz. Al keıbir balalarǵa kún tártibindegi ózgeristerdi túsiný qıyn tııýi múmkin. Sondyqtan balanyń búgin ne isteıtinin aldyn ala túsindirgen durys. Eger ol sóılese almasa, vızýaldy kartochkalardy paıdalanýǵa bolady. Mysaly, aldymen mektepke baratynyn, sodan keıin ortalyqqa keletinin, túski as ishetinin jáne úıge qaıtatynyn sýretter arqyly kórsetemiz. Bala alda ne bolatynyn túsinse, onyń mazasyzdanýy azaıýy múmkin. Al aqparat jetkiliksiz bolsa nemese kútpegen ózgeriske kezikse, bala jylap, aıqaılap, ózine zııan keltirýi yqtımal. Mundaı áreketterdiń sebebin anyqtap, soǵan sáıkes qoldaý kórsetý kerek. Aýtızmi bar balalardyń ózgelerge zııan keltirýi mindetti túrde nemese jıi qaıtalanatyn qubylys emes. Qıyn minez-qulyqty baıqaǵan jaǵdaıda onyń sebebin zerttep, balanyń qajettiligine saı áreket etý mańyzdy. Durys qarym-qatynas pen qoldaý arqyly balanyń basqa balalarmen aralasýyna jaǵdaı jasaýǵa bolady.

— Ata-analar qandaı qatelikti jıi jasaıdy?

— Eń jıi kezdesetin qateliktiń biri — barlyq jaýapkershilikti mamandarǵa júkteý. Keıbir ata-analar balasyn ortalyqqa ákelip, mamandar jumys istep jatqandyqtan úıde qosymsha áreket jasaýdyń qajeti joq dep oılaıdy. Alaıda nátıje sabaqta úırengen daǵdylardy úıde de qaıtalaǵanda jaqsyraq qalyptasady. Sondyqtan biz ata-analardy sabaqqa kirgizemiz. Olar balamen qandaı jumys júrgizilip jatqanyn kórip, úıde de sol tásilderdi qoldanýy kerek. Balaǵa tek anasy emes, onymen birge turatyn otbasynyń barlyq múshesi qoldaý kórsetkeni jón. Taǵy bir mańyzdy másele — otbasyndaǵy talaptardyń birizdiligi. Mysaly, anasy bir áreketke tyıym salady, al ájesi ruqsat beredi. Mundaı jaǵdaıda balaǵa erejeni túsiný qıyn bolady. Sondyqtan ata-ana men jaqyndary ortaq ustanymǵa kelýi qajet. Balany aıap, barlyq áreketine ruqsat berý de kómektespeıdi. Bul jerde balany qatań jazalaý týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. Kerisinshe, onyń qajettiligin eskerip, túsinikti ári turaqty tártip qalyptastyrý mańyzdy. Buryn ata-analar balasynyń ereksheligin jasyrýǵa tyrysatyn jaǵdaılar jıi kezdesetin. Qazir óz tájirıbesin bólisip, basqa otbasylarǵa kómektesetin analar kóbeıdi. Ata-analar toptarda ózara aralasyp, tájirıbe almasady. Bul da erte kórsetiletin kómekke júginýge yqpal etip otyr.

— Balanyń damýyndaǵy eń úlken jetistik dep neni aıtar edińiz?

— Ár balanyń jetistigi onyń bastapqy damý deńgeıi men jeke qajettiligine baılanysty. Sondyqtan barlyq balaǵa birdeı ólshem qoldanýǵa bolmaıdy. Kóp ata-ana eń aldymen balasynyń sóılep ketkenin qalaıdy. Biraq sózdi aıtý men onyń maǵynasyn túsiný — eki bólek daǵdy. Bala zattyń ataýyn qaıtalap aıtqanymen, onyń ne ekenin jáne ne úshin qoldanylatynyn túsinbeýi múmkin. Sol sebepti biz áýeli balanyń túsinýine, qarym-qatynas jasaýyna jáne kúndelikti ómirde qajet daǵdylardy meńgerýine mán beremiz. Mysaly, ata-anasyna nazar aýdarmaıtyn balanyń anasy men ákesin tanyp, olardy kórgende qýanýy — úlken jetistik. Óz qajettiligin bildirýdi úırenýi, basqa balalarmen oınaýy, sabaq kezinde mamanmen baılanys ornatýy da mańyzdy. Keıbir balalar ájethana daǵdylaryn meńgermegen kúıde keledi. Ózdiginen qyzmet jasaýdy, kıimin sheship, qaıta kıinýdi úırenýdiń ózi — úlken qadam. Biz aldymen balanyń neni biletinin, neni bilmeıtinin anyqtaımyz. Sodan keıin jeke damý kartasyn jasap, soǵan sáıkes baǵdarlama tańdaımyz. Ata-ananyń tilegi mańyzdy bolǵanymen, jumystyń baǵyty balanyń naqty qajettiligine qaraı belgilenedi.

— Inklıýzıvti bilim berý júıesinde aýtızmi bar balalar qandaı kedergilerge kezdesedi?

— Sońǵy jyldary bul baǵytta oń ózgerister bar. Buryn ata-analar «Balamdy qaıda aparamyn?» dep jıi suraıtyn. Qazir korrektsııalyq kabınetter, ońaltý ortalyqtary jáne arnaıy qoldaý kórsetetin uıymdar bar. Mektepterde beıimdelgen baǵdarlamalar qoldanylyp, qajet jaǵdaıda pedagog-assıstentter kómektesedi. Bul — balalardyń bilim alýyna jáne ata-analardyń alańdamaı jumys isteýine múmkindik beretin mańyzdy qoldaý. Degenmen, keıde balalar arasynda býllıng pen shettetý kezdesedi. Eresekter tarapynan da teris pikir aıtylatyn jaǵdaılar bar. Balalarǵa túsindirý qajet, óıtkeni olar keıde ózge balanyń ereksheligin bilmeıdi. Al eresekterdiń mindeti — durys úlgi kórsetý. Inklıýzııa degenimiz balany mektepke qabyldaýmen ǵana shektelmeıdi. Onyń ózin qaýipsiz sezinýine, synyptastarymen aralasýyna jáne bilim alýyna jaǵdaı jasaý kerek. Keıbir ata-analar erekshe qajettiligi bar balanyń synypta oqýyna qarsy bolyp, onyń basqa balalardyń úlgerimine kedergi keltiretinin aıtady. Mundaıda ár balanyń bilim alýǵa quqyǵy bar ekenin túsinýge tıis. Balanyń ereksheligin eskerip, qajet qoldaý uıymdastyrý arqyly oqý ortasyn barlyǵyna qolaıly etýge bolady. Qoǵamdaǵy kózqarasty ózgertetin — sanaly eresekter. Mektep dırektory ǵana emes, muǵalim, kúzetshi, tehnıkalyq qyzmetker jáne ata-analar da osyndaı balalarmen qalaı qarym-qatynas jasaý kerektigin bilýi kerek.

— Aýtızmi bar balalarǵa qatysty qoǵamda qandaı jańsaq túsinikter áli de kezdesedi?

— Eń jıi kezdesetini — aýtızmi bar bala mindetti túrde agressıvti bolady degen pikir. Shyn máninde, balalardyń minez-qulqy ártúrli. Qıyndyq týyndaǵan jaǵdaıda onyń sebebin túsinip, durys qarym-qatynas jasaý qajet. Taǵy bir qate túsinik — bala ósken saıyn bári ózdiginen túzeledi degen oı. Balanyń damýynda qıyndyq baıqalsa, ýaqyt ótkizbeý kerek. Erte qoldaý onyń qarym-qatynas, túsiný jáne kúndelikti ómir daǵdylaryn damytýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq aýtızmi bar balalardyń bári erekshe daryndy nemese kerisinshe, eshteńeni túsinbeıdi degen birjaqty kózqaras ta durys emes. Ár balanyń jeke qabileti men qajettiligi bar. Ony ózge balalarmen salystyrmaı, óziniń damý qarqynyna qaraı qoldaý kerek.

— Ortalyqtyń aldaǵy jospary qandaı? Ásirese, shalǵaı aýyldardaǵy balalarǵa qyzmet kórsetý máselesi qalaı sheshilip jatyr?

— Biz Qyzylorda oblysynyń turǵyndaryn qabyldaımyz. Aýyldarda fılıal ashý máselesi ázirge qarastyrylmaǵan. Biraq jergilikti mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa kómektesip kelemiz. Oblystyq bilim basqarmasyna qarasty resýrstyq ortalyq arqyly mektepterden, balabaqshalardan jáne basqa uıymdardan mamandardy oqytý jóninde ótinishter túsedi. Sol kezde biz arnaıy semınarlar uıymdastyryp, mamandarǵa aýtızmi bar balalarmen jumys isteýdiń tıimdi tásilderin úıretemiz. Mundaı oqytý jumysy — shalǵaı eldi mekenderdegi mamandar úshin tájirıbelik kómek.

— Ortalyqtaǵy sabaqtardyń uzaqtyǵy jetkilikti me?

— Ár balanyń qajettiligi ártúrli. Bir saǵat boıy sabaqqa qatysý kóptegen bala úshin qolaıly ýaqyt bolýy múmkin. Odan uzaq jumys isteý keıbir balalarǵa qıyndyq týǵyzady. Sondyqtan sabaqtyń uzaqtyǵy men jıiligi balanyń ereksheligine qaraı qarastyrylýy kerek. Sonymen birge bala tek bizdiń ortalyqpen shektelmeıdi. Keıbiri balabaqshaǵa, mektepke nemese basqa uıymdarǵa barady. Eń bastysy — ortalyqta úırengen daǵdylardyń kúndelikti ómirde qoldanylýy. Bul úshin mamandarmen qatar otbasy da turaqty jumys isteýi qajet.

Aıtaketeıik, elimizde81 bastapqy ortalyq pen 189 aýtızmi bar balalarǵa arnalǵan kúndizgi bolý bólimshesin ashý kózdelip otyr.