Áýlet tarıhy adamnyń taǵdyryna qalaı áser etedi - tektanýshy túsindirdi
ASTANA. KAZINFORM – Jeti atany bilý ne úshin mańyzdy? Áýlet tarıhy adamnyń minezi men ómirlik tańdaýyna qalaı áser etedi? Osy jáne ózge de suraqtarǵa tektanýshy, halyqaralyq áleýmettik psıhoterapevter, keńesshiler men psıhotehnologtar qaýymdastyǵynyń vıtse-prezıdenti Álııa Saǵymbaeva Kazinform tilshisine jaýap berdi.
– Tektaný jaı ǵana jeti atany bilý me, álde adamnyń ózin tanýyna kómektesetin qural ma?
– Tektaný – adamnyń ózin, otbasyn jáne ómirlik ustanymdaryn tereń tanýyna kómektesetin baǵyt.
Shejire «Ata-babam kim bolǵan?» degen suraqqa jaýap berse, tektaný olardyń ómir joly men tájirıbesiniń búgingi urpaqqa qalaı áser etkenin túsinýge baǵyttalǵan. Qazaq úshin tegin bilý – tarıhı jadty saqtaý, týystyq baılanysty nyǵaıtý jáne urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyrý.
– Áýletiniń tarıhyn zerttegisi keletin adam neden bastaýy kerek?
– Eń aldymen, otbasyndaǵy úlkendermen áńgimelesip, ata-babanyń aty-jónin, turǵylyqty jerin, kásibin jáne ómirindegi mańyzdy oqıǵalardy jazyp alǵan jón. Otbasylyq qujattar, hattar, fotosýretter, qulpytastaǵy jazýlar, arhıv derekteri men shejire kitaptary da qundy derekkóz bola alady. Aýyzsha málimetterdi múmkindiginshe qujattarmen salystyryp, naqtylaǵan durys.
Sonymen qatar tek áke jaǵynyń emes, ana jaǵynyń tarıhyn da zertteýge keńes beremin. Óıtkeni adamnyń otbasylyq tarıhy men dúnıetanymynyń qalyptasýyna eki jaqtyń da yqpaly bar.
– Qazaqtyń rý júıesi men shejireni áke jaǵynan taratý dástúri qalaı qalyptasty? Onyń búgingi qoǵamdaǵy mańyzy qandaı?
– Dástúrli kóshpeli qoǵamda rý júıesi týystyq qatynastardy retteýge, ózara kómek kórsetýge, el men jerdi qorǵaýǵa múmkindik bergen. Al shejireni áke jaǵynan taratý áýlet sabaqtastyǵyn esepke alý tártibimen baılanysty. Jeti atany bilý jaqyn týystar arasyndaǵy nekeniń aldyn alýǵa septesken.
Bul dástúrdiń búgingi mańyzy – tarıhı jad pen týystyq baılanysty saqtaý. Shejireni bilý adamdardy rýǵa bólip, bir-birine qarsy qoıý úshin emes, ortaq tarıhymyzdy túsiný úshin qajet.
– Qazir DNQ arqyly ata-tegin anyqtaýǵa qyzyǵýshylyq artyp keledi. Genetıkalyq test dástúrli shejireni qanshalyqty tolyqtyra alady?
– DNQ testi adamnyń yqtımal geografııalyq shyǵý tegi týraly málimet berip, bıologııalyq týystaryn tabýǵa kómektesýi múmkin. Alaıda ol ata-babalardyń esimderin nemese tolyq shejireni ózdiginen anyqtap bermeıdi.
Nátıjeniń dáldigi test túrine jáne salystyrýǵa alynǵan derekter bazasyna baılanysty. Ásirese adamnyń belgili bir halyqqa tıesililigin paıyzben kórsetetin nátıjelerdi absolıýtti aqıqat retinde qabyldamaǵan jón. Olar kompanııaǵa jáne qoljetimdi derekterge qaraı ózgerýi múmkin.
Tájirıbemde genetıkalyq zertteý arqyly áke jaǵynan shyqqan rýyn naqtylaýǵa tyrysqan adam boldy. Mamandar DNQ nátıjelerin salystyrmaly derektermen zerttep, oǵan kómektesti. Degenmen mundaı zertteýdiń múmkindigi qolda bar derekterge táýeldi.
Sondyqtan genetıkalyq testti shejireni tolyqtyratyn qural retinde qarastyrǵan durys. Adamnyń bolmysyn tek genetıkalyq kórsetkishtermen baǵalaý múmkin emes.
– Qoǵamdyq oryndarda tegin tamaq taratqanda adamdardyń talasyp jatqanyn kóremiz. Munyń sebebi nede? Bul ashkózdik pe, álde «ótkennen» qalǵan qorqynysh pa?
– Mundaı áreketti birden ashkózdik dep baǵalaýǵa bolmaıdy. Keıde adamnyń «maǵan jetpeı qalady» degen qorqynyshy nemese buryn tapshylyq kórgendikten, bardy jınap qalýǵa tyrysýy osyndaı minez-qulyqqa ákelýi múmkin.
Mysaly, asharshylyq pen joqshylyqty bastan ótkergen otbasylarda tamaqty únemdeý, azyq-túlikti jınap qoıý ádeti qalyptasýy yqtımal. Bul ustanymdar keıingi urpaqqa tárbıe arqyly berilýi múmkin. «Tamaqty tastama, erteń bolmaı qalýy múmkin» degen sózder de balanyń sanasynda qorqynysh sezimin qalyptastyrýy múmkin.
– Demek, áýlette qalyptasqan minez-qulyq úlgileri keıingi urpaqqa áser etýi múmkin. Al «adam taǵdyrynyń 90 paıyzy áýletine baılanysty» degen pikir qanshalyqty negizdi?
– Tujyrymdy ǵylymı dáleldengen kórsetkish retinde aıtýǵa negiz joq. Áýlettiń yqpaly mańyzdy bolǵanymen, adamnyń ómirine jeke tájirıbesi, áleýmettik ortasy, turmystyq jaǵdaıy men tańdaýy áser etedi.
Ata-ananyń aýyr tájirıbesi balaǵa otbasyndaǵy qarym-qatynas, tárbıe jáne minez-qulyq úlgileri arqyly yqpal etýi múmkin. Al psıhologııalyq jaraqattyń epıgenetıkalyq mehanızmder arqyly urpaqtan urpaqqa berilýi áli de zerttelip jatyr. Sondyqtan ata-babanyń qateligi keıingi urpaqta mindetti túrde qaıtalanady deý durys emes.
Tektaný barysynda meniń maqsatym – kinálini izdeý emes, adamnyń otbasynan qandaı qundylyqtar men ádetterdi qabyldaǵanyn túsinýine kómektesý. Tegimiz bizge yqpal etedi, biraq taǵdyrymyzdy tolyq aıqyndamaıdy.
– Sonda nege keıbir otbasylarda birdeı qarym-qatynas máseleleri, janjaldar men ómirlik qıyndyqtar qaıta-qaıta qaıtalanady? Mundaı stsenarııdi ózgertýge bola ma?
– Bala otbasynda kórgen qarym-qatynasty qalypty úlgi retinde qabyldaıdy. Mysaly, renishti ishte saqtaý, birin-biri tyńdamaý nemese kelispeýshilikti aıqaımen sheshý keıin onyń óz otbasynda da qaıtalanýy múmkin.
Mundaı stsenarııdi ózgertýge bolady. Ol úshin adam óz áreketin baıqap, qaıtalanatyn jaǵdaılardyń sebebin túsinýge tyrysýy kerek. Sezimin ashyq aıtý, jeke shekarasyn belgileý jáne janjaldy sheshýdiń jańa tásilderin úırený mańyzdy. Qajet jaǵdaıda psıhologtyń nemese basqa tıisti mamannyń kómegine júginýge bolady.
Áýlet tarıhyn zertteý osy úlgilerdi tanýǵa kómektesedi. Ótkendi ózgerte almaımyz, biraq onyń búgingi áreketimizge áserin túsinip, keler urpaqqa durys qarym-qatynas úlgisin jetkize alamyz.
– «Psıhologııalyq jaraqattyń saldary úshinshi urpaqta aıqyn kórinedi» degen tujyrymdar aıtylady. Al bul pikirdiń qanshalyqty ǵylymı negizi bar?
– Aýyr oqıǵalardyń keıingi urpaqqa yqpaly genetıkalyq jáne epıgenetıkalyq mehanızmder turǵysynan zerttelip jatyr. Biraq belgili bir psıhologııalyq jaraqat nemese minez-qulyq úlgisi mindetti túrde úshinshi urpaqta kórinedi degen tujyrym tolyq dáleldenbegen.
Tektanýdyń túpki maqsaty – adamdy ótkenge baılaý emes, áýletten jetken jaqsy qundylyqtardy saqtap, ózgertýge bolatyn úlgilerdi sanaly túrde qaıta qaraýyna kómektesý.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
