Aýǵanstan Ortalyq Azııa úshin jańa naryqqa aınala ala ma

Aýǵan fermerleriniń gýmanıtarlyq kómekke táýeldi bolmaı, óz ónimin óndirýine Islam azyq-túlik qaýipsizdigi uıymy (IAZQU) qalaı kómektesip jatyr? Qandaı nátıjeler bar jáne aldaǵy ýaqytta qandaı jobalar júzege asyrylady? Bul týraly IAZQU Bas dırektory Berik Aryn aıtyp berdi.

Aýǵanstan óz ónimin óndirýge kóship jatyr

Aýǵanstan 1969 jyldan beri Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń múshesi. 2021 jylǵy jeltoqsanda Islamabadta ótken IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń tótenshe sessııasynan keıin elge qoldaý kórsetý úshin arnaıy sharalar qabyldandy. Sonyń ishinde gýmanıtarlyq kómek qory qurylyp, Aýǵanstannyń azyq-túlik qaýipsizdigi baǵdarlamasy qabyldandy. Baǵdarlamany júzege asyrý Islam azyq-túlik qaýipsizdigi uıymyna júkteldi.

Berik Arynnyń aıtýynsha, uıymnyń maqsaty Aýǵanstanǵa azyq-túlik jetkizýmen ǵana shektelmeıdi. Eń bastysy – jergilikti otbasylardyń azyq-túlikti ózderi óndirip, turaqty tabys tabýyna múmkindik jasaý.

— Gýmanıtarlyq kómek aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne jumys oryndaryn ashýmen qatar júrýi kerek. Bizdiń basty maqsatymyz – osy. Sonda ǵana uzaq merzimdi azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, eldiń syrtqy kómekke táýeldiligin azaıtýǵa bolady, - deıdi IAZQU Bas dırektory.

Baǵdarlama júzege asyryla bastaǵaly 100 myńǵa jýyq adamǵa túrli kómek kórsetildi. Olarǵa azyq-túlik pen aýyz sýmen qamtamasyz etýge qajetti jabdyqtar, sondaı-aq tuqym, tyńaıtqysh jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy berildi.

2023 jyly alǵashqy iri gýmanıtarlyq júk jetkizildi. Gor, Badgıs, Nımroz jáne Farah provıntsııalaryndaǵy kómekke asa muqtaj turǵyndarǵa 400 tonnadan astam bıdaı uny taratyldy.

Keıin uıym bir rettik kómek kórsetýden góri, uzaq merzimde nátıje beretin jobalarǵa kóbirek kóńil bóle bastady.

Fermerler tájirıbe júzinde bilim alady

Sonyń bir mysaly retinde IAZQU men Túrkııanyń yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttigi (TYÚA) Gerat provıntsııasynda birlesip júzege asyrǵan jobany aıtýǵa bolady. Joba joıqyn jer silkinisinen keıin qolǵa alyndy. Tabıǵı apat saldarynan kóptegen aýyl turǵyndary baspanasynan, dúnıe-múlkinen jáne sharýashylyq júrgizýge qajetti quraldarynyń bir bóliginen aıyrylǵan edi.

Osylaısha, atalmysh joba aıasynda 300 fermer otbasy qoldaý aldy. Olardyń qatarynda 45 áıel bar. Fermerlerge 15 tonna sertıfıkattalǵan bıdaı tuqymy, 45 tonna tyńaıtqysh, sondaı-aq traktorlar, soqalar, tirkemeler, astyq bastyrýǵa jáne jınaýǵa arnalǵan tehnıka berildi.

Alaıda Berik Arynnyń aıtýynsha, máseleni tek tehnıka men tuqym taratý arqyly sheshý múmkin emes. Sondyqtan jobanyń mańyzdy bóligi retinde fermerlerge arnalǵan dalalyq oqý uıymdastyryldy. Mamandar sharýalardy tikeleı egistik basynda jerdi egiske daıyndaý, tuqym sebý merzimin durys tańdaý, tyńaıtqysh qoldaný, egindi kútip-baptaý jáne ónim jınaý kezindegi shyǵyndy azaıtý tásilderine úıretti.

— Іri sharýashylyq úshin birneshe qap tuqym az kórinýi múmkin. Al shaǵyn sharýashylyq ıesi úshin bul qaryzǵa batpaı, sapasy kúmándi tuqym satyp almaı egin egýge múmkindik beredi, - deıdi spıker.

IAZQU men Túrkııanyń yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttiginiń Gerat, Balh, Djaýzdjan jáne basqa da provıntsııalardaǵy birlesken jobalary jalpy alǵanda 7 myńǵa jýyq adamdy qamtydy.

IAZQU basshysynyń pikirinshe, kómek tek qajetti zattardy berýmen shektelmeı, adamdardyń óz kásibin júrgizýine, jańa bilim alýyna jáne tabys tabýyna múmkindik bergen jaǵdaıda ǵana uzaq merzimdi nátıje beredi.

Aýǵanstan Ortalyq Azııa úshin nege mańyzdy

Berik Arynnyń aıtýynsha, Aýǵanstandy tek problemalary arqyly baǵalaý durys emes. Eldiń ekonomıkalyq jáne tranzıttik áleýetine de nazar aýdarǵan jón.

Eldiń geoekonomıkalyq múmkindigi de bar. Aýǵanstan arqyly Ortalyq Azııa elderi Ońtústik Azııanyń iri naryǵy men teńiz portyna shyǵa alady. Bul saýda, tranzıt, energetıka jáne azyq-túlik salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa múmkindik beredi.

— Aýǵanstannyń Ortalyq jáne Ońtústik Azııany baılanystyratyn elge aınalyp, aımaq memleketterine iri naryqtar men teńiz porttaryna qysqa jol ashýǵa múmkindigi bar. Alaıda bul múmkindikti paıdalaný Aýǵanstan ekonomıkasynyń turaqtylyǵyna, halyqtyń ózin azyq-túlikpen qamtamasyz etip, turaqty tabys tabýyna tikeleı baılanysty, - deıdi Berik Aryn.

Sondyqtan Aýǵanstandaǵy turaqtylyq kórshiles elder úshin de mańyzdy.

— Ortalyq Azııa elderi Aýǵanstannyń damýyna qoldaý kórsetýdi birjaqty kómek retinde emes, búkil aımaqtyń bolashaǵyna salynǵan tıimdi ınvestıtsııa retinde qarastyrǵany jón. Keıin jańa ekonomıkalyq nemese gýmanıtarlyq daǵdarystyń saldarymen kúreskennen góri, qazir Aýǵanstan halqynyń turaqty ómir súrýine jaǵdaı jasaý áldeqaıda tıimdi, - deıdi IAZQU Bas dırektory.

Aýǵanstan aýyl sharýashylyǵyna úmit artyp otyr

Degenmen Aýǵanstan ekonomıkasynyń tolyq qalpyna kelýine áli de kóp ýaqyt qajet.

Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń málimetinshe, qazir eldegi 17,4 mln adam shuǵyl azyq-túlik kómegine muqtaj. Olardyń arasynda 3,7 mln bala men 1,2 mln áıel bar. Al 12 provıntsııada balalar arasynda tamaqtyń jetispeýinen bolatyn aýyr jaǵdaılar óte joǵary deńgeıge jetken.

Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵdaıǵa uzaq jyldarǵa sozylǵan soǵystyń saldary, klımattyń ózgerýinen bolǵan qıyndyqtar, halyq sanynyń ósýi jáne bosqyndardyń elge qaıta oralýy qatar áser etip otyr.

Soǵan qaramastan, el ekonomıkasy ekinshi jyl qatarynan ósim kórsetken. 2024 jyly Aýǵanstannyń jalpy ishki ónimi 2,5%-ǵa artty.

— Aýǵanstan ekonomıkasyn qalpyna keltirip, óz múmkindiginshe damýyna kúsh salyp jatyr. Degenmen alda áli de qıyndyqtar bar. Ónerkásip pen qyzmet kórsetý salasy baıaý damyp keledi, ımportqa táýeldilik áli de bar. Al bank júıesindegi shekteýler jeke ınvestıtsııanyń kelýine jáne bıznestiń damýyna kedergi keltirip otyr, - deıdi Berik Aryn.

Qazir el ekonomıkasyn qalpyna keltirýde aýyl sharýashylyǵynyń mańyzy zor. Sondyqtan IAZQU basshysynyń pikirinshe, agrarlyq salany damytý aldaǵy ekonomıkalyq ósimniń negizgi baǵyttarynyń birine aınalýy múmkin.

IAZQU aldaǵy ýaqytta qandaı jobalardy qolǵa alady

IAZQU Aýǵanstandaǵy jobalaryn keńeıtýdi josparlap otyr. Negizgi baǵyttardyń qatarynda fermerlerdiń birlesip jumys isteýine jaǵdaı jasaý, aýyl sharýashylyǵyna qajetti qyzmetterdi damytý, baý-baqsha jáne mal sharýashylyǵyn qoldaý, shaǵyn sýarý júıelerin qalpyna keltirý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdi damytý bar.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderin jınaǵannan keıingi shyǵyndy azaıtýǵa da erekshe kóńil bólinbek. Berik Arynnyń aıtýynsha, ol úshin ónimdi saqtaıtyn, keptiretin jáne qaptaıtyn oryndardy kóbeıtip, fermerlerdiń óz ónimin ótkizýine múmkindik jasaý qajet. Bul jobalardy júzege asyrý kezinde áıelder men jastarǵa erekshe nazar aýdarylady.

Ortalyq Azııa elderi úshin Aýǵanstannyń soltústik provıntsııalarynyń mańyzy zor. Óıtkeni bul aýmaqtar kórshiles memlekettermen ekonomıkalyq baılanys ornatýǵa qolaıly.

— Bul óńirlerde aýyl sharýashylyǵy damysa, tuqymǵa, tyńaıtqyshqa, tehnıkaǵa, janarmaıǵa, túrli qyzmetter men óńdelgen ónimderge suranys artady. Bul óz kezeginde Ortalyq Azııadaǵy óndirýshiler men jetkizýshiler úshin jańa múmkindikter ashady, - deıdi Berik Aryn.

Osylaısha, Aýǵanstannyń aýyl sharýashylyǵyn qoldaýdyń paıdasy bir elmen ǵana shektelmeıdi. Bul azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtyp qana qoımaı, Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy saýdanyń artýyna da yqpal etýi múmkin.

«Tatý kórshi týystan jaqyn»

Degenmen mundaı aýqymdy máseleni jekelegen uıymdardyń kúshimen ǵana sheshý múmkin emes.

— Qazirgi qajettiliktiń aýqymy óte úlken. Sondyqtan ony bir uıymnyń, ásirese IAZQU sııaqty salystyrmaly túrde jas uıymnyń jalǵyz ózi qamtýy múmkin emes. Naqty nátıjege memleketter, halyqaralyq uıymdar, qarjy ınstıtýttary, donorlar, jeke sektor men jergilikti qaýymdastyqtar kúsh biriktirgende ǵana qol jetkizýge bolady, - deıdi Berik Aryn.

IAZQU aldaǵy ýaqytta Ortalyq Azııa elderi - Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstanmen yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa nıetti.

Uıym úshin endigi mindet tek gýmanıtarlyq kómek kórsetýmen shektelmeıdi. Eki tarapqa da paıda ákeletin naqty ekonomıkalyq baılanystardy damytý mańyzdy.

— Yntymaqtastyqty júıeli túrde damytyp, jergilikti bastamalardy qoldaý Aýǵanstanǵa jańa múmkindikter ashyp, onyń aımaqtyq saýdadaǵy rólin kúsheıtýge jáne búkil óńirdiń turaqty damýyna yqpal ete alady. Qazaqta «Tatý kórshi týystan jaqyn» degen sóz bar, - dep túıindedi IAZQU Bas dırektory Berik Aryn.

Buǵan deıin Kazinform Kabýldan ázirlegen arnaıy reportajynda Aýǵanstandaǵy qazirgi ózgerister týraly jazǵan edi. Materıalda elge endi tek túrli qaýip-qaterdiń kózi retinde emes, ekonomıkalyq áleýeti joǵary naryq ári bolashaqta aımaq elderin baılanystyratyn mańyzdy býyn retinde de nazar aýdaryla bastaǵany baıandaldy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstan men Aýǵanstan saýda aınalymyn $3 mlrd-qa jetkizýdi kózdep otyrǵany habarlandy.