Aýǵan qyrǵyzdary joıylýdyń aldynda tur

Qyrǵyzdyń birqatar beıresmı uıymdary jáne Joǵarǵy Keńeshtiń bir top depýtattary birneshe jyldan beri Aýǵanstandaǵy baýyrlastarynyń óte aıanyshty jaǵdaıy týraly másele kóterip, dabyl qaǵýmen keledi. Soǵan oraı, Pamır qyrǵyzdarynyń tirshiligin bilý úshin olardyń kóshbasshysy Turdy Aqýn Qyrǵyzstanǵa arnaıy shaqyrylǵan. Ol Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Almazbek Atambaev jáne premer - mınıstr Ómirbek Babanovtyń qabyldaýynda bolyp pamırlik qyrǵyzdardyń jaǵdaıy nashar ekendigin, tabıǵattyń qatal minezi men medıtsınalyq qyzmettiń joqtyǵynan olardyń jyldan jylǵa azaıyp bara jatqanyn jáne pamırlik qyrǵyzdardyń basym kópshiligi tarıhı Otanyna kóship kelýdi ańsaıtyndyǵyn aıtty, dep jazady «Túrkistan» basylymy.

Aýǵanstandaǵy qyrǵyzdar, negizinen, bıik qyrqaly Kishi Pamır jáne Shoń (Úlken) Pamır taý­laryn meken etedi. 1916 jylǵy Úrkin (Ult-azattyq qozǵalys) jáne Keńes úkimetiniń alǵashqy jyldarynda aýyp ketken qyrǵyzdardyń bul jerdi tańdaǵan sebebi, sirá bıik taýly óńirge adam aıaǵy jetpegendiginen, bos jatqandyǵynan bolsa kerek. Bul órenniń jaılaýlary teńiz deńgeıinen 4 myń 800 metr bıiktikte, qystaýlary 4 myń 200 metr bıiktikte. Ol jaqqa Qyrǵyzstannan Tájikstan arqyly 5 myń metr asýdy asyp barýǵa bolady.
Shamamen tórt júzdeı otbasy, ıaǵnı eki myńdaı qyrǵyz ómir súrip jatqan bul eki óren qazirgi órkenıetten múlde mahrum qalǵan. Atap aıtqanda, mektep, aýrýhana, dárihana, mashına, elektr jaryǵy degen bul jaqta atymen joq. Bosanatyn on áıeldiń segizi týý kezinde qaza tabady. Náresteler de osyndaı dárejede shetineıdi. Eger bosaný ýaqyty qys aılaryna sáıkes kelip qalsa, aman qalýdan úmit joq.
«Qyrǵyz Parlamentinen de, Úkimetinen de suranarym, bizge negizdi bir járdem berse. Qyrǵyzstan Úkimeti Aýǵanstandaǵy qyrǵyzdarǵa járdem ettik dep - on qap un, bes qap kúrish berse, álbette bul da kómek, biraq men oǵan da, biz qyrǵyzbyz, kómektesemiz dep sózben aıtyp, arqadan qaqqanǵa da senbeımin», - deıdi Turdy Aqýn.
Aýǵan qyrǵyzdaryna járdemdesý úshin bıyl jyl basynda Úkimettiń janynan mekemearalyq jumys komıssııa­sy quryldy. Komıssııa qandastarǵa járdem berý, bolsa kóshirip ákelý máselelerin de oılastyrýda. Pamırdegi qyrǵyzdardyń kóbiniń tólqujattary da joq eken. Qyrǵyz depýtattary aýǵan áriptesterimen sóılesip, birinshi kezekte osy isti qolǵa almaqshy. Jumys komıssııasy bıyl shilde aıynda Pamırdegi qyrǵyzdarǵa ekspedıtsııa jiberýdi jos­parlap otyr.
Ótken jyldary Pamırdegi qyr­­­ǵyz­dardyń turmysymen sol kezdegi eńbekpen qamtý jáne mıgratsııa mınıstri Aıgúl Rysqulova bastaǵan úkimettik delegatsııa jáne «Qyrǵyz butaǵy» qoǵamdyq qorynyń belsendileri derbes eki ret baryp tanysyp qaıtqan. Qordyń jetekshisi Gúlzat Bolotovanyń bergen málimetine súıensek, budan biraz jyl buryn Shoń Pamırde 1500 qyrǵyz, Kishi Pamırde 2000 qyrǵyz turǵan eken.
2011 jyly jazda olar Kishi Pamırge barǵanda 2000 qyrǵyzdan 720-daı ǵana adam qalǵan. Áıelderdiń sany óte az. Kópshiligi bosana almaı qaıtys bolyp ketedi. Jigitteri boıjetkenderdiń az bolǵandyǵynan elý jasqa deıin úılenbeı júre beredi. Qyzdaryn 14-15 jasta kúıeýge bere bastaıdy. Pamırlik qyrǵyzdar «qanymyz buzylyp ketedi» dep basqa ultqa qyz berip, qyz alyspaıdy. Pamır taýlarynda egin, jemis-jıdek, kókónis múlde óspeıdi.Sondyqtan olardyń negizgi azyǵy et jáne sút taǵamdary bolyp keledi. Baqqandary - qoı, eshki, topaz (qodas), azdaǵan túıe. Jylqy maly bıik jerge onsha shydas bermeıdi. Qordyń belsendileri Pamır qyrǵyzdarynyń jaǵdaıynyń sońǵy jyldary erekshe nasharlap ketkendiginiń sebepteri - azyq-túliktiń jetispeýshiligi, dárigerdiń joqtyǵy jáne olardyń apıyndy barlyq aýrýǵa em retinde paıdalanýy dep esepteıdi.
«Qyrǵyz butaǵy» delegatsııasynyń mú­sheleri Pamır taýyndaǵy qan­das­taryna jol azabyn tartyp, jú­dep-jadap zorǵa baryp kelgen.­ Eń qınaǵany - 4 myń metrge kóte­ril­gennen bastap olarǵa aýa jetpeı ázer shydaǵan. Muryndarynan qan aǵyp, endi bireýleriniń qan qysymy tip­ten kóterilgen. Dem jetpeýdi jer­­gilikti qyrǵyzdar «tútek» dep aıtady eken. Tútek bolǵanda jatyp uıyqtaý da múmkin emes, adam otyryp qana uıyqtaı alady. Pamırdegi qyrǵyzdar bul jaǵdaıǵa ábden kóndigip alǵan. Birli-jarym pamırlikter tómen túsip, teńiz deńgeıinen 2 myń metr bıiktiktegi Aýǵanstan astanasy - Kabýl qalasyna kelse, ózderin jaısyz seze bastaıdy eken.
Pamırlik qyrǵyzdardyń jaqsy kezeńderi de bolǵan. Kóp jyldar boıy mundaǵy qyrǵyzdardy Rahmanqul han degen bilikti kisi basqaryp, qandastaryna bas-kóz bolyp turǵan. 1978 jyly keńes áskerleri Aýǵanstanǵa kire bastaǵanda, olardan qoryqqan Rahmanqul han óz halqyna Amerıkadan jáne Túrkııadan baspana suraǵan. AQSh Alıaskadan jer beretin bolǵan, biraq ol túrikterdi týǵanymyz ǵoı dep, Pákistan arqyly Túrkııadaǵy Van kóliniń jaǵasyna kóship barǵan. Rahmanqul 1980 jyly qaıtys bolyp ketti, al pamırlik qyrǵyzdardyń bir bóligi sonda turyp jatyr. Pamır qyrǵyzdaryn Rahmanqul han basqarǵan jyldary ol Aýǵanstannyń sol kezdegi basshysy Zahır shahpen kezdesip, qyrǵyzdardy ártúrli salyqtardan, er balalaryn ásker qyzmetinen bosattyrǵan. Qyrǵyzdar Aýǵanstan - Tájikstan, Aýǵanstan - Qytaı, Aýǵanstan - Pákistan shekaralarynda turǵandyqtan shekaralardyń osy jerlerdegi talasty máselelerin Aýǵanstannyń paıdasyna sheshilýinde Rahmanqul han mańyzdy róldi oınaǵan. Shah oǵan «Pasybanı Pamır» - «Pamırdiń saqshysy» degen resmı ataq bergen, 1965 jyly Aýǵanstannyń IV dárejeli Memlekettik Juldyz medalimen marapattaǵan.
Pamır qyrǵyzdarynyń qazirgi Turdy Aqýn Aýǵanstan Parlamentiniń budan burynǵy shaqyrylymdaryna Pamırlik qyrǵyzdardyń atynan depýtat bolyp saılanǵan. Bul kúnderi Kabýl qalasynda turady.
Aýǵanstan Úkimetiniń pamırlik qyrǵyzdarsyz-aq sheshimin tappaı jatqan sharýalary shash-etekten ekeni málim, týǵan Otany dereý járdem bermese, endi biraz jyldan keıin pamırlik qandastarynan aırylyp qalaryn qyrǵyz jurtshylyǵy qazir aıqyn sezinip otyr.