«Aýadaǵy aqsha»: Qazaqstan karbon eginshiligin qalaı damytpaq
ASTANA. KAZINFORM – Keıingi jyldary aýadaǵy zııandy gazdardy azaıtý úshin karbon eginshiligi qoldanylyp júr. Qazaqstan osy baǵytqa bet bursa, saladan jylyna $35 mlrd tabys tabýy múmkin. Ekonomıkalyq paıda men ekologııalyq tıimdilikti toǵystyrǵan karbon eginshiligi degenimiz ne, Úkimet qandaı jobalardy qolǵa alady? Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy sarapshylarmen birge saýalǵa jaýap izdedi.
Karbon eginshiligi – tek tal egý emes
Sarapshylar temperatýranyń ózgerýine kómirqyshqyl gazynyń shamadan tys taraýy sebep dep otyr. Sondyqtan álem elderi, tipti Qazaqstan da kómirqyshqyl gazyn azaıtýǵa baǵyttalǵan karbon eginshiligin júzege asyrmaq. Qarapaıym tilmen aıtsaq, karbon eginshiligi – aýadaǵy zııandy gazdardy sińiretin ósimdikti egý.
Bul eginshilik tek kóshet otyrǵyzýmen shekteledi desek, qate bolar. Munda topyraq qabatyn saýyqtyrý, karbon polıgondaryn salý, bıologııalyq tyńaıtqyshtardy qoldaný sekildi júıeli qadamdar bar. Bári aýany tazartyp qana qoımaı, topyraq sapasyn qalpyna keltirýge septespek.
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń «Jer resýrstary jáne kadastr» kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, karbon eginshiligi salasynyń táýelsiz sarapshysy Gúlsim Aıthojaevanyń aıtýynsha, bul sala dástúrli tal egýden múlde bólek.
– Karbon eginshiligi topyraq pen bıomassadaǵy organıkalyq kómirtek qoryn kóbeıtýge arnalady. Munda jer jyrtý, daqyldardy tańdaý, aralas agroorman sharýashylyǵy, jaıylymdy baqylaý sekildi baǵytta ózgeshelik bar. Eger dástúrli eginshilikte basymdyq ónimdi jyldam alýǵa berilse, karbon eginshiliginde topyraq qunary men zııandy gazdardy sińirý basty orynda, – dedi Gúlsim Aıthojaeva.
Ǵalymnyń pikirinshe, karbon eginshiligin kez kelgen aımaqta damytý múmkin emes. Eger topyraqtyń quramyna aldyn ala taldaý jasalmasa, mundaı eginshiliktiń eshqandaı nátıjesi bolmaýy yqtımal.
– Biraq bul parnıktik gazdardy sińiretin taldy kez kelgen jerge egýge bolady degen sóz emes. Qazaqstanda jerdiń aýqymy keń, topyraq raıy sanqıly. Basym aýmaq jartylaı shóleıtti, topyraǵy erozııaǵa ushyraǵan. Mundaı aımaqtaǵy taldyń topyraqqa da, qorshaǵan ortaǵa da kómegi az. Sondyqtan karbon eginshiligin damytý úshin keı topyraqtyń qunaryn arttyryp, aǵashtardyń jergilikti qýańshylyqqa beıimdelýine daıyn bolý kerek, – dep qosty professor.
2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda dabyl qaǵar derek keltirilgen: qazir aýyl sharýashylyǵyndaǵy topyraqtyń 75 paıyzdan astamy tozǵan, ǵalymdar zerttegen jerlerdiń 62,5%-nyń qarashirigi az.
Bir qaraǵanda, karbon eginshiligi bul máseleni az da bolsa sheshetini anyq. Biraq ǵalym Gúlsim Aıthojaevanyń aıtýynsha, karbon jobalary nashar josparlansa, mundaı sharanyń paıdasy joqtyń qasy.
– Qurǵaqshylyq jyldary bıomassanyń ósimi tómendeıdi, organıkalyq zattardyń mıneraldanýy jáne erozııalyq joǵaltý qaýpi artady, osynyń bári SOC teńgerimine teris áser etýi múmkin. Sondyqtan mundaı jobalar qurǵaqshylyqqa beıimdelgen bolýy tıis. Ósimdik tamyryn qorǵaý, jaıylymdy basqarý men erozııany azaıtý sharalaryn umytpaǵan jón, – dedi maman.
Demek, qunarlylyǵy tómen topyraq kómirtekti sińirýge qaýqarsyz, sińirgenniń ózinde uzaq ýaqyt saqtaı almaıdy. Ol úshin zamanaýı agrotehnologııalardy qoldanyp, topyraqtaǵy mıneraldy zattardy baıytý qajet. Sonda ǵana topyraq kómirqyshqyl gazyn sińirip, tabıǵı súzgi qyzmetin atqara bastaıdy. Bul óz kezeginde parnıktik gazdardyń azaıýyna yqpal etedi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, qazirden karbon eginshiligine qajetti aımaqtardy naqtylaý qolǵa alynǵan.
«Jol kartasyna sáıkes, 2027 jyldan bastap «Jerlerge zerttep-qaraý jumystaryn júrgizý memlekettik ınstıtýty» kómirtegi monıtorıngin júzege asyrady. Kásiporynnyń el boıynsha 15 fılıaly, 14 attestattalǵan zerthanasy bar jáne 600-den astam maman osy baǵyt boıynsha qajetti quzyretke ıe.
Sonymen qatar QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasymen yntymaqtastyq ornatylǵan. Ol kómirteginiń aerojúıelerdegi aınalymyn basqarýǵa qatysty ǵylymı-tehnologııalyq sheshimderdi ázirleý men synaqtan ótkizýdi iske asyrady», – dedi mınıstrliktegiler.
Oǵan qosa bıyldan bastap Qazaqstan FAO-men (BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy) birge «Qazaqstanda kómirtekti eginshilikti damytý» jobasyn qolǵa almaq. Úsh jylǵa josparlanǵan joba topyraqtaǵy kómirteginiń ulttyq monıtorıng júıesin qurýdy jáne ony tsıfrlyq kartada beıneleýdi kózdeıdi. Mınıstrlik mamandary shara ınvestıtsııalyq tartymdy ekojúıeni qalyptastyrýǵa múmkindik beredi degen oıda.
Google, Microsoft, Delta, JPMorgan Chase: karbon eginshiligine qarjy qaıdan keledi?
Qazir eldegi aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń jalpy aýdany – 219 mln gektar. Bul kóp shyǵynsyz aýqymdy formatta kómirtekti jobalardy júzege asyrýǵa taptyrmas resýrs sanalady. Muny tolyq paıdalana alsa, jylyna 535 mıllıon tonna kómirqyshqyl gazyn tazartýǵa áleýet bar. Túsetin tabysy da anyq: 2050 jylǵa deıin jylyna 35 mıllıard dollar alýy ǵajap emes.
Mundaı aýqymdy qarjy qaıdan keledi? Jaýap kómirtegi naryǵynda jatyr, ıaǵnı iri halyqaralyq agrokompanııalar ekologııalyq taza, kómirtekti azaıtatyn tájirıbeni tańdaǵan fermerlerge arnaıy syıaqy tóleıdi ári halyqaralyq korporatsııalar «ofset» júıesin qarjylandyrýda. Mundaı ofsetterdi Google, Microsoft, Delta, JPMorgan Chase jáne Goldman Sachs syndy alpaýyt kompanııalar satyp alyp otyr.
– «Ofset» túsinigin taýar uǵymy retinde qabyldasaq bolady. Máselen, bir aýmaqqa zııandy gazdardy sińiretin aǵash egildi delik. Ýaqyt óte aǵashtardyń belgili bir ýaqyt ishinde qansha kómirqyshqyl gazyn sińirgeni esepteledi͚ – sińirilgen ár tonnanyń ózindik quny bar. Investor óz qarajatyna egilgen orman jylyna qansha kómirqyshqyl gazyn sińirgeni týraly aqparatty, ıaǵnı ofsetti arnaıy platformaǵa shyǵarady. Keıin ony kompanııalar satyp alady, – dedi Gúlsim Aıthojaeva.
Bul tetik álemde «kómirtek naryǵy» degen ataýmen belgili. Halyqaralyq kompanııalar ofsetterdi satyp alý arqyly klımattyq jobalardy qarjylandyryp qana qoımaı, ózderiniń ekologııalyq bedelin arttyrýdy ádetke aınaldyrǵan.
Búginde ǵalamdyq kómirtegi kredıtterin esepteý eki júıege negizdelgen. Onyń birinshisi — retteletin, ıaǵnı memlekettik naryq (compliance). Bul júıede esepteý men monıtorıng IPCC talaptaryna súıense, saýda men kvotalaý Eýropalyq ETS modeli boıynsha júrgiziledi. Qazaqstan 2013 jyly ulttyq shyǵaryndylar saýda júıesi — QAZShSJ-ny engizgen bolatyn. Sol kezde bir tonna CO₂ baǵasy shamamen 1 dollar dep belgilendi. Alaıda ınvestorlar men sharýalardyń qyzyǵýshylyǵy tómen bolǵandyqtan, 2022 jyly naryq tolyq derlik turalady.
Ekinshi júıe — erikti (voluntary) naryq. Onyń qalaı jumys isteıtinin Chapter Zero Kazakhstan kompanııasynyń bas dırektory Araı Serikjanova túsindirdi.
– Qazaqstanda ulttyq erikti standarttar áli qalyptaspaǵandyqtan, kompanııalar halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan júıelerge súıenedi. Eń basty standarttar – Verified Carbon Standard (Verra), Gold Standard, Global Carbon Council. Munda ofset sińirilgen CO₂ kólemimen emes, jobanyń klımatqa naqty qalaı áser etkenimen ólshenedi. Eldegi orman ósirý, topyraq kómirtegin saqtaý jobalary da osy naryqtyń prıntsıpi arqyly jumys isteıdi.
Qazaqstan naqty bir eldiń modelin kóshirmeı, retteletin naryqta Eýropalyq ETS tájirıbesin, al erikti naryqta – halyqaralyq moıyndalǵan standarttardy úılestirip otyr.
Bul tásil elimizge klımattyq saıasatty halyqaralyq normalar men sáıkestendirip, jańa múmkindikterdi paıdalaný jolyn ashady, – dedi sarapshy.
Halyqaralyq baılanys
Ótken jyly maýsym aıynda Memleket basshysy kómirtekti ofsetterdi satýǵa baılanysty birqatar zańǵa ózgeris engizdi. Keıin quzyrly organdar men saladaǵy kompanııalardyń jańa tynysy ashyldy.
– Valor Carbon kompanııasy men Chapter Zero jelisine kiretin kompanııalar bilim berý sessııalaryn ótkizý týraly kelisimge keldi. Valor Carbon arnaıy naryqtyq sholý men kómirtegi jobalaryna taldaý jasaıdy. Álemdik naryqqa ený úshin strategııalardyń katalogi ázirlenbek. Osylaıysha, Qazaqstan Ulttyq deńgeıde aıqyndalatyn úlester seriktestigi (NDC Partnership) boıynsha mindetterin oryndaı alady, – dedi Chapter Zero Kazakhstan bas dırektory.
Sońǵy jyldary Úkimet salaǵa ınvestor tartýdy údetti. Áriptestik baılanys ornatylǵan halyqaralyq kompanııalardyń sany da jyldan-jylǵa ósip keledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, búginde júzege asyp jatqan jobalar kóp, alaıda deni pılottyq rejımde.
– Jahandyq ekologııalyq qordyń (JEQ-7) «Klımattyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne jaıylymdardy qalpyna keltirý úshin agroormanmelıoratsııa» jobasy iske asýda. Joba sheńberinde jaıylymdarda kómirtekti jobanyń pılottyq modeli synaqtan ótip jatyr.
Birneshe jobany erekshe ataýǵa bolady. Rakurs-Tech kompanııasymen birlesip, MRV júıesin (monıtorıng, eseptilik, verıfıkatsııa), SOC kartalaryn (topyraqtaǵy organıkalyq kómirtek), pılottyq ýchaskelerde kómirtek áleýetin esepteý júrgizilip jatyr. Almaty oblysynyń Balqash aýdanynda jáne Jetisý oblysynyń Alakól aýdanynda ornalasqan 4 myń ga aýmaqta ıntensıvti jaıylymdy qalpyna keltirý bastaldy. Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı jáne Qobda aýdandarynda 100 myń ga ekstensıvti jaıylymdardy basqarý jolǵa qoıyldy, – delingen mınıstrliktiń aqparatynda.
Aıta keteıik, Qazaqstan jaqynda brıtandyq SEFE Marketing&Trading Limited kompanııasymen mámilege keldi. Úkimet deregine súıensek, brıtandyq kompanııa 30 jyl boıy orman otyrǵyzyp, kómirtegi birlikterin shyǵarady.
Joba aıasynda Almaty oblysynda 1500 ga aýmaqta orman ekojúıesi qurylmaq. Onda terek, qaraǵash, torańǵy, qaıyń, eren aǵashy, ıtmuryn, shyrǵanaq sekildi 3,3 mln aǵash otyrǵyzý josparlanyp otyr. Boljam boıynsha, orman jylyna 26 tonna CO₂-ni sińiredi. Bolashaqqa jospar túzip, 30 jyl alǵa eseptesek, 1,2 mln tonna kómirqyshqyl gazy joıylady. Ol gektaryna 780 tonna CO₂-ǵa teń.
Sonymen qatar ótken aıda Qazaqstanda alǵashqy agroklımattyq kómirtek polıgony – «KAZ AGRO CARBON» ashyldy. Munda topyraqtaǵy kómirtegi teńgerimin, CO₂ jáne CH₄ aǵynyn ólsheıtin kameralar men sensorlar ornatylǵan. Polıgonda temperatýra, ylǵaldylyq jáne jaýyn-shashyn kórsetkishin tirkeıtin meteorologııalyq beketter jumys isteıdi.
Big Data qandaı kómek beredi?
Gúlsim Aıthojaevanyń aıtýynsha, karbon eginshiligine ınvestor tartý úshin statıstıkalyq kórsetkishter, baǵalaý úlgisi anyq bolýy shart. Onsyz salaǵa qarjy quıylýy qıyn.
– Kómirtegi naryǵyna shyǵý úshin derekter men zertteýlerdiń nyq bolýy mańyzdy. Bizde barlyq óńirdegi topyraqtyń túri, olardaǵy kómirtegi quramy tolyq zerttelgen joq. Qolda bar derekter az jáne olar tym shashyrańqy jasalǵan.
Ekinshiden, Qazaqstanda kómirtegin sińiretin ósimdikter men topyraqtarǵa uzaqmerzimdi baqylaý bolǵan emes. Jerdi óńdeý kezinde topyraqtyń kómirtekti sińirý qabileti qalaı ózgeretinin, ýaqyt óte tıimdiligi qalaı qubylatynyn bilmeımiz.
Tipti, karbon eginshiligi arqyly naqty qansha kómirtegi jınaı alatynymyzdy dóp basyp aıtý qıyn. Ony naqty boljaıtyn zertteý modeli kerek, – dedi spıker.
Sarapshynyń oıynsha, Qazaqstanǵa kómirtekti esepteý men baqylaý úshin kóp deńgeıli MRV júıesi qajet. Topyraqty 0-10 sm, 10–30 sm jáne 1 metrge deıin tereńdikten iriktep, organıkalyq kómirtegi men topyraq tyǵyzdyǵyn anyqtaý kerek. Fıks-alańdar arqyly qaıta ólsheý jáne ózgeristerdi baqylaý mańyzdy. Sonymen qatar topyraqtyń CO₂ sińirý qabiletin flıýks-stantsııalar, spýtnıktik derekter jáne jasandy ıntellekt modelderin paıdalana otyryp júıeli túrde baǵalaý kezek kúttirmeıdi. Bul rette alqaptardy qashyqtan baqylaý – Qazaqstan úshin eń tıimdi jol bolmaq.
Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly 2026-2028 jyldarǵa arnalǵan «Kómirtegi sharýashylyǵyn engizý jáne damytý» jónindegi jol kartasy bekitildi. Josparǵa sáıkes, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligimen birlesip, topyraqtaǵy kómirtegi quramyn monıtorıngileý jáne onyń taralýyn kórsetetin tsıfrlyq kartany qalyptastyrý úshin geoportal qurýda.
Ekolog Gúlsim Aıthojaeva karbon eginshiligindegi statıstıkalyq derekterdi jetildirý úshin Big Data men jasandy ıntellekt múmkindikterin qoldanýdy usyndy.
– Big Data men jasandy ıntellektiniń karbon eginshiligine kómegi kóp. Olar arqyly spýtnıkterden, datchıkterden jáne drondardan alynǵan derekterdi paıdalanyp, topyraqta qansha kómirtek jınalǵanyn dál ólsheýge múmkindik bar.
Mundaı tehnologııalar eginniń nátıjesi qandaı bolatynyn aldyn ala boljaýǵa qabiletti. Qurǵaqshylyqty nemese ósimdik ahýalynyń nasharlaýy sekildi problemalardy erte anyqtaýǵa múmkindik beredi. Naqty málimetterdiń arqasynda fermerler de kómirtek kredıtterinen jáne ónim alý turǵysynan tabysqa keneledi, – dep qosty Gúlsim Aıthojaeva.
Eki aı buryn 2026-2028 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstanda kómirtekti eginshilikti engizý jónindegi Jol kartasy» bekidi. Onda topyraqtaǵy kómirtegi mólsherin baǵalaý júıesin qalyptastyrý, tsıfrlyq platforma qurý, kómirtekti polıgondar ashý jáne fermerler arasynda túsindirý jumystaryn júrgizý kózdelgen.
Alaıda sharýalardy karbon eginshiligimen aınalysýǵa úgitteý ońaı bolmaı tur. Sebebi elde atalǵan eginshilikke qajetti tehnologııa joq, tipti salaǵa arnalǵan standarttar men sertıfıkattaý júıesi qalyptaspady. Oǵan qosa karbon eginshiligimen aınalysýǵa nıettengen kásipkerlerge sýbsıdııa men salyq jeńildigi qarastyrylmaǵan. JOO-da salaǵa qajetti maman daıarlaý baǵdarlamasy kemshin. Sondyqtan sarapshylar karbon eginshiligin aıaqqa turǵyzý úshin memlekettik qoldaý men bilim berý baǵdarlamasyn ázirleýdi usynyp otyr.