Atyraýdyń Azǵyr óńiri turǵyndaryn taza aýyzsýmen qamtý eń ózekti másele - S. Eńsegenov

Búgin QR Parlamenti Senatynyń jalpy otyrysynda QR Bas prokýrory Qaırat Mámıdiń atyna depýtattyq saýal joldaǵan senator Sársenbaı Eńsegenov osy máseleni kóterdi.

Saýal barysynda senator Úkimet basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, «Azǵyr» ıadrolyq synaq polıgonynyń qorshaǵan orta men adamdarǵa áserin tekserý úshin arnaıy jumys toby qurylǵanyn aıtyp, toptyń ótken aptada Atyraý oblysynyń Azǵyr óńirindegi ıadrolyq synaq alańdarynda bolǵanyn jetkizdi. Jumys toby Azǵyr aýylynda jáne osy óńirdegi úsh selolyq okrýg turǵyndarynyń ókilderimen Súıindik selosynda kezdesýler ótkizgen.

«Azǵyr ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy on alańda 1966 jáne 1979 jyldar aralyǵynda jer astyndaǵy tuz qabatynda 17 ıadrolyq synaq ótkizilgen. Sońǵy úsh synaq 1979 jyly A-8, A-10 jáne A-11 tehnologııalyq alańdarynda júrgizilgen. Turǵyndardyń sózine qaraǵanda, A-8 alańyndaǵy synaq kezinde ýly zattar jer qabatyn jaryp shyǵyp, sańyraýqulaq tárizdi shań-tozań jer betinde turǵan. Al, A-9 alańy aýmaǵyndaǵy jer opyrylyp tómen túsip ketken, nátıjesinde dıametri 600 metr, tereńdigi 35 metr shuńqyr paıda bolyp, ishi sýǵa tolyp tur. Mundaı belsendi ıadrolyq synaqtardyń ótkizilýi Azǵyr aımaǵynyń tabıǵatyna jáne sol jerdiń turǵyndarynyń paıdalanyp otyrǵan aýyzsý men mal sýaratyn sýlarynyń sapasyna áseri joq dep aıtýǵa bolmaıdy. Synaq barysynda paıda bolǵan toǵyz jerasty qýystarynyń barlyǵyna sý jınalǵan, bul jerasty sýlarymen baılanystyń bolýyn kórsetedi», - deıdi depýtat.

Budan bólek, senatordyń aıtýynsha, mamandar Azǵyr óńiriniń geoekologııalyq jaǵdaıyn kúrdeli dep baǵalap, keıbir kórsetkishter boıynsha apatty jaǵdaıda ekendigin qorytyndylaǵan. Jer qyrtysy men ósimdikter radıonýklıdtiń kóterińki quramymen zalaldanǵan. Al jerasty sýlarynyń quramynda kadmıı, lıtıı, mys, marganets sııaqty elementter mólsheri kóp. Maldy sýarýǵa paıdalanyp otyrǵan joǵarǵy deńgeıdegi sýlardyń quramyndaǵy zııandy zat túrleri ruqsat etilgen mólsherden júz ese artyq dep kórsetilgen. Zertteýler nátıjesinde ýly metaldar men radıonýklıdterdiń zardabynan 15 pen 40 jas aralyǵyndaǵy turǵyndardyń qan quramyndaǵy qorǵasynnyń mólsheri normadan 1,6 ese joǵary bolsa, 30-39 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń qan quramyndaǵy kadmıı 4 esege kóbeıip ketken.

«Sondyqtan, Azǵyrdaǵy turǵyndardy taza aýyzsýmen qamtý eń ózekti másele bolyp otyr. Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Azǵyr aımaǵyndaǵy toǵyz eldi mekendi Qoıandy toptyq sý júıesine qosý bastalyp, 1995 jyly onyń alǵashqy kezeńi iske asyryldy. Úkimet qaýlysymen Qoıandy sýmen jabdyqtaýdyń balamasyz kózderi bolyp tabylatyn erekshe mańyzdy toptyq júıelerdiń tizbesine engizilgen. Onyń tez arada tolyqtaı iske qosylýy adamdardyń densaýlyqtaryn jaqsartýdyń birden bir joly. Biraq, bul jobanyń 2- jáne 3-kezeńderi Úkimet tarapynan jetkilikti qarjy bóline tursa da, sońǵy on bes jyl boıy sheshimin tappaı keledi. Memleketten ekinshi jáne úshinshi kezeńge bólingen 816 mln. 806 myń teńgeniń ıgerilýinde túsiniksiz jaıttar kóp. Atqarylǵan jumystar sapasyz, memleket qarjysy talan-tarajǵa túsip, qurylystyń aıaqtalýy jyldan jylǵa aýystyrylýda. Ýaqytynda joba ákimshisi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń sý komıteti tarapynan baqylaý jetkiliksiz bolǵan. Osynyń bári mańyzdy áleýmettik jobanyń sozbalyqqa salynýyna sebebin tıgizip otyr. Sonymen birge, bul tabıǵı jaǵdaıy qatal, ıadrolyq synaq ótkizilgen aımaqta turatyn segiz myńǵa jýyq adamdardyń oryndy renishterin týǵyzýda», - dedi depýtat. Osyǵan oraı, senator bas prokýrordan memlekettik baqylaýshy organdardy qatystyra otyryp, Qoıandy toptyq sý qubyrynyń qurylysyn júrgizý kezinde zańnamalardyń qoldanylýyna prokýrorlyq qadaǵalaý tártibimen tekserý júrgizýdi surady.