Atyraýda «jasyl beldeý» qursam deımin – Arman Haırýllın
ATYRAÝ. QazAqparat – Sońǵy úsh jyldan beri qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy jumystarǵa atsalysyp júrgen belsendi jastyń biri – «Atameken Eko» qoǵamdyq qorynyń dırektory Arman Haırýllın. «Ózimiz aýasyn jutyp, sý ishetin qorshaǵan ortanyń taza bolǵanyn qalaımyn» deıdi ol. Sol úshin Atyraýda topınambýr ósimdigin ósirip, «jasyl beldeý» qurýdy maqsat etip júrgen ol atqarǵan jumysy men aldaǵy josparymen bólisti, dep habarlaıdy QazAqparat.
– Arman Ǵabıdollauly, qorshaǵan ortaǵa janashyrlyq tanytý turǵysyndaǵy sharalardyń ortasynda júresiz. Buǵan ne sebep boldy?
–Eń basty sebep –Atyraýda «jasyl beldeý» qurýǵa atsalysý. Óıtkeni, bizdiń óńirdiń jazy qatty ystyq, jańbyr kóp jaýmaıdy. Qysta qalyń qar da az túsedi. Bul óńirdegi ekologııanyń nasharlaýyna sebep bolýy múmkin. Al, tabıǵattyń tazalyǵyn saqtap qalý bizdiń óz qolymyzda ekenin bárimiz bilemiz. Alaıda, kóp jaǵdaıda buǵan mán bermeımiz.
Úsh jyldan beri ekologııa baǵytyndaǵy qoǵamdyq uıymda jumys istep kelemin. Alǵashynda, ıaǵnı, 2017 jyly Atyraýda 10 000 kóshetterdi tegin taratý aktsııasyn uıymdastyrýdy qolǵa aldym. Maqsatym –qoǵamnyń, ásirese, jastardyń tabıǵatqa janashyrlyǵyn oıatý. Sol jyly qalanyń mektepterinde kóshetterdi otyrǵyzý aktsııasynyń ótýine uıytqy boldym. Sondaı-aq, Taekvando boıynsha oblystyq federatsııasymen birlesip, «Atyraý» dene shynyqtyrý jáne sport kesheniniń aldyna terekter otyrǵyzyp, «Sportshylar» alleıasyn ashtyq.
–Atyraýǵa topınambýr ósimdigin ákelip, birneshe jerde ege bastapsyzdar...
–Buryn Atyraýda mundaı ósimdik ósirilmeı keldi. Sol sebepten, Atyraýǵa topınambýrdy ósirý arqyly jańa ekologııalyq mádenıetti ákeldik deı alamyn. Naqytysyn aıtqanda, topınambýrdy «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǴZI» JShS Atyraý fılıalynyń ǵylymı qyzmetkeri Tımýr Mýsınmen birigip Saraıshyq aýylynyń mańynda 1 gektarǵa otyrǵyzǵan edik.
Al, 2018 jyly demeýshiler men eriktilerdiń kómegimen Atyraý qalasyndaǵy Sátpaev kóshesiniń boıyna ektik. Bul jerde balalar alańy bar. Sol alańnyń mańyn tańdaýymyzdyń bir sebebi, balalar oınaıtyn jerdiń aýasy taza bolǵanyn qaladyq. Isataı aýdanyndaǵy «Sazanquraq» ken ornynda, Jylyoı aýdany men Mańǵystaý óńirinde topınambýrdy ósirýdi qolǵa aldyq. Alǵashqy nátıjesi oıdaǵydaı bolyp otyr.
–Topınambýrdyń ózge ósimdikterden qandaı ereksheligi bar?
–Bul ósimdiktiń qorshaǵan ortaǵa da, jalpy adamzatqa da tıgizer septigi orasan zor. Kópshilik topınambýrdyń birneshe ereksheligi baryn bile bermeýi múmkin. Birinshiden, topınambýr qorshaǵan ortaǵa orman aǵashtarynan eki ese kóp ottegi bóledi. Máselen, bir gektar aýmaqtaǵy orman jylyna úsh-tórt tonna kómirqyshqyl gazyn jutsa, bul ósimdiktiń alty tonna kómirqyshqyl gazyn sińirip alatyn qasıeti bar.
Ekinshiden, topınambýrda fotosıntez qarqyny ózge ósimdikterden on ese joǵary ekeni daýsyz. Úshinshiden, topınambýr ósirilgen aýmaqta topyraqtyń qunarlyǵy 70-90 protsentke artady. Bul ósimdikti ósirý arqyly aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylatyn jerlerdi qunarlandyrýǵa jol ashyldy.
Jalpy, topınambýr – bir jylda qorshaǵan ortaǵa ottegi bóletin ósimdik. Topınambýrdan ınýllın, odan frýktoza, glıýkoza, medıtsınadaǵy ártúrli bıologııalyq belsendi zattardy, sondaı-aq, kondıterge qajetti qospalardyń barlyǵyn alýǵa bolady. Bul ósimdiktiń quramyndaǵy kalıı, magnıı elementteri qan qysymymen jáne júregi aýyratyndarǵa qoldanylyp júrgen preparattardy tolyq almastyrady. Sebebi, bul ósimdiktegi tabıǵı magnıı men kalıı qosylystaryn ıshemııalyq aýrýlardy, stenokardııany emdeý barysynda qaýipsiz ári áserli preparat retinde qoldaný múmkindigi bar.
Topınambýr adam aǵzasyndaǵy holesterol deńgeıin tómendetedi. As qorytý júıesin retteıdi, ımmýnıtetti kúsheıtedi. Qan qysymyn qalypqa keltiredi. Ásirese, shajyrqaı beziniń aýrýyna shaldyqqandarǵa paıdaly, búırek aýrýyna da shıpasy bar. Qant dıabeti men onkologııalyq aýrýlardy emdeýge de taptyrmas preparat retinde qoldanýǵa bolady.
–Gaz taldaǵysh apparatty satyp alypsyzdar. Nege?
–Ádilet Jaqashev degen azamatpen birge kraýdfandıng jarııalaǵan edik. Bizdiń bul bastamamyzdy qoldaýshylar qatary kóbeıip, nátıjesinde 2 500 000 teńge jınaldy. Sodan soń biz bul qarajatqa gaz taldaǵysh apparatty satyp aldyq. Bul qurylǵyny qaladaǵy atmosferalyq aýanyń sapasyn balama baqylaý men taldaý úshin paıdalanyp otyrmyz. Qazir kez-kelgen ýaqytta táýelsiz monıtorıng ótkizip, aýa sapasynyń jaı-kúıi týraly turǵyndardy aqparattandyra alamyz.
–Endi aldaǵy josparlar týraly ne deısiz?
–Basty josparymyz –ózimiz aýasyn jutyp, sýyn ishetin qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna úles qosý. Oıǵa alǵan isimiz ońǵa basatyn bolsa, Atyraýda «jasyl beldeý» qurýdy qolǵa alýdy oılastyryp júrmin. Qazir Atyraý qalasy ákimdiginen Jaıyq ózeniniń jaǵasynan jer telimin surap otyrmyz. Maqsatymyz –balalar saıabaǵyn ashý. Bul saıabaqta balalardyń oıyn alańyn jasaqtasaq deımiz. Sol jerde sporttyq jattyǵý quraldary qoıylǵan alań bolýy da múmkin.
Eń bastysy, qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy jumysymdy jalǵastyra beremin. Al, tabıǵattyń tazalyǵyn saqtaý –barshamyzdyń paryzymyz.
