Atom energetıkasy: Qazaqstan kadr máselesin qalaı sheshedi

Neni eskerý kerek?

Jasandy ıntellektiniń damýy, data-ortalyqtardyń kóbeıýi jáne elektr kóliginiń keń taralýy elektr energııasyna suranysty arttyryp otyr. Osyǵan baılanysty kóptegen el atom energetıkasyn qaıta damytyp, jańa energobloktar salýǵa, qoldanystaǵy AES-terdiń jumys merzimin uzartýǵa jáne jańa býyn reaktorlaryn ázirleýge kiristi.

Bul qadamdarǵa elektr energııasyna suranystyń artýy, shyǵaryndylardy azaıtý jáne energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtý qajettigi sebep bolyp otyr. Bul rette atom energetıkasy birneshe mańyzdy mindetti qatar sheshýge múmkindik beretin energııa kózi sanalady.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen energetıgi Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, álemdik tájirıbe AES salýmen shektelmeý keregin kórsetedi. Stantsııamen birge dıagnostıka jáne rezerv júıeleri daıyn bolýy qajet. Mysaly, Frantsııa 2 jyl buryn AES arqyly 361,7 TVt·saǵ elektr energııasyn óndirip, jalpy elektr óndirisiniń shamamen úshten ekisin qamtamasyz etti. Al 2022 jyly kórsetkishtiń 279 TVt·saǵ-qa deıin tómendeýi reaktorlarǵa ýaqtyly jóndeý júrgizýdiń jáne qajetti rezervtiń mańyzyn kórsetti.

Sondyqtan Qazaqstanda AES jobasymen qatar oǵan qyzmet kórsetetin mamandardy, jóndeý jáne dıagnostıka júıesin, sondaı-aq rezervtik qýatty aldyn ala daıyndaý mańyzdy.

Ońtústik Koreıanyń tájirıbesi de nazar aýdararlyq. El atom energetıkasyn ónerkásiptiń damýymen qatar júrgizip, qajetti mamandar men tehnologııalardy qalyptastyrdy. Keıin bul tájirıbe atom jobalaryn shetelde iske asyrýǵa múmkindik berdi. Sonyń biri – Birikken Arab Ámirlikterindegi Baraka AES-i. Munda Ońtústik Koreıada jasalǵan tórt APR1400 reaktory jumys isteıdi.

– Árbir joba ulttyq kásiporyndardyń múmkindikterin keńeıtýge baǵyttalýy tıis. Máselen, Koreı atom baǵdarlamasynyń ekonomıkalyq yqpaly MAGATE-men birlesip zerttelgen, – dedi sarapshy.

BAÁ tájirıbesi atom stantsııasyn iske qospaı turyp, ony basqaratyn mamandar men qajetti ınstıtýttardy daıyndaýdyń mańyzyn kórsetedi. Baraka AES-iniń tórtinshi blogy 2024 jylǵy qyrkúıekte kommertsııalyq paıdalanýǵa berildi. Tórt blok eldegi elektr energııasyna qajettiliktiń shamamen tórtten birin qamtamasyz ete alady.

AES energetıkalyq júıeni qalaı ózgertedi?

Atom energetıkasyna degen qajettilik, eń aldymen, elektr energııasyna suranystyń ósýi men qazirgi elektr stantsııalarynyń birtindep eskirýimen baılanysty. Sondyqtan AES máselesin el ekonomıkasynyń aldaǵy onjyldyqtardaǵy damýymen birge qarastyrǵan jón.

– KEGOC derekterine sáıkes, ótken jyly Qazaqstanda 123,1 mlrd kVt·saǵ elektr energııasy óndirilip, 124,6 mlrd kVt·saǵ tutynyldy. Baıqaǵanymyzdaı, tutyný óndiristen joǵary boldy. Biraq energetıkalyq jaǵdaıdy tek jyldyq kórsetkishpen baǵalaý jetkiliksiz.

Elektr energııasy eń kóp qajet bolatyn kezde suranysty óteýge jetkilikti qýat bolýy kerek. Sonymen birge keı óńirlerdegi tapshylyq pen elektr energııasyn bir aımaqtan ekinshisine jetkizý múmkindigi eskerilýi tıis, – dedi Jaqyp Haırýshev.

Osy turǵydan alǵanda, AES eldegi turaqty elektr óndirýdi arttyra alady. Sarapshynyń esebinshe, qýaty 2400 MVt stantsııa jylyna shamamen 18,9 mlrd kVt·saǵ elektr energııasyn óndiredi. Bul 2025 jylǵy eldegi elektr tutynýdyń shamamen 15 paıyzyna teń.

Alaıda AES iske qosylǵannan keıin de elektr energııasyna suranys óse beredi. Sonymen qatar stantsııalardyń bir bóligi ýaqyt óte kele eskiredi. Sondyqtan AES-ti elektr tapshylyǵyn sheshetin jalǵyz nysan retinde emes, eldegi búkil energetıkalyq júıeni jańartýdyń bir bóligi retinde qarastyrǵan durys.

Atom salasyna qajetti jabdyqtar óndirilýi kerek

AES qurylysy atom ónerkásibiniń basqa baǵyttaryn damytýǵa jol ashady. AIDA (Atomic Industry Development Association) kommertsııalyq emes uıymynyń Atom tehnologııalary jáne qaýipsizdigi departamentiniń dırektory Gúlbarshyn Qanaǵatovanyń aıtýynsha, Qazaqstan atom salasyna qajet jabdyqtar, materıaldar men bólshekterdi óndirýdi kezeń-kezeńimen jolǵa qoıýy kerek.

Oǵan radıatsııalyq baqylaý quraldary, avtomattandyrý júıeleri jáne basqa da tehnologııalyq jabdyqtar jatady. Alaıda ónimdi el ishinde shyǵarý jetkiliksiz. Olardy jobalaıtyn, synaıtyn, iske qosatyn jáne keıin qyzmet kórsetetin mamandar men kompanııalar da qajet.

– Jekelegen mańyzdy baǵyt – ınjenerlik pen jobalaý quzyretteri. Sondaı-aq ǵylymı jáne medıtsınalyq maqsattaǵy jabdyqtar óndirisin damytý áleýeti bar. Munyń bári túptep kelgende Qazaqstanda ázirleý men óndirýden bastap, paıdalaný jáne servıstik qyzmet kórsetýge deıingi ózindik jetkizý tizbegin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi, – dep túsindirdi sarapshy.

Sondyqtan óndiristi jergiliktendirýdi naqty múmkindikterden bastaý mańyzdy. Aldymen Qazaqstanda qazir óndirýge bolatyn taýarlar men qyzmetterdi anyqtap, keıin damytý qajet tehnologııalardy kezeń-kezeńimen engizý qajet.

Bul rette otandyq kásiporyndar atom salasynyń qatań talaptaryna saı bolýy tıis.

– Bul sapa, qaýipsizdik, sertıfıkattaý jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkestik máselelerine qatysty. Ekinshi mańyzdy másele – kadrlyq áleýet, – dep atap ótti Gúlbarshyn Qanaǵatova.

Óndiristiń damýy ǵylym men medıtsınaǵa jańa múmkindik beredi. Elimizde bul baǵytta jumys istep jatqan ıAdrolyq fızıka ınstıtýty men Ulttyq ıadrolyq ortalyq sııaqty ǵylymı uıymdar bar. Endigi mindet – olardyń zertteý bazasy men praktıkalyq múmkindikterin odan ári kúsheıtý.

Bul baǵytta ıadrolyq materıaldar, radıatsııalyq tehnologııalar, qaýipsizdik jáne tsıfrlyq modeldeý boıynsha qoldanbaly zertteýlerdi damytýǵa bolady. Al medıtsınada radıoızotoptar men radıofarmpreparattar óndirisin keńeıtýge múmkindik bar. Osylaısha atom energetıkasynyń damýy elektr óndirýmen shektelmeı, jańa tehnologııalar men joǵary qosylǵan quny bar ónim qalyptastyrýǵa negiz bola alady.

Injener, fızık, energetıkterge suranys artady

Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda 2000 jyldan beri ıadrolyq jáne atom energetıkasy boıynsha 4,5 myńnan astam maman daıarlanǵan.

Atom energııasy jónindegi agenttigi Qazaqstandyq qamtý departamentiniń dırektory Danııar Janseıitovtiń aıtýynsha, salaǵa ınjenerler, fızıkter, energetıkter, radıatsııalyq jáne ónerkásiptik qaýipsizdik mamandary, ǵalymdar men qurylysshylar qajet.

– Qazir tıisti mamandar Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti jáne basqa da joǵary oqý oryndarynda daıarlanyp jatyr. Sonymen qatar ıAdrolyq fızıka ınstıtýty men Ulttyq ıadrolyq ortalyq stýdentter men jas mamandardyń praktıkalyq tájirıbe jınaqtaýyna múmkindik beredi. Bul bazalarda ıadrolyq jáne radıatsııalyq qaýipsizdik, reaktorlyq tehnologııalar, buzbaı baqylaý jáne radıatsııalyq monıtorıng baǵyttarynda zertteý jobalary men taǵylymdamalar uıymdastyrylady, – dedi ol.

Maman daıarlaýdy kúsheıtý úshin halyqaralyq tájirıbege de basymdyq berilip otyr. Bıyldan bastap atom salasy qyzmetkerlerine arnalǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń jeke sanaty engizilip, jyl saıyn 20 stıpendııa bólý josparlanǵan. Olar magıstratýra, doktorantýra jáne kásibı taǵylymdamalarǵa baǵyttalady.

– Atom salasyna kadr daıarlaý jónindegi keshendi jospar aıasynda kásibı standarttardy jańartý, bilim berý baǵdarlamalaryn salanyń qajettilikteri men MAGATE usynymdaryna beıimdeý, sheteldik ýnıversıtettermen qos dıplomdy baǵdarlamalardy damytý jáne jastarǵa kásiptik baǵdar berý jumystaryn kúsheıtý kózdelip otyr, – dedi Danııar Janseıitov.

Bul júıede teorııamen qatar praktıkalyq daıyndyqtyń mańyzy zor. Bıyl ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti bazasynda jumys isteıtin Ulttyq zertteý ıadrolyq ýnıversıteti – Máskeý ınjenerlik-fızıka ınstıtýtynyń alǵashqy túlekteri atom salasyndaǵy mamandar qataryn tolyqtyrdy.

Kadr daıarlaýdyń ekonomıkalyq mańyzy da bar. AES qurylysy men ony paıdalaný kezeńinde myńdaǵan jumys orny ashylady dep kútilýde. Atap aıtqanda, Almaty oblysyndaǵy jobany iske asyrý 2030 jylǵa qaraı shamamen 5 myń jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi dep josparlansa, qurylys-montaj jumystary qyzatyn 2032 jyly tartylatyn personal sany 10 myńǵa jýyqtaýy múmkin. Stantsııa paıdalanýǵa berilgennen keıin 2035 jyly turaqty negizde 2 myńǵa jýyq jumys orny qurylady dep boljanyp otyr. Onyń ishinde 600-ge jýyq mamannyń joǵary bilimi, 550-arnaýly orta bilimi jáne 850 – beıindi tehnıkalyq bilimi bolady.

Jobaǵa qajetti jol, elektr jáne sý jelileri, áleýmettik nysandar sııaqty ınfraqurylymnyń damýy óńirge áser etedi. Osylaısha atom energetıkasynyń yqpaly bir stantsııanyń qýatymen ólshenbeıdi. Onyń aınalasynda jańa jumys oryndary, óndiris, ǵylymı zertteýler men mamandar daıarlaý júıesi qalyptasady.

Sondyqtan Qazaqstan úshin atom energetıkasyn damytý – bir ǵana AES salý emes. Bul – energetıka, óndiris, ǵylym men kadr daıarlaý baǵyttaryn qatar damytýdy talap etetin uzaq merzimdi mindet.