Atqa miný mádenıetin Qazaqstan mýzeıleri de qoldaıdy - Mırbolat Ersaev

Onyń aıtýynsha, Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aıtylǵan atqa miný mádenıetin jalpaq jurt túsinetin mádenı dúnıege aınaldyrý bastamasyn qoldaǵan Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi ujymy mýzeıshiler arasynda atqa minýdi nasıhattaý chellendjin bastaǵan edi.

-Ata-babadan mıras bolǵan bul murany saqtaý úshin ony qur bilip qoımaı, jańǵyrtyp, qoldanysqa engizýdi maqsat ettik, - deıdi Mırbolat Ersaev

- Atqa miný chellendjin aldymen Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeılerine estafeta retinde tabystadyq. Bastamamyzdy qoldaǵan Mańǵystaý oblystyq mýzeıi arnaıy vıdeo túsirip, Pavlodar jáne Atyraý oblystyq mýzeılerine usyndy. Pavlodar oblysynyń mýzeıshileri estafetany Aqmola jáne Qaraǵandy oblystyq mýzeılerine usyndy.

Syr eliniń mýzeıshileri estafetany Túrkistan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi jáne Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine usyndy. Aqmola oblysynyń mýzeıshileri arnaıy «Botaı-Býrabaı» ashyq aspan astyndaǵy arheologııalyq-etnografııalyq mýzeıinde ata-babamyzdyń jylqyny qolǵa úıretý tarıhyn baıandady. Aqmolalyq mýzeıshiler atqa miný mádenıetin nasıhattaý estafetasyn Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine joldady. Qaraǵandylyq mýzeıshiler Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystyq mýzeıine usyndy. Chellendjdi Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi de qoldady. Sóıtip bul bastamany barlyq oblystyq mýzeıler qoldap, chellendj kezinde túsirilgen beınerolıkter elge úlken áser etti.

Mýzeı dırektorynyń paıymdaýynsha,

«Asyr sap at ústinde ósken elmiz,

Naızany najaǵaıǵa teńegenbiz.

Dalanyń daýylyna bizder teńbiz,

Altaıdan Aq Edilge jebegenbiz.

Soǵystyq jeti júz jyl jeti jurtpen,

Tarıh-aý, óziń aıtshy, kimnen kembiz?», - dep aqyn Qalıjan Bekhojın jyrlaǵandaı, aıtar oıyńdy kózińnen uǵar esti janýar - jylqy malyn serigim dep tanyp, jaýgershilik zamanda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń otty jyldarynda atty ásker sapynda ǵajaıyp erlik kórsetken, jaýdyń qolyn eliniń jaǵasyna jetkizbegen, halqyn dushpannyń aşy tabasyna qaldyrmaǵan, janyn ary úshin qurban etken, adal ul bop anadan týyp, el tiregine aınalǵan batyrlarymyz sol tulparyna qaryzdar.

Qazaq poezııasynyń dúldúli Іlııas Jansúgirov qazaq pen jylqynyń egiz uǵym ekenin óz óleńinde bylaısha tebirene jyrlapty: «Janyna elimizdiń jylqy jaqqan, Jylqyǵa jetpegen kóz jaýtań qaqqan. Minseń - at, ishseń - qymyz, jeseń - qazy, Qashannan qazaq halqy jylqy baqqan. Atty artyq kórgen elmiz mingen taqtan, Qyzyq-aq bizdiń báıge qyrda shapqan. Shydar ma qazaq jany ushyp ketpeı, Attarǵa shań shyǵaryp kele jatqan».

-Mırbolat, qazaq - jylqy minezdi, rýhy ot, namysy shoq batyr halyq dep beker aıtpasaq kerek-ti. Osy jóninde ne qosar ediń?

-Iá, «Osy basqa halyq qaıdan jaralsyn, meıli, maımyldan bolsyn, shataǵym joq. Dál bizdiń qazaq halqy jylqydan, tulpardan týǵan» dep jazýshy Asqar Súleımenovtiń sózimen tarqatar bolsaq, ushqan qustyń qanaty, júgirgen ańnyń tuıaǵy talatyn saıyn dalany alakóz jaýdan astyndaǵy serigimen birlese qorǵap, tarıh sahnasyna at ústinde shyqqan, tulpardyń tuıaǵymen saıyn dalasyna menshiktep mór basqan qazaq úshin jylqynyń orny bólek.

Jaýgershilik zamanda úıdiń beldeýinde aty baılaýly, naızasy tigýli turmaı, elin qorǵaýǵa jaıaý bara almaı, joldastarynan qalyp qoıýdy ár jigit ózine namys sanaǵan. Shabýylǵa shyqqanda shashasyna shań juqpaı jol bastaǵan Qobylandynyń Taıbýryly, Alpamystyń Baıshubary, Er Tarǵynnyń Tarlany, Isataıdyń Aqtabany - tarıhı zerdemizden oıyp turyp oryn alǵan, jadymyzǵa tereń ornaǵan keıipkerler. Qazaq úshin jylqy - túlik bitkenniń tóresi. Basqa túlikter adamǵa qyzmet etýge ǵana jaratylǵan bolsa, jylqy - erdiń qanaty.

Baı tilimizde jylqyǵa qatysty uǵymdar óte mol. Urpaǵyn órbiter ulyn «atustarym» degen qazaq ulynyń alǵash atqa otyrǵanyn atap ótý rásimi - «toqymqaǵar» toıynan bastap, adamnyń pánıden baqıǵa attanǵanynyń belgisi «at tuldaýǵa» deıingi búkil tirshilikti jylqy malymen, qazanatpen baılanystyrǵan. Erdiń bıik bolmysyn qazekem «Jylqynyń da jylqysy bar, qazanat deıdi, Jigittiń de jigiti bar azamat deıdi» degen bir-aq aýyz sóben túıindep ashqan. «Azamat boldy» degen uǵymnyń ózin «At jalyn tartyp mindi» dep jatamyz. Joly bolǵan jigitti «Aty ozyp tur» deımiz. Urpaq almasady degen oıdy «At tuıaǵyn taı basar» degen tirkespen jetkize beremiz. Kósheli adamnyń balasyn, úrim-butaǵyn «Tulpardyń tuıaǵy» desek, jubyn jazbaı birge óskenderdi «Taı-qulyndaı tebisken», attyń minezin jaqsy biletin epti de alǵyr adamdy «At qulaǵynda oınaıdy», iske belsene kirisip, naqty maqsat qoıa bilgen jandy «At quıryǵyn shart túıdi», baıyrǵy qurby-qurdas, syrlas jandardy «Úzeńgi joldas» dep sıpattasaq, «Qazaq jylqy minezdi» dep halqymyzdyń psıhologııalyq bolmysyn aıtqyndaımyz. Ózgege peıilimizdi bildirip, alǵaýsyz tilegimizdi aqtarǵanda da jylqy malyna qatysty sóz tirkesterin paıdalanýymyz zańdylyq. Talabyń oń, qadamyń sátti bolsyn degendi «Quıysqanyń berik bolsyn», ulyń aıtýly azamat bolsyn degen aq peıilimizdi «Atustaryń ózińe tartsyn», ábden babynda turǵan, alymdy da shalymdy qaıratty adamdy «Báıge atyndaı jaralǵan» dep tańǵalsaq, symbatty denesi kóz tartar jandy «Qulyn múshesi buzylmaǵan» dep túıemiz.

Shyn mánisinde «Uly dalanyń jeti qyry» atty saraptamalyq maqalanyń birinshi bólimi «Atqa miný mádenıeti» dep atalýy beker bolmasa kerek-ti. «Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili «Botaı» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi», - degen Elbasynyń qazanattyń qazaqtyń ómirindegi salmaǵyn saralap, jylqynyń ereksheligin daralap, «Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beınesi - batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar, atty áskerdiń paıda bolýyna baılanysty qalyptasqan kóshpendiler álemi «mádenı kodynyń» aıryqsha elementi» dep túıindegeni málim.

Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynan kezdesetin arıı, saq, ǵun kezeńderiniń eskertkishteri (b.z.b. 1-myńjyldyq - b.z. 2 ǵ.) ejelgi Qazaqstanda jylqynyń qolǵa úıretilip qana qoımaı, bul maldyń erekshe qasterlenip, ádet-ǵuryptyq rásimderdiń ajyramas bir bóligine aınalǵanyn kórsetedi. Álemde alǵash ret eki dońǵalaqty arbany oılap tapqan arııler oǵan ushqyr tulparlaryn qos-qostan jegip alyp, sary dalanyń sadaqty sardarlaryna aınaldy. Saqtardyń balalary men áıelderine deıin at ústinde soǵysý tásilderin jas kezinen jetik meńgerip, kórgen jurttyń záresin ushyrǵan. «Olar attaryna da mystan keýdeni jaýyp turatyn saýyt kıgizedi, - dep jazady ejelgi grek tarıhshysy Gerodot, - al júgenderin, shylbyryn altynmen áshekeıleıdi».

Belgili zertteýshi, etnograf, jylqy taqyrybyn tereńinen zerttep júrgen ǵalym Ahmet Toqtabaı búginde dúnıejúzinde 65 mıllıon jylqy jáne 250-den astam jylqy tuqymy baryn aıtady.

«Jylqy bizdiń qazaq jerinen shyqqan. Bul jáı aıtyla salǵan sóz emes. Oǵan Kókshetaý oblysyndaǵy Botaı qonysynan tabylyp jatqan jylqy súıekteri dálel. Álemdik arheologııada dál osylaı bir qonystan júz myńdaǵan jylqynyń súıeginiń tabylýy bolmaǵan. Osy qonysty kóptegen ǵalym zerttep, arheolog Vıktor Zaıbert otyz jyldan astam ýaqyt qazyp jatyr. Arheologııalyq jáne paleologııalyq zertteýler júrgize kele tabylǵan jylqylardyń qazaqtyń jabysynan aınymaıtyny belgili boldy», - dep jazǵan ǵalym «Qazaqtyń barlyq shekarasy jylqy tuıaǵymen syzylǵan jáne qorǵalǵan. Qazaqtyń tarıhy - jylqynyń tuıaǵymen jazylǵan shejire desek te bolady.

Osyndaı alyp terrıtorııamyzdy qorǵaýǵa kómektesti. Jylqy sol zamanda atom qarýy sııaqty boldy desem, artyq aıtpaımyn. Sebebi, ol myńdaǵan shaqyrymdy baǵyndyratyn kúshke ıe edi. Dálirek aıtsaq, jylqy kóbeıip ketkende, bizdiń arǵy atalarymyz jaıylym men jaılaý izdep, basqalardyń jerin tartyp alyp, shekarany keńeıtken. Keıin ıelik etken jerlerin jylqymen qorǵaǵan», - dep tujyrymdaıdy.

Eldik nyshanda arǵymaq beınesin paıdalaný geraldıster tilinde arystannyń júrektiligin, qyrannyń qyraǵylyǵyn bildiredi. Memleketimizdiń qasıetti rámizderiniń biri bolyp tabylatyn Eltańbamyzda bederlengen qanatty pyraq beınesi zańǵar bıikke samǵaýdy, keleshekke umtylýdy, armandaýdy bildirse, shıratylǵan múıiz qaısarlyqty, qaıratty, ses pen aıbatty aıshyqtaıdy.

Taǵdyry qashanda halqymen bite qaınasqan jylqy malynyń basynan talaı teperishter ótkeni de ras-tyn. 1925-1933 jyldary Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy bolǵan Fılıpp Goloşekınniń «qazaqtardyń jylqysy men túıesin qurtpasa jel sekildi aýyp kete beredi» degen surqııa saıasatynyń kesirinen jylqy malyn jappaı qyrý naýqany qoldan uıymdastyrylsa, 1953-1964 jyldary KOKP Ortalyq Komıtetiniń bas hatshysy N.Hrýşevtiń «traktor turǵanda jylqy malynyń qajeti joq» degen sózin qaǵıdaǵa aınaldyrǵandar dala sáıgúlikterin qurtý jolynda shabýyl bastady. Endi ol kúnder qaıtyp kelmesin deıik.

«Ata-babalarymyz ulan-baıtaq jerimizdi sáıgúlikpen qorǵap, bizge amanattap ketse, Qambar ata túligi men oǵan qatysty barlyq salt-dástúrimizdi saqtaý - bizge sert», dep túıindedi oıyn Mırbolat Ersaev.