Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń mańynda turatyn halyqty ne alańdatady

«Teri aýrýy dendep barady»

«Saıa» baý-baqsha qaýymdastyǵynyń turǵyndary zaýyt mańyndaǵy ekologııalyq jaǵdaıǵa alańdaıtynyn aıtty. Olardyń biri – Gúlimjan Satybaldyqyzy. Onyń sózinshe, otbasy 2023 jyly zaýyt mańyndaǵy saıajaıǵa kóship barǵan. Qazir qyzy úsh jyldan beri teri aýrýymen kúresip keledi.

- Zaýyttyń qasyndaǵy aýyldar zardap shegedi. 2023 jyly zaýyt mańyndaǵy saıajaıǵa kóship bardyq. Úsh jyldan beri qyzym teri aýrýymen kúresip keledi. Eger aınalasyndaǵy aýyldardy tolyqtaı kóshirý múmkin bolmasa, AMÓZ tym bolmasa turǵyndarǵa ótemaqy tóleı me?, – dedi Gúlimjan Satybaldyqyzy.

Taǵy bir turǵyn Gaýhar Nurlanqyzy densaýlyǵyna qatysty máselesin aıtyp, ony zaýyttyń jumysymen baılanystyrdy.

- Denemdi jara basyp ketti. Dárigerler onyń sebebin anyqtaı almaı jatyr. Olar muny turyp jatqan jerimizdiń ekologııasymen baılanystyrdy. Endi «Saıa» baý-baqsha qaýymdastyǵyn kóshirý máselesi qalaı sheshiletinin bilgimiz keledi, – dedi Gaýhar Nurlanqyzy.

Kóshirý máselesine qatysty sheshim jer telimderiniń ornalasýyna, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń shekarasyna jáne qalanyń bas josparyna baılanysty qaralyp jatyr. Jer qatynastary jáne sáýlet bólimi basshysynyń orynbasary Farab Qýanyshqalıevtyń aıtýynsha, qalanyń bas jospary ázirlenip jatyr. 

Joba jyl sońyna deıin daıyndalyp, keıin saraptamadan ótip, bekitilýge tıis. Bas jospardaǵy negizgi baǵyttardyń biri – saıajaı aýmaqtaryn jeke turǵyn úı sektoryna aýystyrý. Onyń ishinde «Saıa» baý-baqsha qaýymdastyǵy da bar.

- «Saıa» aýmaǵynyń fýnktsıonaldyq maqsaty bas josparǵa baılanysty anyqtalady. Qazir jobalaý jumysy júrip jatyr. Jyl sońyna deıin daıyn bolǵan soń, saraptamadan ótkizip, bekitý josparlanǵan. Saıajaılardy jeke turǵyn úı sektoryna aýystyrý – qarastyrylǵan negizgi baǵyttardyń biri, – dedi ákimdik ókili.

Onyń túsindirýinshe, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyna baılanysty memleket muqtajdyǵyna alynatyn jer telimderin anyqtaý jumysy da júrgizilip jatyr. Jerge ornalastyrý jobasy bekitilgen, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń shekarasyn belgileý týraly qaýly shyqqan. Qazir memleket muqtajy úshin alynýy múmkin jer telimderiniń tizimi ázirlenip jatyr.

- Eger jer telimi nemese nysan sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyna kirse, baǵalaýshy kompanııa onyń naryqtyq qunyn esepteıdi. Bul rette kadastrlyq baǵa emes, naryqtyq qun negizge alynady. Baǵalaý nátıjesi menshik ıesine kórsetiledi. Eger ol belgilengen qunmen kelispese, máseleni sot arqyly sheshýge bolady. Sot saraptamasy nátıjesinde múliktiń baǵasy joǵarylaýy da, tómendeýi de múmkin, – dedi bólim basshysynyń orynbasary.

Ekobelsendiler qandaı talap qoıdy?

Dóńgelek ústeldiń negizgi taqyryby – Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń keshendi ekologııalyq ruqsat suraýy. KER iri kásiporyndarǵa qoıylatyn ekologııalyq talaptar men qorshaǵan ortaǵa áserdi azaıtý sharalaryn bekitedi. Alaıda qoǵam ókilderin qujattyń qabyldanýynan bólek, onda kórsetilgen mindettemelerdiń qalaı oryndalatyny qyzyqtyrdy.

Ekolog ári qoǵam belsendisi Galına Chernova KER zaýytty jańǵyrtý jumystarynyń oryndalýyn baqylaýǵa naqty múmkindik berýi kerek dep sanaıdy. Ol kúkirtsýtek, azot oksıdteri, kómirtek oksıdteri men kúkirt dıoksıdi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa qatysty sharalardy naqtylaýdy surady. Sonymen birge peshter men qondyrǵylardyń jumysyn jańǵyrtý arqyly azot oksıdterin tómendetý joldaryn túsindirýdi usyndy.

- Qaladaǵy kúkirtsýtektiń fondyq deńgeıi qazirdiń ózinde joǵary. Zaýyttyń oǵan qosatyn úlesin jáne bul kórsetkishti azaıtý úshin qandaı shara qabyldanatynyn bilýimiz kerek, – dedi Galına Chernova.

Belsendi Jaıyqtan alynatyn sý kólemine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ózen taıyzdanyp jatqan kezde zaýyttyń sý tutynýyn 2030 jylǵa qaraı 7,9 mln tekshe metrge deıin azaıtý josparynyń naqty negizi kórsetilýi kerek.

- Jaıyq – qala úshin mańyzdy sý kózi. Sondyqtan sýdy 7,9 mln tekshe metrge deıin azaıtýǵa qandaı tehnologııalar arqyly qol jetkiziletinin túsiný mańyzdy, – dedi ol.

Sonymen qatar Galına Chernova zaýyttaǵy eki tógindi núktesine, olardaǵy munaı ónimderiniń kórsetkishterine jáne sýdyń quramyn baqylaýda qoldanylatyn markerlik zattarǵa qatysty suraq qoıdy. Ekobelsendi óndiriste jınalyp jatqan munaı shlamy men basqa da qaýipti qaldyqtardyń kólemin azaıtý máselesin de kóterdi.

Al qoǵam belsendisi Esenbaı Nurov ekologııalyq monıtorıng nátıjesiniń ashyqtyǵyna basymdyq berdi.

- Táýelsiz ekologııalyq monıtorıngtiń nátıjeleri ár toqsan saıyn ashyq jarııalanyp otyrýy kerek. Sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń shekarasyna aýa sapasyn onlaın baqylaıtyn beketter ornatylǵany durys. Sonymen qatar 2030 jylǵa deıin qaldyqtardy qaıta óńdeý jáne shyǵaryndylardy azaıtý boıynsha naqty kórsetkishter KER-diń mindetti talaptaryna engizilýi qajet, – dedi Esenbaı Nurov.

Zaýyt 174 mlrd teńgege 18 joba júzege asyrmaq

Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń ókilderi keshendi ekologııalyq ruqsat aıasynda ázirlengen Ekologııalyq tıimdilikti arttyrý baǵdarlamasyna 18 is-shara engizilgenin habarlady. Olardy júzege asyrýǵa shamamen 174 mlrd teńge jumsaý josparlanǵan.

Zaýyttyń eńbekti, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne azamattyq qorǵanys departamentiniń dırektory Arman Dımýkashevtiń aıtýynsha, jobalar birneshe baǵytty qamtıdy. Birinshisi – tehnologııalyq qondyrǵylardy jańǵyrtý. Sonyń ishinde peshter men janarǵylardy jetildirý arqyly otynnyń janý tıimdiligin arttyryp, shyǵaryndylardy azaıtý kózdelgen.

Ekinshi baǵyt – eski óndiristik nysandardy jańartý. Onyń ishinde jasy 60 jyldan asqan baıaý koksteý qondyrǵysyn jańǵyrtý jobasy bar.

Úshinshi baǵyt sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa arnalǵan. Zaýyt sý daıyndaý jáne bıologııalyq tazartý qondyrǵylaryn jańǵyrtýdy josparlap otyr. Bul Jaıyqtan alynatyn sý kólemin qysqartýǵa jáne paıdalanylǵan sýdy qaıta qoldanýdy arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Arman Dımýkashevtiń sózinshe, kásiporyn tehnologııalyq nysandarda sýdy qaıta paıdalaný úlesin keminde 70 paıyzǵa jetkizýdi kózdeıdi. Bul ózennen alynatyn sý kólemin de, syrtqa tógiletin aǵyndy sýdy da azaıtýǵa múmkindik berýi kerek.

Jobaǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı Jaıyqtan alynatyn tuşy sýdyń jyldyq kólemin 7,9 mln tekshe metrge deıin azaıtý josparlanǵan. Al býlaný alańdaryna jiberiletin aǵyndy sý kólemi jylyna 8,6 mln tekshe metrden 4,9 mln tekshe metrge deıin tómendeýge tıis.
Atmosferaǵa shyǵarylatyn lastaýshy zattardyń lımıtin de qysqartý kózdelgen. Zaýyt qujattamasynda bul kórsetkish 2020 jylǵy 20,1 myń tonnadan 2030 jyly 12,6 myń tonnaǵa deıin tómendetiletini kórsetilgen.

- Keshendi ekologııalyq ruqsat alý Atyraý MÓZ-di ekologııalyq jańǵyrtýdaǵy mańyzdy kezeń bolady jáne bul baǵyttaǵy jumystardy ashyq júrgizýge múmkindik beredi. Tıisti komıtettiń qoldaýymen KER alý úshin qajetti jumystardy júıeli túrde jalǵastyryp, qaladaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalardy birlesip iske asyramyz. Biz úshin jurtshylyqtyń josparlanǵan is-sharalardy ǵana emes, naqty nátıjelerdi de kórýi mańyzdy, – dedi eńbekti, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne azamattyq qorǵanys departamentiniń dırektory Arman Dımýkashev.

Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń keshendi ekologııalyq ruqsat alýyna qatysty qoǵamdyq tyńdaý 9 qazanda ótedi. Onda jobalyq qujattamaǵa qatysty usynystar men eskertýler qaralýy tıis.

Jýyqta óńirge jumys saparymen kelgen Úkimet basshysynyń orynbasary Qanat Bozymbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken jıynda atmosferalyq aýanyń sapasy men ekologııalyq monıtorıng máselelerine aıryqsha nazar aýdaryldy. Qazirgi tańda «Qazgıdromet» derekteri, NCOC ekologııa beketteri men «AMÓZ» qurylǵylarynan alynatyn málimetter ortaq júıege biriktirilmegen.