Atajurtqa kósh bastaǵan jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń týǵanyna 90 jyl toldy
AQTÓBE. KAZINFORM – Qabdesh Jumadilov – Qytaıdan atajurtqa qaraı kósh bastaǵan, myńdaǵan adamnyń qazaq jerine oralýyna septigin tıgizgen tulǵa. Jazýshynyń tabandylyǵy, el men jerge degen súıispenshiligi búginde ańyzǵa bergisiz aqıqatqa aınaldy. Kazinform «Sońǵy kósh», «Taǵdyr» romandary men «Daraboz» roman-dıologııasyn mura etip qaldyrǵan jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna sholý jasady.
Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov kózi tirisinde óz ómirin azamattyq jáne shyǵarmashylyq qyzmetke arnaǵan. Munyń astarynda úlken tarıh bar. Qytaıda týyp-ósip, keıin qazaq jerine kelip bilim alǵan Qabdesh Jumadilov kóp uzamaı qaıta qýdalandy. Qytaıǵa oralyp, qara jumysqa salyndy. Al 1962 jyly atajurtqa kósh bastap keldi.
- Máskeýmen kelise otyryp jasalǵan kósh. Bes shekara zastavasyn ashyp tastady. Arasy 150 shaqyrym. Sodan 20 kún boıy atty, túıeli, arbaly, jaıaý kósh aǵyldy. Uzyn-yrǵasy 200 myńnan astam qazaq óte shyqty. 10 sáýirde bastalyp, 1 mamyrda jabyldy. Eger ol taǵy bir aı ashyq turǵanda mıllıon qazaq ótetin edi. Eń sońǵy saǵatym soǵylyp, baqıǵa attanatyn kezde de osy eńbegimdi eske alyp, kóz jumatyn shyǵarmyn dep oılaımyn,- degen bolatyn Qabdesh Jumadilov «Dara jol» baǵdarlamasynda.
Ózine tıesili tarıhı mindetin oryndaǵan ult azamaty
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD doktory, aǵa oqytýshy Gúlnar Obaeva jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń ómiri men shaǵyrmashylyǵyna toqtaldy. Ol jazýshy shyǵarmashylyǵyn qazaq ádebıetine 60-jyldary kelgen keremet shoǵyr bar dep baǵalady. Alash qaıratkerleriniń jolyn jalǵap, izin sýytpaǵan shoǵyrdyń ishinde Qabdesh Jumadilovtiń taǵdyry da, shyǵarmashylyǵy da erekshe.
- Jazýshy Qytaıdyń Sháýeshek qalasynda dúnıege kelgen. Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, eki jyldan soń qýdalanyp, qaıtadan Qytaıǵa ketti. Sonda qara jumysqa salǵan. Jap-jas kezinde saıasattyń sol kezdegi salqynyn bastan ótkerdi. 1962 jyly Qytaıdan qazaq jerine qaraı kósh uıymdastyryp, elge jetti. Shyǵarmashylyǵynyń ereksheligi qazaq halqynyń taǵdyrly kezeńi, áserese sheteldegi qazaqtardyń ómirin, elge oralýyn, tarıhı Otanymen qaıta qaýyshý ıdeıasyn sıpattady. Qabdesh Jumadilov «Tańǵajaıyp dúnıe» atty memýarlyq romanynda Qytaıdan atajurtqa qonys aýdarýy, Qazaqstandaǵy ómiri týraly tutas baıandaıdy. Táýelsiz elimiz de onyń eńbegin baǵalady. 90-jyldary «Taǵdyr» romany memlekettik syılyqqa ıe boldy, - dedi PhD doktory Gúlnar Obaeva.
Qabdesh Jumadilovtiń shyǵarmashylyǵy – ómirdiń ózi. Esh boıamasyz aqıqat, qundy tarıhı qujat.
- Eń aldymen ózine tıesili tarıhı mindetti oryndaǵan ult azamaty dep baǵalaýǵa bolady. Mysalǵa «Sońǵy kósh» romany Qytaı jerindegi qazaqtardyń taǵdyry, olardyń atajurtqa údere kóshý tarıhyn keń tynyspen beıneleıtin epıkalyq týyndy. «Taǵdyr» romanynda jeke adamnyń tańdyry arqyly áleýmettik-psıhologııalyq ahýaly, zamannyń tarıhı kúrdeli tusy ashylady. Naqtylasaq, eń áýeli shyǵarmashylyǵyn pozzııadan bastaǵan. 1967 jyly «Jas dáýren» óleńder jınaǵy jaryqqa shyqqan. Poezııadan keıin prozaǵa bet burdy. Tili óte sheber jazýshy. Qazaqtyń folklorynan bastaý alǵan qunarly qazynasy Qabdeshtiń shyǵarmalarynda kórinis tabady. Qandaı shyǵarma jazsa da, óziniń júreginen ótkizip, kózben kórip, ábden zerttegen taqyrybyna aıaq basady. Tipti shaǵyn áńgime, hıkaıattarynyń ózi sondaı. Qabdesh Jumadilovtiń jeti birdeı shyǵarmasy qazaqtyń taǵdyrly tarıhyna arnalǵan. Sonyń ishinde «Aranǵa túsken aqqýlar» hıkaıaty bar. 2011 jyly «Juldyz» jýrnalyna shyqqan. Repressııa kezindegi Alash zııalylarynyń áıelderi týraly jazdy. ALJIR lagerindegi áıelder týraly jazar kezde óte kóp izdenis jasady, arhıv derekterin qazbalady. Sonyń ishinde ALJIR lagerine baryp, arnaıy tanysyp, tynysyn erekshe sezinedi. Turar Rysqulovtyń áıeli Ázıza, Sultanbek Qojanovtyń jary Gúlánda, Sáken Seıfýllınniń áıeli Gúlbahramnyń, Beıimbet Maılınniń áıeli Gúljamaldyń obrazdary jazylady, - dedi Gúlnar Obaeva.
Tarıhty túgendegen jazýshy ádebıet synshylarynyń da joǵary baǵasyn aldy.
- Tarıhı roman janryn zertteýdiń negizin salǵan Rahmanqul Berdibaev «Taǵdyr», «Sońǵy kósh» romandary týraly «qazaq prozasyndaǵy óte eleýli qubylys» dep baǵasyn berdi. Ǵalym, ádebıettanýshy Arynǵalı Nurǵalı de óziniń eńbekterinde «Qabdesh Jumadilovti keńestik ıdeologııanyń qyspaǵyna qaramastan ulttyq múddeden aınymaǵan, tarıhı shyndyqty kórkemdik astarmen jetkize bilgen qalamgerler shoǵyrynyń aldyńǵy qatarynda» dep baǵalaıdy. Osy 60-jyldardaǵy býyn ókilderi naǵyz Keńes dáýirindegi túrli qyspaqqa qaramastan tarıhı aqıqatty astarly sıýjetter, ısharaly beıneler arqyly jetkizip, halyqtyń rýhanı suranysyn óteı bildi. Sondyqtan Qabdesh Jumadilovti álem ádebıetiniń ozyq úlgilerimen sýsyndaı otyryp, ózindik oı qorytyp, tájirıbe alǵan, osy arqyly buryn -sońdy ádebıetimizde bolmaǵan erekshe obrazdarmen kelgen jazýshy dep baǵalaımyz. Onyń ózindik úni, úlken sýretkerlik qoltańdasy qaldy. Jastar ásirese Qabdesh Jumadilovtiń «Taǵdyr», «Sońǵy kóshin» romandaryn oqýy tıis, - dedi PhD doktory, aǵa oqytýshy Gúlnar Obaeva.
Aıta keteıik, Qabdesh Jumadilov 1936 jyly 24 sáýirde QHR, Shyńjań ólkesi, Tarbaǵataı aımaǵy, Sháýeshek aýdanynda dúnıege kelgen. 2021 jyly 5 sáýirde dúnıeden ótti. Qalamgerdiń artynda 10 roman, 20-dan astam povest, 70-ten astam shyǵarma qaldy. «Sońǵy kósh», «Daraboz», «Qazdar qaıtyp barady» syndy mol mura ádebıettiń altyn qoryna endi.
Taıaýda Almatyda Qabdesh Jumadilovtiń 90 jyldyǵyna arnalǵan eske alý keshi ótti. Kesh aıasynda «Qabdesh Jumadilov. Bıblıografııalyq kórsetkish» atty basylymnyń tanystyrylymy ótti. Jınaqqa qalamgerdiń shyǵarmalary men túrli jarııalanymdary toptastyrylǵan.
