Ata-anasy saý bolsa da bala nege genetıkalyq aýrýmen dúnıege keledi
ASTANA. KAZINFORM – Balanyń syrtqy kelbeti men ıntellektine ata-anasynyń qaısysy kóbirek áser etedi? Genetıkalyq aqparat urpaqqa qalaı beriledi? Kazinform tilshisi osy suraqtardy dáriger-genetık Tanzılıa Ábdiraıymovaǵa qoıǵan edi.
– Bala genetıkalyq aqparattyń 50 paıyzyn anasynan, 50 paıyzyn ákesinen alady. Biraq bir ata-anadan týǵan balalardyń ózi bir-birine uqsamaýy múmkin. Munyń sebebi nede?
– Gen – tuqym qýalaıtyn aqparatty saqtaıtyn DNQ-nyń bir bóligi. Adamda shamamen 20–25 myń gen bar. Ár dene jasýshasynda 46 hromosoma bolady. Onyń 23-i anadan, 23-i ákeden beriledi. ıAǵnı bala ıadrolyq DNQ-synyń jartysyn ata-anasynan alady.
Alaıda ár balanyń genetıkalyq jıyntyǵy ártúrli. Sebebi jynys jasýshalary túzilgen kezde genetıkalyq materıal qaıta úılesip, jańa kombınatsııalar paıda bolady. Sondyqtan bir otbasyndaǵy balalardyń ózi ártúrli belgilerdi mura etedi. Keıde balada ata-anasynda baıqalmaǵan, biraq ata-ájesinde bolǵan erekshelikter de kórinýi múmkin.
Genetıkalyq jıyntyǵy óte uqsas adamdar – bir jumyrtqaly egizder. Olar bir uryqtanǵan jumyrtqa jasýshasynan damıdy.
– Bul aıyrmashylyq balanyń syrt kelbetine de áser ete me? Mysaly, ata-anasynyń ekeýiniń de kózi qara bolsa, balanyń kózi ashyq tústi bolýy múmkin be?
– Árıne, múmkin. Kózdiń túsi bir ǵana genge emes, birneshe genniń ózara áreketine baılanysty qalyptasady. Sondyqtan ata-anasynyń ekeýiniń de kózi qara bolǵanymen, balanyń kózi ashyq tústi bolýy yqtımal.
Domınantty genniń belgisi ony ata-anasynyń birinen alǵan jaǵdaıda da kórinýi múmkin. Al retsessıvti belgi, ádette, bala tıisti gen nusqasyn ata-anasynyń ekeýinen de alǵan kezde baıqalady.
Jalpy, kózdiń túsi, bet pishini men dene bitimi sııaqty erekshelikterdiń qalyptasýyna kóptegen gen áser etedi.
– Minez ben temperament tuqym qýalaı ma?
– Genetıka adamnyń minez-qulqyna, temperamentine jáne qabiletterine áser etedi. Degenmen balanyń minezi mindetti túrde anasyna nemese ákesine tartady dep aıtýǵa bolmaıdy.
Munda genetıkamen qatar qorshaǵan orta da mańyzdy ról atqarady. Mysaly, ata-ananyń ómir salty, kúndelikti qarym-qatynasy men qundylyqtary balanyń qalyptasýyna yqpal etedi. Bilimge mán beretin ata-ana balasyn kitap oqýǵa, izdenýge yntalandyrady.
Keıbir ǵylymı baǵalaýlar boıynsha, tulǵalyq erekshelikterdegi jeke aıyrmashylyqtardyń shamamen 30–50 paıyzy genetıkalyq faktorlarǵa baılanysty. Qalǵanyna tárbıe, qorshaǵan orta jáne ómirlik tájirıbe áser etedi.
– Qoǵamda ıntellekt anadan, al boı ákeden beriledi degen túsinik bar. Bul qanshalyqty ras?
– Mundaı pikirlerdiń ǵylymı negizi joq. Balanyń ıntellektýaldyq qabileti de, boıy da ata-anasynyń ekeýinen beriletin genetıkalyq aqparatqa baılanysty.
Sonymen qatar boıdyń ósýine tamaqtaný, densaýlyq jaǵdaıy men gormondyq júıe áser etedi. Intellektýaldyq damýda da tárbıe, bilim jáne qorshaǵan orta mańyzdy.
Mysaly, mıtohondrııalyq DNQ negizinen anadan, al ul balalardaǵy Y-hromosoma ákeden beriledi. Biraq bul ıntellekt tek anadan, boı tek ákeden tuqym qýalaıdy degendi bildirmeıdi.
– Ata-anasy saý bolǵanyna qaramastan, balada tuqym qýalaıtyn aýrýlar qalaı paıda bolady?
– Ata-ananyń ekeýi de belgili bir genniń ózgergen nusqasyn tasymaldaýshy bolýy múmkin. Biraq ózderi saý bolǵandyqtan, bul týraly bilmeýi yqtımal.
Eger ata-ananyń ekeýi de aýtosomdy-retsessıvti aýrýdyń genetıkalyq ózgerisin tasymaldaýshy bolsa, ár júktilikte aýrýy bar balanyń dúnıege kelý yqtımaldyǵy 25 paıyzdy quraıdy. Mundaı jaǵdaıda aýrý ata-anasynda baıqalmaı, balada kórinýi múmkin.
Keıde genetıkalyq ózgeris ata-anadan berilmeı, balanyń ózinde alǵash ret paıda bolady. Sondyqtan otbasynda tuqym qýalaıtyn aýrýlar kezdesse, genetık dárigerge qaralyp, qajet bolǵan jaǵdaıda tekserýden ótken jón.
– Bir otbasyndaǵy balalardyń birinde tuqym qýalaıtyn aýrý bolyp, ekinshisi saý bolýy múmkin be?
– Iá. Ár bala ata-anasynan genderdiń ártúrli kombınatsııasyn alady. Sondyqtan bir balaǵa genetıkalyq ózgeris berilip, ekinshisine berilmeýi múmkin.
Aýrýdyń berilý yqtımaldyǵy onyń túrine baılanysty. Mysaly, aýtosomdy-retsessıvti aýrý kezinde ata-ananyń ekeýi de gen tasymaldaýshy bolsa, aýrý balanyń dúnıege kelý yqtımaldyǵy 25 paıyz. Al aýtosomdy-domınantty aýrýda ata-ananyń birinde patogendi gen nusqasy bolsa, onyń ár balaǵa berilý yqtımaldyǵy ádette 50 paıyzdy quraıdy.
Bul kórsetkishter ár júktilik úshin jeke esepteledi. ıAǵnı aldyńǵy balanyń saý nemese aýrý bolýy kelesi balanyń genetıkalyq táýekelin ózgertpeıdi.
– Ata-ananyń shyǵý tegi men týystyq jaqyndyǵy balanyń genetıkalyq aýrýmen dúnıege kelýine áser ete me?
– Keıbir genetıkalyq ózgerister belgili bir popýlıatsııalarda jıirek kezdesedi. Sondyqtan dáriger genetıkalyq táýekeldi baǵalaǵanda ata-ananyń shyǵý tegin de eskerýi múmkin.
Al negizgi qaýip faktorlarynyń biri – erli-zaıyptylardyń jaqyn týystyǵy. Sebebi týystardyń ortaq ata-babasynan birdeı retsessıvti genetıkalyq ózgeristerdi mura etý yqtımaldyǵy joǵary. Sonyń saldarynan balada tuqym qýalaıtyn aýrýlar men keıbir týa bitken damý aqaýlarynyń qaýpi artady.
Mysaly, nemere aǵaıyndy adamdardan týǵan balalarda aýyr týa bitken damý aqaýlarynyń qaýpi shamamen 5–6 paıyz dep baǵalanady. Al jalpy bul kórsetkish 3–4 paıyz shamasynda. Degenmen bul mindetti túrde aýrý bala dúnıege keledi degen sóz emes, tek belgili bir patologııalardyń yqtımaldyǵy joǵarylaıdy.
– Zamanaýı medıtsına balanyń genetıkalyq aýrýlarǵa beıimdiligin dúnıege kelmeı turyp anyqtaı ala ma?
– Iá, kóptegen jaǵdaıda genetıkalyq táýekeldi júktilikke deıin baǵalaýǵa bolady. Júktilikti josparlaý kezeńinde erli-zaıyptylar tuqym qýalaıtyn aýrýlardyń gen tasymaldaýshysy ekenin anyqtaıtyn tekserýden óte alady. Bul ásirese otbasynda genetıkalyq aýrýlar bolǵan jaǵdaıda mańyzdy.
Júktilik kezinde prenataldyq skrınıngter júrgiziledi. Eger onyń nátıjesinde uryqta hromosomalyq aýytqýlardyń qaýpi joǵary ekeni anyqtalsa, ana qanyn zertteý arqyly ınvazıvti emes prenataldyq test (NIPT) usynylýy múmkin. Qajet bolǵan jaǵdaıda ınvazıvti prenataldyq dıagnostıka da júrgiziledi.
Bir nárseni eskerý kerek. Skrınıng aýrýdyń bar-joǵyn naqty anyqtamaıdy, tek onyń yqtımaldyǵyn baǵalaıdy. Al dıagnostıkalyq zertteýler belgili bir genetıkalyq nemese hromosomalyq ózgeristi rastaýǵa, ne joqqa shyǵarýǵa múmkindik beredi.
– Júktilikti josparlamas buryn qandaı jaǵdaıda dárigerge qaralǵan durys?
– Eger otbasynda tuqym qýalaıtyn aýrýlar bolsa, erli-zaıyptylar ózara týys bolsa, buryn túsik tastaý jaǵdaılary kezdesse nemese bedeýlik anyqtalsa, júktilikti josparlaýdan 3–6 aı buryn genetık dárigerge qaralýǵa keńes beremin.
Sondaı-aq áıeldiń jasy 35-ten asqan jaǵdaıda genetıkpen keńesken jón. Maman erli-zaıyptylardyń otbasylyq anamnezin zerttep, yqtımal genetıkalyq qaýipterdi baǵalaıdy jáne qajet bolsa, qosymsha tekserýler taǵaıyndaıdy. Bul bolashaq ata-anaǵa yqtımal táýekelderdi aldyn ala bilip, sanaly sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
Eske salaıyq, buǵan deıin vırýstardyń mýtatsııalanýyna orynsyz antıbıotık qoldaný sebep bolýy múmkin ekenin jazǵan edik.