Astronomııa ǵylymdarynyń jaryq juldyzyna aınalǵan qazaq ǵalymy

Erte zamandarda adamdarda ýaqytty, baǵyt-baǵdardy dál kórsetetin belgili quraldary bolmaǵandyqtan, Kún men Aıǵa, aspandaǵy juldyzdarǵa qarap jyl merzimi men ýaqytty aıyratyn bolǵan. Sondyqtan da, olar osy qajettilik saldarynan aspan deneleriniń qozǵalysyn únemi baqylap otyrǵan.

Baǵzy Qytaı astronomdary b. e. d. ІІ myńjyldyqta Aı men Kún qozǵalysyn zerttep tolyq Kún jáne Aı tutylýlaryn joǵary dáldikpen esepteı bilgen. Al, ejelgi Grekııada astronomııa birshama damyǵan ǵylymdar qatarynda boldy. Qazaq halqy úshin de, kúndiz Kúnniń, túnde Aı men juldyzdardyń ózgerisi men ornalasýyna qarap, ózderiniń kóship-qoný baǵytyn týralap, ýaqytty merzimdep, aýa raıyn boljaýda aspandaǵy juldyzdardyń mańyzy erekshe bolǵan.

Mysaly, aspanda ornyn aýystyrmaıtyn «Temirqazyqqa» qarap, qazaqtar sapar shekkende jol baǵdaryn anyqtaıdy. «Temirqazyqty mańdaıǵa al» nemese «Temirqazyq sol ıyǵyńda bolsyn» dep jolaýshyǵa jol siltegen. Qazaq uǵymynda burynnan qalyptasqan qazaqsha ataý bar planetalar men juldyzdar mynalar: «Temirqazyq» - Polıarlyq juldyz; «Jetiqaraqshy» -Úlken Aıý; «Sholpan» - Venera; «Úrker» - Pleıady, «Aqbozat, Kókbozat» - Kishi aıýdaǵy eń úlken aqshyl jáne kógildir eki juldyz; «Tarazy» - Orıondaǵy qatar tizilip turǵan úsh juldyz, keıde ony «Úsh arqar» dep te ataıdy.

Astronomııa ǵylymy týraly qazaq tilinde shyqqan tuńǵysh kitapty Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanov jazdy. Ol, 1926 jyly Máskeýdegi «Keńes Odaǵyndaǵy elderdiń kindik baspasynda» tóte jazýmen jarııalanǵan «Dúnıeniń qurylysy» (Astronomııa) oqýlyǵy edi. Orystyń akademık jazýshysy D.Grabeniń eńbegin qazaqshaǵa aýdarǵan. «Álıhan Bókeıhanovtyń «Qyr balasy» degen laqap atpen jarııalaǵan «Dúnıeniń qurylysy» eńbegin taza aýdarma deýge de bolmaıdy, negizinen qazaq oqýshylarynyń talap-tilegine laıyqtalǵan kezeńdik oqýlyq deýge ábden bolady. Onda Álıhan Bókeıhanovtyń ózindik dúnıetanymy men qazaq halqynyń dúnıetanymyna tán túsinikterdi baıandaıtyn tustar jıi ushyrasady», - dep jazady fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúljıhan Kóbdenova óziniń zertteý eńbeginde.

Qazirgi zamanǵy astronomııa aspan denelerin zertteýdiń tásiline qaraı birneshe bólimge bólinedi. Astrometrııada aspan obektileriniń oryndary men qozǵalysy anyqtalady. Jerdiń aınalý zańdylyqtary zertteledi, astronomııalyq turaqty shamalardyń mánderi anyqtalady. Sferalyq astronomııada aspan nysandarynyń orny men qozǵalysy matematıkalyq tásildermen anyqtalady. Al tájirıbelik astronomııada burysh ólsheıtin aspaptardyń jańa teorııalary jasalyp, ýaqytty, geografııalyq koordınattardy (boılyq pen endikti), belgili bir baǵyttaǵy azımýttardy anyqtaý ádisteri júıelenedi.

Aspan mehanıkasynda búkilálemdik tartylys kúshiniń áserinen bolatyn aspan deneleriniń, sonyń ishinde jasandy denelerdiń qozǵalysy, sondaı-aq aspan deneleriniń tepe-teńdik jaǵdaıy zertteledi. Juldyzdyq astronomııada bizdiń Galaktıkany (Juldyzaraldy) quraıtyn juldyzdar júıesi, al galaktıka syrty astronomııasynda basqa galaktıkalar jáne olardyń júıeleri qarastyrylady. Quramyna astrofotometrııa, astrospektroskopııa, t.b. bólimder enetin astrofızıka aspan denelerinde, olardyń júıelerinde jáne ǵaryshtyq keńistikte bolyp jatatyn fızıkalyq qubylystar men hımııalyq protsesterdi zertteıdi. Radıoastronomııada ǵaryshtan kelgen radıo tolqyndardyń qasıetteri jáne olardyń keńistikte taralýy zertteledi. Jerdiń jasandy serikteri, ǵaryshtyq kemeler men ǵaryshtyq teleskoptardyń (mysaly, amerıkalyq «Habbl» teleskopy) jasalýy astronomııalyq zertteýlerdi atmosferadan tys júrgizýge jol ashty.

Biz, tómende dál osyndaı adamzat balasy talaı ǵasyr boıy syryna úńilip, qupııasyn ashyp taýysa almaı kele jatqan, san qatparly, asa kúrdeli ǵylymdy meńgergen qazaq ǵalymy jaıly tyń aqparat usynbaqpyz.

Jarqyn Esimbekuly 1967 jyly Qytaıdyń Altaı qalasynda dúnıege kelgen. 1985-1990 jyldary Shyńjań ýnıversıtetiniń fızıka fakýltetinde oqyǵan. 2006 jyly Beıjiń ýnıversıtetinde astronomııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn aldy. 2008-2009 jyldary AQSh-tyń Garvard ýnıversıteti Sımpson astrofızıka zertteý ortalyǵynda ǵylymı zertteý jumystarymen aınalysty.

Búgingi kúni ol Qytaı ǵylym akademııasy Shyńjań astronomııa observatorııasy bastyǵynyń orynbasary, aspıranttar men doktoranttardyń jetekshisi sııaqty jaýapty jumystar atqaryp, jemisti eńbek etýde. 1997 jyly Jarqyn Esimbekuly jetekshilik jasaıtyn «turaqty juldyzdardyń paıda bolýy jáne onyń ózgerisin zertteý» ǵylymı toby Úrimji qalasynan 100 km qashyqtyqtaǵy, teńiz deńgeıinen 2080 m bıik ústirt jerge 25 metrlik radıoastronomııalyq teleskop ornatyp, «Nánsán» zertteý bazasyn qurdy. Qazirgi kezde bul ortalyq tehnıkalyq bazasyn barynsha kemeldendirip, soltústik jarty shardyń qusjoly júıesindegi ammonııa molekýlasyn baqylaýdy bastady. Bul álemde áli zerttelmegen tyń taqyryp bolyp otyr. Sondaı-aq jas ǵalymnyń biliktilgin moıyndaǵan Qytaı ǵylym akademııasy ózderiniń «batys nury» jobasyna da jetekshilik jasaýyn mindettegen. Osy ýaqyttarda talantty qazaq ǵalymy tumandyq astrofızıka, astrohımııa, radıotehnıka, radıoteleskop parametrin ólsheý, kompıýterde astronomııalyq baǵdarlama jasaý sııaqty zertteýmen shuǵyldanyp eleýli tabystarǵa qol jetkizdi.

Qytaı qazaqtarynan shyqqan tuńǵysh astronomııa doktory Jarqyn Esimbekuly 2007-2012 jyldar aralyǵynda Qytaı memlekettik jaratylystaný ǵylymı qory usynǵan «1,3 sm qabyldaǵysh júıege zertteý júrgizý jáne qusjoly júıesindegi ammonııa molekýlasyn spektr syzyǵy arqyly baqylaý» jobasyn sátti oryndap shyqty. Osydan keıin, 2014 jyldan bastap, 5 jyldyq «qusjoly ekvatoryndaǵy ammonııa molekýlasyn baqylaý jáne zertteý» ǵylymı jobasyn zerdeleýge kiristi. Sonymen birge qazirgi kúni ózi basshylyq jasaıtyn ǵylymı toptyń 20-dan astam zertteýshisi jáne doktoranttarymen birigip «qusjoly júıesindegi tyǵyz tumandyqtyń keń kólemde qalyptasýyn baqylaý jáne zertteý» ǵylymı jumysymen de aınalysýda. Bul da álemde tuńǵysh ret jasalyp jatqan zertteý sanalady.

Astronomııa doktory Jarqyn Esimbekuly AQSh, Avstralııa, Ispanııa syndy álemniń 20-dan astam elinde halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııalarǵa qatysyp, ǵylymı maqalalaryn oqydy. Onyń zertteý eńbekteri Qytaıdaǵy bedeldi ǵylymı basylym «Ǵylym salasyndaǵy qytaılyqtar» jýrnalynda arnaýly tanystyryldy. Osyndaı ulaǵatty eńbekteri úshin 2010 jyly Qytaı ǵylym akademııasynyń «Ýań kýanchyń» atyndaǵy syılyǵymen marapattaldy.

«Qıyn is joq jahanda, yqylas qoıǵan adamǵa» demekshi, astronomııa salasy biz úshin tylsym sezilgenimen, yqylas qoıǵan adam bul ǵylymnyń da bıik belesin bilimimen baǵyndyra alatyndyǵyn jastarymyz uǵynýy tıis. Elbasymyz maqsat etken damyǵan 30 eldiń qataryna kirý úshin qazaq jastary osyndaı ozyq tehnıkalyq mamandyqtarǵa den qoıyp, álemdik básekede bıik belesterden kórine bilýi kerek. Al, qarym-qabiletimen ǵarysh kókjıegine kóz tikken, oı sanasy aspan álemin sharlap, qupııasy kóp astronomııa ǵylymynda jańalyq ashyp júrgen qazaq ǵalymyna aqjol tileımiz!