Astyqtan jańa naryqtarǵa deıin: Qazaqstan Eýrazııanyń azyq-túlik habyna aınalyp keledi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan – jer kólemi jóninen álemde toǵyzynshy orynda turǵan el, bul úlken artyqshylyq. Sóz aýyl sharýashylyǵyna jaramdy orasan zor aýmaqtar men ósimdik sharýashylyǵyn júrgizýge salystyrmaly túrde qolaıly jaǵdaılar týraly bolyp otyr. Bul elge azyq-túliktiń iri óndirýshisi ári eksporttaýshysy bolýǵa múmkindik beredi. Alaıda Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy eksportynyń qurylymynda dástúrli túrde óńdelmegen shıkizat basym bolsa, qazir bul model ózgerip keledi. Bul týraly brıtandyq The World Financial Review basylymy jazady.
Maqalada atap ótilgendeı, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kólemin arttyryp, eksport geografııasyn keńeıtip otyr, ónimdi óńdeýge ınvestıtsııa salyp, sýarý ınfraqurylymyn jańǵyrtýda. Nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy bastapqy óndiris pen shıkizat alýdan bastap, tereń óńdeý jáne qarqyndy damyp kele jatqan naryqtarǵa shyǵýǵa deıingi búkil qun qalyptastyrý tizbegin qamtıtyn kúrdeli agroazyq-túlik júıesine birtindep aınalyp keledi. Bul ózgeris álemdik azyq-túlik júıesiniń aýqymdy qaıta qurylýymen qatar júrip jatyr. Sondyqtan Qazaqstannyń jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi róli ishki naryq sheńberinen asyp, áldeqaıda keńeıýi múmkin.
Azyq-túlik jahandyq turaqtylyq máselesine aınalyp keledi
Búginde álemdik azyq-túlik júıesi bir mezette birneshe syn-qatermen betpe-bet kelip otyr. Halyq sany men turǵyndardyń tabys deńgeıi ósip keledi, ásirese halyqtyń tabys deńgeıi ortasha elderde tutyný qurylymy ózgerip, etke, sút ónimderine jáne aqýyzdyń basqa da kózderine suranys artyp otyr. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy klımattyq táýekelderdiń, sý tapshylyǵynyń, resýrstar qunynyń ósýiniń jáne geosaıası shıelenisten týyndaǵan jetkizý tizbekterindegi irkilisterdiń saldaryn sezinýde.
2025-2034 jyldarǵa arnalǵan aýyl sharýashylyǵyn damytý jónindegi EYDU men FAO boljamyna sáıkes, aldaǵy onjyldyqta aýyl sharýashylyǵy jáne balyq ónimderiniń álemdik óndirisi shamamen 14%-ǵa ósedi. Bul ósimniń edáýir bóligi, ásirese turǵyndarynyń tabys deńgeıi ortasha elderde, ónimdiliktiń artýy esebinen qamtamasyz etiledi dep kútilýde.
Alaıda taǵy bir faktordyń mańyzy kem túspeıdi, ol – halyqaralyq saýda. EYDU men FAO-nyń baǵalaýynsha, 2034 jylǵa qaraı álemde tutynylatyn barlyq kalorııanyń shamamen 22%-y halyqaralyq shekaralar arqyly ótedi. Basqasha aıtqanda, jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi ónim artyq óndiriletin elder men óńirlerden tapshylyq týyndaıtyn jerlerge azyq-túlikti jetkizý múmkindigine barǵan saıyn táýeldi bola túsýde.
Osy turǵyda Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka – Qazaqstannyń róli aıryqsha. 2025 jyly eldegi aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 18,2 mlrd dollardan asyp, bir jylda 5,9%-ǵa ósti. 25,9 mln tonna astyq jınaldy, onyń 19,3 mln tonnasy bıdaı boldy.
Bul rette Qazaqstandaǵy ósimdik sharýashylyǵynyń qurylymy birtindep ártaraptandyrylyp keledi.
Sońǵy jyldary bıdaı egistiginiń kólemi shamamen 900 myń gektarǵa qysqarǵan bolsa, maıly daqyldar alqaby 1 mln gektardan astamǵa, al dándi-burshaqty daqyldar alqaby 275 myń gektarǵa ulǵaıdy. Bul tek óndiris kólemi turǵysynan ǵana mańyzdy emes: aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń túrlerin keńeıtý tamaq ónerkásibi úshin jańa shıkizat bazasyn qalyptastyrady. Mundaı qaıta baǵdarlaný maıly jáne dándi-burshaqty daqyldardyń eksporttyq jáne óńdeý múmkindikteriniń artýymen de baılanysty.
Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin taǵy bir mańyzdy basymdyq – geografııalyq ornalasýy arttyrady. El Eýrazııadaǵy eń iri tutyný naryqtarynyń arasynda ornalasqan. Agroazyq-túlik sektory úshin bul Ortalyq Azııa, Qytaı, Kavkaz, Taıaý Shyǵys jáne odan tysqary aımaqtardaǵy birneshe suranys alańdaryna shyǵýǵa múmkindik beredi.
Osylaısha, Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy birtindep dástúrli shekteýden ekonomıkalyq artyqshylyqqa aınalyp keledi. El azyq-túlik óndirip qana qoımaı, óndirýshilerdi kórshiles óńirlerdegi qarqyndy damyp kele jatqan naryqtarmen baılanystyra alady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul áleýetti birneshe ret atap ótken. 2023 jyly BUU Bas Assambleıasynda sóılegen sózinde ol Qazaqstannyń jahandyq azyq-túlik tapshylyǵy máselesin sheshý úshin óziniń aýyl sharýashylyǵy áleýetin paıdalanýǵa beıildi ekenin aıtyp, eldiń astyq pen basqa da áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin senimdi jetkizýshi sanatynda áreket etýge daıyn ekenin jetkizdi.
Shıkizat eksportynan qosylǵan quny joǵary ónim eksportyna deıin
Alaıda eń mańyzdy ózgeris egis alqaptarynda emes, ónim jınalǵannan keıingi kezeńde júrip jatyr. EYDU-nyń 2025 jylǵy Qazaqstannyń agrarlyq saıasatyna jasaǵan sholýynda sektordyń qurylymdyq ereksheligi atap ótiledi: tarıhı turǵydan alǵanda, eldiń agroazyq-túlik eksportynyń shamamen 60%-yn bastapqy, ıaǵnı shıkizattyq ónim quraǵan. Osy rette Qazaqstan álemdegi eń iri bıdaı eksporttaýshylardyń biri bolyp qala beredi. Bul ekonomıkany damytý úshin aıtarlyqtaı múmkindikter ashady. Logıkasy qarapaıym. Eger astyq negizinen shıkizat retinde eksporttalsa, onyń qunynyń edáýir bóligi elden tys jerde – krahmal, glıýten, makaron ónimderi, mal azyǵy, bıootyn jáne basqa da ónimderdi óndirý barysynda qalyptasady. Al aýyl sharýashylyǵy shıkizaty el ishinde óńdelse, qosylǵan qunnyń, ınvestıtsııanyń jáne jumys oryndarynyń kóbirek bóligi ulttyq ekonomıka enshisinde qalady. Sondyqtan sońǵy jyldary azyq-túlik ónimderin óńdeý Qazaqstannyń agrarlyq saıasatynyń negizgi basym baǵyttarynyń birine aınaldy.
Qazaqstan Úkimetiniń málimetinshe, 2025 jyly aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasynda jalpy quny 230 mln dollar bolatyn 53 ınvestıtsııalyq joba iske qosyldy. Azyq-túlik ónimderiniń óndiris kólemi 7,5 mlrd dollarǵa jetip, jyldyq mánde 8,1%-ǵa ósti. Dınamıka 2026 jylǵy qańtar-sáýir aılarynda jedeldeı tústi. Azyq-túlik ónimderiniń óndirisi 2,8 mlrd dollardan asyp, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 14,4%-ǵa ósti. Salanyń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestıtsııalar eki eseden astam ósip, 800 mln dollardan asty.
Eksport dınamıkasy odan da aıqyn. 2026 jyldyń alǵashqy tórt aıynda óńdelgen agroazyq-túlik ónimderiniń eksporty 3,6 mlrd dollarǵa jetip, aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń jalpy kóleminiń 50%-dan astamyn qurady. Úkimet budan da aýqymdy maqsat qoıdy – óńdelgen ónimniń úlesin 70%-ǵa deıin arttyrý.
Basqasha aıtqanda, damýdyń ózi ózgerip keledi. Endigi mindet – joǵary ónimdilik esebinen óndiris kólemin jaı ǵana arttyrý emes, aýyl sharýashylyǵy shıkizatynyń ár tonnasynan alynatyn ekonomıkalyq qundy ulǵaıtý.
Bul is júzinde qalaı júzege asady? Qazaqstanda qazirdiń ózinde aıtarlyqtaı óńdeý bazasy bar, al memlekettik saıasat óndiristik qýattardy odan ári keńeıtýdi kózdeıdi. 2028 jylǵa deıingi aýyl sharýashylyǵyn damytý josparlary aıasynda astyqty tereń óńdeıtin jańa kásiporyndar qurý kózdelip otyr.
Bul eksporttyq modeldi de ózgertedi. Buǵan deıingi tizbek salystyrmaly túrde qarapaıym boldy: eginnen eksportqa deıin. Endi oǵan qosymsha kezeńder – óńdeý, daıyn ónim óndirý, qaptaý, marketıng jáne logıstıka qosylady. Sonyń arqasynda el ishinde qosylǵan qun edáýir kóbirek qalyptasady. Ónimdiliktiń osy modeliniń qalyptasýyna qaraı, bul azyq-túlik óndirisiniń ósýinen de kórinis taýyp otyr, Qazaqstan óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi óz ornyn nyǵaıta túsýde.
Óńirlik azyq-túlik qaýipsizdigi
Qazaqstannyń astyq naryǵyndaǵy róli aıqyn kórinedi. Úkimettiń málimetinshe, 2025 jylǵy qyrkúıekten 2026 jylǵy 17 shildege deıin Qazaqstan astyq ekvıvalentinde 13,5 mln tonna astyq pen un eksporttady, bul ótken maýsymnyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 12,5%-ǵa kóp.
Ósimniń negizgi bóligi kórshiles naryqtarǵa tıesili boldy. Aýǵanstanǵa eksport 59%-ǵa ósip, 2,2 mln tonnaǵa jetti. Qyrǵyzstanǵa jetkizilim 504 myń tonnany qurap, shamamen 40%-ǵa artty. Túrikmenstanǵa 210 myń tonna ónim eksporttaldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 34%-ǵa kóp. Al Ózbekstanǵa eksport 37%-ǵa ósip, 5,6 mln tonnaǵa jetti.
Bul kórsetkishter Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sektorynyń búkil óńirdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý júıesine barǵan saıyn tereńirek kirigip kele jatqanyn kórsetedi. Bul ásirese Azııa úshin mańyzdy, óıtkeni munda halyq sany ósip, ýrbandalý úderisi jedeldep keledi, al kóptegen elderdiń aýyl sharýashylyǵy jer jáne sý resýrstaryna baılanysty shekteýlerge tap bolyp otyr.
Búginde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ónimderi 72-den astam elge eksporttalady. Negizgi baǵyttardyń qatarynda Ortalyq Azııa men Aýǵanstannan bólek, Eýropalyq odaq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Túrkııa jáne Qytaı bar. Resmı málimetterge sáıkes, sońǵy bes jylda aýyl sharýashylyǵy eksporty eki esege jýyq ósip, 3,8 mlrd dollardan 7 mlrd dollarǵa jetti.
Bul halyqaralyq saýda azyq-túlik qaýipsizdiginiń barǵan saıyn mańyzdy quramdas bóligine aınalyp kele jatqan aýqymdy transformatsııanyń bir bóligi. EYDU men FAO ónim artyq óńirlerden tapshylyqqa ushyraǵan aýmaqtarǵa azyq-túlik jetkizý naryqtardy turaqtandyrýǵa jáne jergilikti deńgeıdegi jetkizilimderdiń úzilip qalý qaýpin azaıtýǵa yqpal etýi múmkin ekenin atap kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan qazirdiń ózinde óńirge azyq-túlik jetkizetin mańyzdy qaınar kózderdiń birine aınalyp keledi.
Jańa aýyl sharýashylyǵy tsıkli jáne jańa eksporttyq model
Qazirgi azyq-túlik sektory, ásirese ony eksporttyq áleýet turǵysynan qarastyratyn bolsaq kúrdeli júıe. Qazaqstan mundaı júıeni qazirdiń ózinde qalyptastyryp keledi. Onyń maqsaty – aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýmen ǵana shektelmeı, jahandyq azyq-túlik tizbekterine tereńirek kirigý.
Bul halyqaralyq saýdanyń mańyzy artyp otyrǵan jaǵdaıda asa ózekti. FAO-nyń baǵalaýynsha, 2026 jyly álemdik azyq-túlik ımportynyń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 7,9%-ǵa ósip, 2,22 trln dollarǵa jetedi. Osy júıede Qazaqstannyń alatyn orny óndiriletin shıkizat kólemimen ǵana emes, tabıǵı jáne óndiristik artyqshylyqtardy turaqty qun qalyptastyrý tizbekterine aınaldyra alý qabiletimen de aıqyndalady.
Úkimet agroónerkásiptik keshendi damytýdyń birneshe baǵyty boıynsha jumys júrgizip jatyr. Birinshisi – fermerlerdi zamanaýı tehnıkamen qamtamasyz etý. Buǵan deıin álemniń jetekshi aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn óndirýshileri óz ónimderin negizinen ımporttasa, qazir onyń óndirisi Qazaqstanda lokalızatsııalanyp jatyr. Óndirýshiler salaǵa ınvestıtsııa sala bastady, bul jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtýǵa jáne jabdyqtardy jańartýǵa, sondaı-aq traktorlar men kombaındar shyǵaratyn jańa zaýyttardyń qurylysyn júrgizýge múmkindik berdi.
2019 jyldan bastap Qazaqstanda dońǵalaqty traktorlar, astyq jáne jemshóp jınaıtyn kombaındar, jatkalar, topyraq óńdeý tehnıkasy, sepkishter, egis keshenderi jáne basqa da kóptegen tehnıka túrleriniń óndirisi lokalızatsııalandy. Mysaly, 2025 jylǵy sáýirde amerıkalyq John Deere tehnıkasyn óndirý bastaldy. Kompanııa men Qazaqstan arasyndaǵy uzaqmerzimdi ónerkásiptik yntymaqtastyqty nyǵaıtatyn quny 2,5 mlrd dollar bolatyn strategııalyq kelisimge qol qoıyldy. 2025 jyly 430 birlik tehnıka óndirildi.
2026 jyly Eýropa, Kanada jáne Soltústik Amerıkanyń taǵy birneshe jetekshi álemdik tehnologııa óndirýshisi óz ónimderin lokalızatsııalaýdy bastady. OlardyńqataryndaVäderstad, Dewulf, Lindsay Corporation, Amity Technology, Vervaet, Kuhn Group jáneBrandt Agricultural Products syndy qurylymdar bar.NátıjesindebúgindeQazaqstandatúrliqýattaǵytraktorlar, astyq, jemshópjánemaqtajınaıtynkombaındarshyǵaratyn 10 zaýytjumysisteıdi.
Jalpy, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn óndirý kólemi 2025 jyly 22%-ǵa ósti, al kompanııalar bıyl zamanaýı tehnıkanyń 10 myńǵa jýyq birligin shyǵarýdy josparlap otyr.
Negizgi baǵyt: tereń óńdeý jáne sýdy únemdeý
Ekinshi mańyzdy baǵyt – aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn tereń óńdeıtin kásiporyndar qurý. Qazirdiń ózinde Qazaqstanda jalpy qýaty 510 myń tonnadan asatyn astyq óńdeıtin úsh kásiporyn jumys isteıdi. Olar krahmal, bıoetanol jáne glıýten óndiredi. 2029 jylǵa deıin olardyń qataryna jalpy quny 4 mlrd dollar bolatyn taǵy alty iri ınvestıtsııalyq joba kezeń-kezeńimen qosylady.
Atap aıtqanda, Astanada Tiryaki Agro kompanııasynyń krahmal, glıýten jáne glıýkoza-frýktoza shárbatyn óndiretin kásiporyn salý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Jobanyń quny 320 mln dollarǵa baǵalanady. Taǵy bir mysal, qazirdiń ózinde jumys istep turǵan Fufeng Group Company Limited kompanııasynyń zaýyty. Ol jylyna 3 mln tonna júgeri óńdeýge qaýqarly. Investıtsııa kólemi 1,5 mlrd dollardy quraıdy.
Elimizde Dalian Hesheng Holdings Group Co., Ltd. jáne Hopefull Grain & Oil Group kompanııalarynyń da ınvestıtsııalyq jobalary júzege asyrylýda. Olardyń quny tıisinshe 650 mln jáne 1,5 mlrd dollardy quraıdy. Bul kásiporyndar bıdaıdy óńdeýge mamandanady. Bul mysaldar iri kompanııalardyń Qazaqstanǵa qomaqty qarjy salyp, eldiń óńirdegi agrarlyq habqa aınalýyna yqpal etip otyrǵanyn kórsetedi.
Qazaqstandyq fermerlerdi tyńaıtqyshpen qamtamasyz etý de mańyzdy máselelerdiń biri. Elimizde quny birneshe mlrd dollar bolatyn zamanaýı kásiporyndar salynýda. 2027 jylǵa qaraı Qazaq Kalium Ltd. qýaty 1 mln tonna kalıı tyńaıtqyshtaryn óndirýdiń birinshi kezeńin iske qosady, al 2035 jylǵa qaraı óndiris kólemin 12 mln tonnaǵa deıin arttyrýdy josparlap otyr. Qazaqstannyń tyńaıtqyshtyń bul túrine ishki suranysy shamamen 100 myń tonnany quraıtyndyqtan, el iri álemdik eksporttaýshyǵa aınala alady.
Sonymen qatar karbamıdke degen qajettilik 2029-2030 jyldary úsh iri keshen iske qosylǵannan keıin qamtamasyz etiledi. Olardyń qatarynda qýaty 800 myń tonna bolatyn KMG PetroChem, qýaty 700 myń tonnaǵa jeteni Qazesta Fertilizers Ltd., sondaı-aq 577 myń tonna karbamıd jáne 500 myń tonna ammıak selıtrasyn óndiretin KazAzot PRIME bar. Sonymen qatar Kazphosphate SINOPEC jáne CNCEC kompanııalarymen birlesip, fosfor tyńaıtqyshtaryn óndirý qýatyn 5 mln tonnaǵa deıin arttyrýdy josparlap otyr. Qýaty 1 mln tonna ammofos óndiretin birinshi kezeńdi 2029 jyly iske qosý josparlanǵan. Osylaısha, 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan tyńaıtqyshtardyń negizgi túrlerine degen ishki suranysty tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, eksporttyq naryqtarǵa da shyǵady.
Sonymen qatar klımattyń ózgerýine beıimdelý mańyzdy baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Elimizdegi sý resýrstaryn tutynýdyń shamamen 60%-y aýyl sharýashylyǵyna tıesili, sondyqtan dál osy salada sýdy únemdeıtin zamanaýı tehnologııalar belsendi túrde engizilip jatyr. Bul salanyń klımattyq ózgeristerge tótep berý baǵytyndaǵy áleýetin edáýir arttyrady.
Qazaqstan fermerlerdi sýdy únemdeýge jáne sonymen qatar ónimdilikti arttyrýǵa múmkindik beretin zamanaýı sýarý ádisterin paıdalanýǵa yntalandyratyn keshendi sharalardy júzege asyrýda. Atap aıtqanda, memleket fermerlerdiń qajetti ınfraqurylymdy salýǵa, jańbyrlatyp sýarý mashınalaryn, tamshylatyp sýarý júıelerin jáne basqa da zamanaýı jabdyqtardy satyp alýǵa ári ornatýǵa jumsaıtyn shyǵyndaryn óteıdi.
Bul sharalar qazirdiń ózinde oń nátıje berip otyr. 2025 jyldyń sońyna qaraı sýdy únemdeıtin tehnologııalar qamtyǵan jer kólemi 543 myń gektarǵa jetti. 2026 jyly mundaı tehnologııalar taǵy 163 myń gektar jerge engiziledi. Sýdy únemdeıtin tehnologııalardy kezeń-kezeńimen engizý jyl saıyn 2,2 mlrd tekshe metrge deıin sýdy únemdeýge múmkindik beredi dep kútilýde. Jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný sýdy únemdeýge jáne ónimdilikti arttyrýǵa jol ashady.
Osylaısha, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasynda ónim óndirý tıimdiligin júıeli túrde arttyryp, jańa tehnologııalardy engizip jáne óndiris kólemin ulǵaıta otyryp, álemdik azyq-túlik júıesindegi rólin nyǵaıta beredi. El Eýrazııanyń iri agroazyq-túlik haby retinde qalyptasyp keledi, al mundaı model Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy damýynyń kelesi kezeńine aınalyp otyr.
