Astananyń atasy - Deshti-Qypshaq zamanynda boı kótergen Bozoq qalasy

Oǵan dálel búginde elordamyz qonys tepken keńistikte sonaý bir Deshti-Qypshaq zamanynda boı kótergen Bozoq qalasy. Astana qalasy tóńireginiń tolyq arheologııalyq kartasyn jasaýǵa bastamashy bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev «Ortaǵasyrlyq Bozoq qalasyn Aqmolanyń tikeleı atasy, al onyń sońǵy urpaǵy qazirgi Qazaqstannyń elordasy Astana dep esepteýge bolady» dep atap kórsetti. «Egemen Qazaqstan» gazetinde 1998 jyly Bozoq qalasyn alǵash ashqan akademık Kemel Aqyshevtyń izin jalǵastyrýshy, K.Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Maral Habdýllınamen bolǵan suhbatty jarııalandy.  QazAqparat osy suhbattyń  mátinin usynady.

- Maral Qalymjanqyzy, elimiz­diń aıbary men aıbynyna aınalǵan Astana qalasynyń ejelgi bastaýynda bolǵan Bozoq qalasynyń ashylý tarıhy jáne topografııalyq erek­she­­likteri týraly ne aıtasyz?

- Nura men Esil ózenderiniń saǵa­syndaǵy ortaǵasyrlyq qalalar týraly alǵashqy derekter Reseı ımperııasy Bas shtabynyń tapsyrmasy boıynsha 1816 jyly Esil men Nura aýmaǵyn zert­tegen ken ınjeneri Ivan Shan­gın­niń kún­de­liginde keltirilgen. Onyń bul kúndelik­teri 1820 jyly Reseıdiń ımpe­ratorlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda ja­rııa­lanǵan. Osy erte or­ta­ǵasyrlyq qalalardyń jurnaǵyn tabý jumysymen ótken ǵasyrdyń 50-70 jyl­­­darynda Álkeı Marǵulan aına­lys­­qan. Alaıda Astana qalasy tóńi­reginde oryn tepken Bytyǵaı jáne Bozoq qalalarynyń orny tek elimizdiń astanasy Almatydan Aq­molaǵa kóshi­rilgen kezeńde anyqtaldy. Bozoq qala­synyń ornyn 1998 jyly taýyp, 1999 jyly alǵash arheologııalyq qazba ju­mys­­­ta­ryn júrgizgen Esil ar­heo­lo­gııa­­lyq eks­pedıtsııasynyń negizin qalaýshy jáne jetekshisi Kemel Aqyshev bolatyn.

Bozoq qalasy Esil ózeniniń sol ja­ǵalaýyndaǵy Bozoqty kóliniń shyǵys jaǵynda, Esil ózeninen ótetin dástúrli ótkel - Qaraótkelden ońtústik-shyǵys baǵytqa qaraı 5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Qazirgi kezde bul arheo­lo­gııalyq nysannyń aýmaǵy Astana qala­synyń sheńberinde qalǵan. Bul arheo­logııalyq eskertkish úsh bólikten - or­talyq jáne shet jaǵyndaǵy eki bó­likten turady. Olardyń árqaısysy orlarmen, bógettermen qorshalǵan. Osy orta­lyq­tan 70 metr soltústikke qaraı jer úı keıpindegi turaqtar, qudyqtar jáne ózen­nen tartylǵan egin sýaratyn aryq­tar ornalasqan. Ortalyqtan 40 metr ońtústikke qaraı qysh kirpishten quıyl­ǵan mazarlar men kesenelerdiń qaldyq­tary saqtalǵan. Arheologııalyq eskert­kishtiń tórtinshi qurylymy qala­ny shy­ǵystan soltústikke qaraı qor­shaǵan qorǵandar men orlardan turady.

- Qalanyń irgetasy qaı ǵasyr­lar­da qalanǵan, onyń irgetasyn qalaǵan ejelgi qandaı taıpalar dep boljaýǵa bolady?

- Bul arheologııalyq eskertkishtiń ǵumyryn úsh kezeńge bólip qarastyr­dyq. Birinshi kezeń kóne túrik dáýirinen bastaý alady. ıAǵnı, Bozoq qalasynyń ornynan tabylǵan úsh tórtburysh for­masyndaǵy alańdardaǵy jádigerler VIII-IH ǵasyrlarǵa jatqyzyldy. Bul jádigerler aýmaǵy 12636 sharshy metr­di alyp jatyr. Sondyqtan Bozoq qala­sy kóne túrikterdiń áskerı ordasy - rezıdentsııasy bolǵan. Ekinshi kezeń Qazaq­­stannyń uly dalasynda Qypshaq han­dyǵy dáýirlegen H-HІІ ǵasyrlarǵa jatady. Bul kezeńde Qypshaq taıpalary kó­ne Bozoq qalasynyń aınalasyn qorshaǵan orlardy qaıta tazalap, ishki alańdardy saz balshyqpen árlegen eken. Ortalyqtaǵy úsh kvartal aýmaǵyna qaıtadan jer úıler turǵyzǵan. Bul kóne turaqtardyń mańaıyna baqsha salyp, egin ekken. Sýarmaly egistik damyǵan. Oǵan aryq, kanal júıeleriniń keıpin­degi sýarmaly eginshilik máde­nıetine tán jádigerler dálel.

Kóne Bozoq qalasynyń úshinshi ke­zeńi - kóne qala qonys tepken orynnyń bergi ýaqytta musylmandyqtyń dinı ortalyǵy bolǵandyǵyn kórsetedi. Bo­zoq shejiresiniń úshinshi kezeńi HІІІ-HІV ǵasyrlardaǵy altynordalyq dáýirden bizdiń zamanymyzǵa deıin jalǵasqan. Bul kezeńde kóne Bozoq qalasynyń orny Nura-Esil tóńiregindegi halyqtyń ataqty tulǵalaryn jerleıtin qasıetti meken bolyp sanalǵan.

- Maral Qalymjanqyzy, sonaý ejelgi kezeńde bul jer qala salý úshin nelikten tańdap alynǵan?

- Túrki tekti kóshpendiler Eýrazııa keńistigin alǵash qonystanǵan kezde ózderiniń eldi mekenderi men turaqtary úshin tabıǵı qorǵanys erekshelikteri bar sýly-batpaqty óńirlerdi tańdaǵan. Bul jaýgershilik zamanda shapqynshy­lardyń batpaqty óńirlerde keń soǵys qımyldaryn júrgize almaıtyndyǵyna baılanysty bolǵan. Mundaı «batpaqty aımaqtaǵy qalalar» mysalyna Aral óńirindegi oǵuzdar, Daǵystandaǵy Terek ózeniniń jaǵasyndaǵy batpaqty óńir­ler­degi hazarlar turǵyzǵan qalalardy mysalǵa keltirýge bolady. Bozoq qa­lasy da osyndaı topografııalyq qa­sıet­­te­ri­men erekshelenedi. Ol Esil óze­niniń saǵasyndaǵy batpaqty óńirge qonys tepken. Osy arqyly eki tıim­dilikke qol jetkizilgen. Birinshiden, bul qorǵanys úshin qolaıly bolsa, ekinshi­den, egin­shilikpen aınalysýǵa taptyrmaıtyn ke­ńistik. Bozoq qalasynyń batys jaǵy Bozoqty kólimen qorǵalsa, shyǵys jaǵy batpaqty bolyp keledi. Al qalanyń ońtústik aımaǵy qoldan jasalǵan orlarmen qorshalǵan.

- Erte ortaǵasyrlyq dáýirge jatatyn qalanyń ataýyn nege Bozoq dep aldyńyzdar?

- Túrkitildes jáne mońǵol taıpa­la­rynyń arasynda úshke bólingen áskerı lagerlerdi, ordaturaqtardy uıymdas­ty­rý ejelgi dástúr bolyp tabyla­tyn­dyǵyn aıttyq. Ortaǵasyrlyq memle­ketterdiń úshke bólingen ákimshilik qu­rylymy jazba derekterde de qolda­nylǵan. Ordý - ortalyq, bozoq - shy­ǵys qanaty, úshoq - batys qanaty. «Bozoq» termıni búgingi kúnge deıin kelgen Bozoqty kóliniń ataýynda saqtalǵan. Bozoq qalasy osy Bozoqty kóliniń jaǵasynda ornalasqan. Sondyqtan biz bul arheologııalyq eskertkishti Bozoq qalashyǵy dep atadyq.

Taǵy bir aıta ketetin másele, «bo­zoq» - túrki-oǵyz termıni. ıAǵnı kóne túrik memleketteriniń ákimshilik qury­lymynyń shyǵys bóliginiń ataýy. Túrik-oǵyzdyń bozoq termıni - tesip ótetin jebe nemese aq jebe degen uǵymdy bildiredi. Sonymen birge túrki uǵymynda «boz» sózi boz dala, aq se­leý­li qutty qonys degendi aıǵaqtasa kerek.

Saryarqanyń tósimen jarysa aǵa­tyn qos ózen - Nura men Esil jaǵalaýy ejelden-aq dalalyqtardyń qutty qo­ny­sy, qasıetti mekeni bolǵan. Bozoq qa­la­sy bolsa, búgingi táýelsiz Qazaq­stan­nyń bas qalasy - Astananyń shejiresi sonaý kóne dáýir tarıhymen sabaq­ta­satyn­dyǵyn aıǵaqtaıdy. Bozoq qalasy kóne dáýirde Batys pen Shyǵysty jalǵas­tyrǵan ataqty Jibek jolynyń eleýli ortalyqtarynyń biri bolsa, Asta­na búgingi Batys pen Shyǵys órke­nıetiniń altyn kópirine aınaldy.

- Áńgimeńizge rahmet.