Astanadaǵy LRT-ge jumsalǵan qarajat neshe jylda aqtalýy múmkin

Elorda turǵyndaryna qoǵamdyq kólik qyzmetin kórsetetin monopolıst — City Transportation Systems (budan ári — CTS) jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. Ákimdikke joldaǵan redaktsııa saýalyna osy kompanııa jaýap berdi.

Sol jaýaptaǵy málimetterdi negizge alyp, LRT qurylysy men vagon satyp alýǵa ketken shyǵyn neshe jylda aqtalatynyn eseptep kóreıik.

CTS málimetinshe, LRT parkinde 19 jyljymaly quram bar. Bir quramǵa 4 vagon tirkelgen jáne bir mezette 650 jolaýshy tasymaldaı alady. Osy 19 quramnyń 15-i kúndelikti jelige shyǵyp, halyqqa qyzmet kórsetse, qalǵan tórteýi rezervte turady.

15 quram araǵa 5-10 mınýt salyp qatynaıdy dep josparlanǵan. Stansalar arasyna orta eseppen 1,5-3 mınýt júredi.

Kompanııa mamandary LRT táýliktiń neshe saǵatynda jolaýshy tasymaldaıtyny áli naqtylanyp jatqanyn aıtty. Degenmen alǵashqy kezeńde qoǵamdyq kóliktiń bul túrin táýligine 45 myń adamǵa deıin paıdalanady degen boljam bar.

Endi osy derekter arqyly shyǵynnyń aqtalý merzimin úsh stsenarıı boıynsha eseptep kóreıik.

— Qosymsha qun salyǵynsyz 1,8 mlrd AQSh dollary kólemindegi EPC-kelisim 2016 jyly jasaldy jáne ózgertilgen joq. Bul somaǵa LRT qurylysy, depony turǵyzý, vagondardy qurastyryp Astanaǵa jetkizý, jumyskerlerdi oqytý sııaqty LRT tolyq iske qosylǵanǵa deıingi jumystar kiredi, — dep jazylǵan jaýapta.

Demek jeńil relsti tramvaı jelisin salyp, vagondardy iske qosýdyń búginge deıingi shyǵyny 1,8 mlrd dollar bolǵan. LRT-men jol júrý aqysy teńgemen tólenetindikten, bul somany da teńgege shaǵý qajet. Ulttyq bank 2026 jyldyń birinshi toqsanynda dollardyń ortasha baǵamy 497,73 teńge boldy dep eseptegen. Demek teńgege shaqqandaǵy shyǵyn — 895 mlrd 914 mln teńge.

Jol júrý tarıfi 200 teńge dep bekitilgen.

CTS mamandary LRT paıdalanýdyń josparly jyldyq operatsııalyq shyǵyny neshe teńge dep baǵalanǵanyn aıtpady. Onyń ishinde kommýnaldyq, qyzmet kórsetý, eńbekaqy, jeli men jyljymaly quramdy kútip ustaý shyǵyndary qansha bolatyny da belgisiz. LRT-niń jyldyq operatsııalyq tabysyn da naqty aıtqan joq.

— LRT jobasy iske qosylǵan soń naqtylanady, — dep qysqa qaıyrǵan.

Sondyqtan bizdiń esepte jeńil relsti kólik jelisiniń qyzmetin qamtamasyz etetin kúndelikti shyǵyndar eskerilgen joq.

Bazalyq stsenarıı

«Bir táýlikte 45 myń jolaýshy» kórsetkishin bazalyq stsenarııdiń ózegi etip alamyz. Óıtkeni, CTS elorda halqynyń neshe paıyzy qoǵamdyq kólikpen júretinin, onyń neshe paıyzy LRT jolynda shoǵyrlanǵanyn ózderindegi jedel málimetterden aıqyn kórip otyr. Sondyqtan «aryq sóılep, semiz shyǵý» qaǵıdatymen eseptelgen 45 myń jolaýshy degen kórsetkishti senimdi túrde berip otyr.

Jumsalǵan qarajattyń neshe jylda qaıtatynyn túsiný úshin, eń aldymen bıletten túsetin jyldyq tabys esepteldi. Kún saıyn 45 myń jolaýshynyń árqaısysy 200 teńgeden tólese, bir kúnde shamamen 9 mln teńge túsedi. Bir jylda jol júrý aqysynan túsetin tabys shamamen 3 mlrd 285 mln teńgege jetedi. Sonda 895 mlrd 914 mln teńgeni tolyq aqtaý úshin 272 jyl kerek. Al buǵan kúndelikti operatsııalyq shyǵyndardy qossaq, bazalyq stsenarııdiń ózinde jumsalǵan qarajatty aqtaý merzimi 300 jyldan asyp ketedi.

Optımıstik stsenarıı

Jolaýshylar sany birtindep eki ese ósip, kúnine 100 myń adamǵa jetedi dep alýǵa bolady. Mundaı jaǵdaıda jyldyq túsim shamamen 7,3 mlrd teńgege deıin barady. Bul qarqynmen bastapqy shyǵyn 123 jylda qaıtady. Biraq bul stsenarııde de LRT jumysyn qamtamasyz etetin kúndelikti shyǵyndar eskerilmegen. Eskersek, merzim 1,5-2 esege deıin uzarýy múmkin.

Pessımıstik stsenarıı

Táýliktik jolaýshy aǵynyn bazalyq stsenarııden 2 ese tómen dep alsaq, 20-22,5 myń adam qatynaıdy degen sóz. Jyldyq túsim — shamamen 1 mlrd 551 mln teńge. Mundaı ınertsııamen negizgi shyǵyndy 578 jyl shamasynda jabýǵa bolady.

CTS jaýabynda 200 teńgelik tarıfti kótermeı ustap turý úshin bıýdjetten sýbsıdııa qarastyrylatyny aıtylǵan. Onyń kólemi de «LRT jobasy iske qosylǵannan keıin naqtylanady». Demek, 200 teńgelik tarıf LRT-niń kúndelikti qyzmetine ketetin shyǵyndy da jappaıdy.

Túıindesek, LRT qurylysy men vagondar satyp alýǵa jumsalǵan qarajatty tek jol aqysy arqyly qaıtarý merzimi ýtopııalyq eseptiń ózinde júzdegen jyldarǵa sozylýy múmkin.

2019 jyly bılik tranzıti bolyp, uzaq talqylaý men sot protsesterinen keıin jobany aıaqtaý týraly sheshim qabyldandy. Jobanyń qarjylyq turǵydan tıimsiz ekeni sol kezde aıtylǵan. Sondyqtan bul nysan — tabys tabýdyń kózi emes, qaladaǵy kólik júktemesin azaıtýǵa arnalǵan ınfraqurylymnyń bir tarmaǵy bolyp qala bermek.

Tashkent tájirıbesi

Eńbek jolyn Ózbekstannyń Qarjy mınıstrliginde bastaǵan ekonomıst Saparbaı Jobaevtan Tashkenttegi jeńil relsti tramvaı qala bıýdjetine qalaı áser etip otyrǵanyn suradyq.

— Ózbekstan astanasyndaǵy LRT dep júrgenderińiz 1970 jyldardyń basynda salynǵan metronyń jer betine shyǵarylǵan jalǵasy negizi, ıaǵnı onyń negizgi shyǵyny sovet odaǵynyń kezinde bıýdjetten bólingen. Metro júıesinde 45 jeli bar desek, sonyń 15-20 paıyzy jer ústimen júredi, demek bizdiń Astananyń LRT-si sııaqty. Ol kezde josparly ekonomıka edi. Halyq sany 1 mln adamnan asqan qalanyń kólik ınfraqurylymyn jetildirý úshin qolǵa alynǵan áleýmettik joba bolatyn. Jalpy úlken qalalardyń kólik júıesi memlekettiń udaıy járdemine táýeldi bolady. Tashkent metrosy da sýbsıdııada otyr. Sebebi qazir jol júrý bıletiniń quny 2 myń somnyń aınalasynda. Bizshe bolǵanda 80 teńgedeı. Árıne, ondaı tarıf shyǵyndy aqtamaıdy, — deıdi ol.

Aıtýynsha, órkenıetti memleketterde de qalanyń kólik júıesi ózin-ózi aqtamaıtyn áleýmettik shyǵyn bolyp esepteledi.

— Mysaly, Shveıtsarııanyń Montre degen qalasynda osy máseleni zerttep kórgenim bar. Ondaǵy trolleıbýstardyń bılet baǵasy 200-250 teńge bolsa, ózindik quny 500-600 teńge bolatyn. Eki ese aıyrmashylyqty qalanyń mýnıtsıpalıteti basqa salyq túsimderiniń esebinen sýbsıdııalaıdy. Qazirdiń ózinde Astanadaǵy qoǵamdyq kólik bıletteriniń ózindik quny 350-400 teńgege jaqyn. Qalǵan aıyrmashylyqty bıýdjet sýbsıdııalap otyr. Mundaı júıe barlyq jerde bar. Tipti AQSh-taǵy Pıttsbýrg qalasynyń ortalyǵyn jeńil kólikten shyǵatyn gazdan qorǵaý úshin 6-7 stansa arasynda qoǵamdyq metrony tegin qylyp qoıǵan, — deıdi ekonomıst.

Saparbek Jobaev elorda bıýdjeti LRT-ny kútip ustaýdyń kúndelikti shyǵynyn qıyndyqsyz eńseretinine senimdi.

 — Astanadaǵy LRT-ge kelsek ózindik qunynan eki ese qymbatqa salyndy. Bir ret aqshasy urlanyp, qaıta sondaı kólemde qarjy bóldi. Sondyqtan onyń shyǵyny tipten kóp. Investıtsııany qaıtarý turǵysynan alǵanda eshqashan aqtalmaıdy. Qalanyń kólik qozǵalysyn retteý turǵysynan mańyzyn joǵaltpasa boldy. Al eksplýatatsııa kezindegi shyǵyny qalanyń bıýdjetinen tólenedi.

Astana bizdegi úsh donor óńirdiń biri bolyp esepteledi. Bul jaǵynan jaǵdaıy ornyqty. Qazir avtobýstardy qalaı sýbsıdııalasaq, LRT-ni de solaı sýbsıdııalaımyz.

Árıne, o basta tıimdi uıymdastyryp, únemdi jolmen salýǵa bolar edi. Biraq, bolar is boldy. Al qoǵamdyq kóliktiń mundaı túri kerek. Biraq Astananyń klımaty qatań, qysy sýyq ári qarly-borandy. Sondyqtan jobanyń qalǵan bóligin jer astyna túsirip, metro qylý kerek dep oılaımyn, — dedi sarapshy.

Buǵan deıin LRT jolaýshylaryna 7 jasqa deıingi bir balany tegin alyp júrýge múmkindik beriletinin jazǵan edik.