Astanada Tuı-uquq jáne Terkin atty baıyrǵy túrki eskertkishteri ashyldy
STANA. Naýryzdyń 20-sy. QazAqparat /Arman Asqarov/ - Búgin Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Tuı-uquq jáne Terkin atty baıyrǵy túrki eskertkishteriniń ashylý saltanaty boldy,
dep habarlaıdy QazAqparat.
Túrki qaǵanatynyń bas qolbasshysy bolǵan Tuı-uquq atty batyr tulǵanyń erlik isteri týraly baıandaıtyn eki tas ustyny Kúltegin eskertkishiniń janynda ornalassa, Birikken túrki qaǵanatyn qurǵan El-etmish Bilge Tur-aıyn esimine arnalǵan Terkin ustynynyń birinshi eskertkishi Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Jazý tarıhy» murajaıynda qoıyldy. Eskertkishterdiń saltanatty ashylý rásimine QR Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, QR Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev, QR Senat jáne Parlament Májilisiniń depýtattary jáne elimizge belgili túrkolog-ǵalymdar qatysty.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, ǵalym-túrkolog Qarjaýbaı Sartqojaulynyń aıtýynsha, ashylǵan eskertkishterdiń kóshirmeleri alǵash ret Qazaqstannyń ózinde jasalyp shyǵaryldy. «Máselen, Kúltegin eskertkishiniń kóshirmesi Japonııada sılıkonnan jasalsa, Tuı-uquq pen Terkinniń úsh eskertkishi jasandy tastan Almaty qalasynda jasalǵan. Sondyqtan bul eskertkishterdiń sapasy men beriktigi eki ese artyq», - deıdi Q.Sartqojauly. Ǵalym atap kórsetkendeı, eskertkishterdi jasandy tastan qashap shyǵarǵan almatylyq sheber - Qyrym Altynbekuly.
Tarıhqa úńilip qarasaq, Tuı-uquq (646 - 738 j.j.) - Elteris Qutluǵ qaǵanmen birge 679 jyly Tan patshalyǵyna qarsy kóterilip, II Túrki qaǵanatyn ornatqan tulǵa. Ol úsh birdeı qaǵannyń - Elteris Qutluǵ, Qapaǵan jáne Bilge qaǵannyń keńesshisi ári qaǵanat áskeriniń bas qolbasshysy bolǵan. Zııaly qaıratker «el abyzy» atanǵan. Tuı-uquq - shyǵysta Tan patshalyǵynyń soltústigindegi Shandýnǵa, al batysta Temir qaqpaǵa (Derbent) deıingi aralyqta 10 myń shyqyrymdyq joryq jasap, 22 márte alapat soǵysqa qatysyp, ataq-dańqqa bólengen qaharman sardar. Atalǵan eskertkish qazirgi Mońǵol jerindegi Týl darııasynyń boıynda 739 jyly ornatylǵan.
Al Terkin eskertkishi Birikken túrki (uıǵyr) qaǵanatyn ornatqan elbasshy El-etmish Bilge Tur-aıyn qaǵannyń I eskertkishi bolyp tabylady. Ustyn mátinde qaǵannyń arǵy babalary Jollýǵ, Jamy jáne Bumyn qaǵandar dáýirinen bastap keıingi Kók túrik qaǵanatynyń 80 jyldyq bıligi maqtanyshpen aıtylady. Sondaı-aq munda qaǵanattyń terrıtorııasy, egin alqaptary, qystaqtary, ordasy, túrik ulysy bóliginiń qurylymy, áskerı qýaty jáne eldikke uıytqy bolǵan qaıratkerler týraly mol maǵlumat bar. Terkin eskertkishi qazirgi Ortalyq Mońǵolııadaǵy Terkin kóliniń batys jaǵalaýyndaǵy Jetiaǵash alqabynda 752 jyly ornatylǵan.
