Astanada er adam «dekretke» shyqty
ASTANA. QazAqparat - Bizdiń qoǵamdyq sanada «dekret» sózi «sábıdi ómirge ákelgen ananyń bala kútimine baılanysty demalysqa shyǵýy» degen maǵynany beretin uǵym deńgeıinde qalyptasyp qalǵan. Jaı ǵana qalyptaspaǵan, qatyp, bekip, ábden ornyǵyp, sińisti bolyp ketken. Sondyqtan da dekretke tek áıelder shyǵatyndaı kórinedi. Al dekretke shyǵý úshin mindetti túrde bala týý kerek dep oılaıdy jurt. Al sol balany baǵý úshin er adam eńbek demalysyna shyǵýy múmkin ekendigi kóp adamnyń mıyna kirip shyqpaıdy.
Jaqynda bir qyzyq oqıǵa boldy. Qalalyq «Jedel járdemde» aǵa feldsher bolyp qyzmet atqaratyn zaıybym jumystan ádettegiden kesh keldi. Ol jetkenshe úıge bir top qonaq dám tartyp jıyla qaldy. Kire jamyrasyp sálem berisip, sálem alysyp jatyr. Qurbylary aldynan shyǵyp, qarsy alyp degendeı, máre-sáre. Іshinde alystan at arytyp kelgenderi bar. Kópten júzdespegen. Kórip kózaıym bolyp jatyr. Bir ýaqytta qurbylarynyń biri: Aıynda-jylynda bir kelgende osynshama kúttirip qaıda júrsiń? Keletinimizdi aıtyp edik qoı», - dep qalmasy bar ma?!
- Oı, sol jumystan shyǵa almaı qaldym. Bir jigit aıaq astynan «dekretke» shyǵyp ketip, ornyna adam tappaı qaldym... (aǵa feldsherdiń mindeti sol - bir aı boıǵy jumys kestesin quryp, sony qadaǵalaý) Sonyń ornyna dáriger tapqansha biraz ýaqytym ketti, - dep jatyr zaıybym.
- Ne deısiń? Jigit «dekretke» ketip... Soq ótirikti! Tapqan syltaýynyń túrin, dedi de álgi qurbysy al kúlsin kelip. Onyń artynan úıdegiler de qyran kúlki. Sylq-sylq... qarq-qarq... Іshegin basyp, silesi quryp kúlip jatyr.
- Ras aıtam, nege kúlesińder? - dep ol shyr-pyr.
«Egiz týyp pa? Atyn Gıta men Zıta qoısyn» dep alyp tyrqyldaıdy. Eshkim senbeıdi. Jubaıym olardy sendirýge tyrysqan saıyn olar jyrtylyp aıyrylady. Bir jaǵy qurdastyǵyna basyp, ekinshi jaǵy rasynda álgi jigit «bala týǵandaı» elestep... Birazǵa deıin kúlegesh qonaqtarymyzdyń ezýi jıylmady.
Іshek-silesi quryǵan qonaqtarymyzdy ázer degende nandyrdyq. Eńbek kodeksi degen bar, sonda jazylǵan. Er adamdar da «dekretke» shyǵady dep. Báribir sengisi kelmeıdi. Ilandy degeniniń ózi: «Múmkin, ras shyǵar. Biraq qulaqqa jaısyz estiledi eken. Er adam «dekrette» degen», dep ýáj aıtady.
Sodan az ýaqyt ótkende bir dosyma úıde bolǵan osy jaıdy aıtsam ol da kúledi. Ol da senbeıdi! Mine, qyzyq. Sonda baryp jurttyń kóbi «dekret» degendi tek áıelge telip alǵanyna kózim jetti.
Bizdiń aıtyp otyrǵan keıipkerimiz Erkinbek Baıdýllaev esimdi dáriger. Astanadaǵy «Jedel járdem» ortalyǵynda balalar dárigeri bolyp qyzmet atqarady. Qulyn da qulyn shyrqyrap, tún ishinde balasy aýyrǵan talaı ananyń qasynan tabylyp, talaı sábıdiń ómirin saqtap qalǵan aq halatty abzal jan. Jas ta bolsa bilikti maman. Osymen ekinshi jyl dáriger bolyp qyzmet etip keledi. Ózi 3 jyl buryn basyna shańyraq kóterip, baýyryna qazan ustap, otaý tikken eken. Jary - Gúlmıra Qudaıbergenova, bir balanyń anasy. Qazirgi tańda QR Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qyzmetkeri.
Uldary Álınurdy 2 jasqa deıin anasy baqqan eken. Gúlmıranyń óndiristik qajettilikke baılanysty jumysqa shyǵýy kerek bolǵandyqtan jubaıy - Erkinbek 3 jasqa deıin balasyn ózi baǵýǵa sheshim qabyldapdy. Sol sebepti 9 aıǵa «bala kútimine baılanysty demalys» alǵan. Bizdińshe - «dekret».
Erkinbek birinshi ret osyndaı demalys alyp turǵanyn aıtady. Biraq, burynnan er adamdardyń mundaı demalysqa shyǵýǵa bolatyny jaıly biletinin de jasyrmady.
Iá, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksinde er adamdardyń da bala kútimine baılanysty demalysqa shyǵý quqyǵy qarastyrylǵan. Máselen osy Kodekstiń 113-babyna sáıkes Júkti áıelderge, balany (balalardy) týǵan áıelderge, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alǵan áıelderge (erkekterge) balanyń týylýyna baılanysty mynadaı demalystar:
1. Júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty demalys.
2. Jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alǵan qyzmetkerlerge demalys.
3. Bala 3 jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty jalaqy saqtalmaıtyn demalys, - beriledi.
Erkinbektiń alyp júrgen demalysy osy úshinshi tarmaqtaǵy - demalys.
Al, 195-baptyń birinshi tarmaǵyna sáıkes jalaqy saqtalmaıtyn demalys «ata-anasynyń qalaýy boıynsha - balanyń anasyna ne ákesine» beriledi.
Bala kútimi boıynsha demalys ýaqytynda jumystan aırylyp qalamyn dep ýaıymdamaýyńyzǵa bolady. QR Eńbek Kodeksiniń 59-babyna sáıkes jumys berýshi sizdi júktilik jáne bosaný boıynsha demalysqa baılanysty jumystan shyǵara almaıdy. Budan basqa 104-bapqa sáıkes, bala kútimine baılanysty demalysta bolǵan ýaqyt eńbek ótili retinde esepteledi jáne kezekti tólenetin demalys retinde esepteýge múmkindik beredi.
Eger siz dekrettik demalystan bir jyl tolmaı shyǵý týraly sheshim qabyldasańyz tólem (jórgekpul) úshin qaýiptený kerek emes, jumysqa shyǵý tólemderdi toqtatý sebebi bolyp tabylmaıdy.
Solaı!
Erbol Janat
