Astanada Álıhan aty asqaqtady

Astana qalasy ákimdiginiń qoldaýymen ataýly sharany qalalyq Tilderdi damytý basqarmasy uıymdastyrdy. Belgili ǵalymdar, QR Parlamentiniń depýtattary, zııaly qaýym ókilderi, Álıhan Bókeıhan týǵan topyraqtan bas qalaǵa arnaıy kelgen qonaqtar jınalǵan basqosýdy qala ákiminiń orynbasary Ermek Amanshaev ashyp berdi.

- Bıylǵy jyl bárimiz úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Osy jyly el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn atap ótemiz. Shyndyǵyna kelgende, elimizdiń damýy turǵysynan qaraǵanda, onyń ár jyly ǵasyrǵa tatıdy. Búginderi biz búkil álem tanyp, álemdik órkenıet moıyndaǵan aldyńǵy qatarly jasampaz elge aınaldyq. Astana qalasynda Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy aıasyndaǵy sharalardyń úlken baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Elordada qańtar aıynan bastap kóptegen sharalar ótip keledi. Olar jeltoqsan aıynyń aıaǵyna deıin jalǵasady, - degen Ermek Ámirhanuly Álıhan Bókeıhannyń eldik isterine toqtaldy.

- «Ótkenge - taǵzym, bolashaqqa - amanat» demekshi, memleketimizdiń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik ómirine, rýhanııat álemine, ǵylym, bilimge úlken úles qosqan qaıratkerlerimizdiń, sonyń ishinde Alash ardaqtylarynyń oryny da, jóni de bólek. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev munyń maǵynasyn óte tereń ashyp, óz sózinde aıtqan bolatyn. Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵy da bıyl ártúrli deńgeıde atalyp kele jatyr, - dep túıindedi sózin qala ákiminiń orynbasary.

ÁLIHAN BÓKEIHANNYŃ ÁMBEBAPTYǴY

Táýelsizdiktiń arqasynda halqymyz Álıhannyń beınesimen qatar Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Júsipbek, Shákárim syndy aıaýly tulǵalarmen qaıta qaýyshty. Bul jóninde QR UǴA akademıgi Seıit Qasqabasov maǵynaly sóz órbitti. «Eger biz Táýelsizdik almaǵanda olardyń birde-bireýin asha almaıtyn edik. Azat el atanbaı turǵanda, 1988 jyly bar kúsh-jigerimizdi salyp, Shákárimdi qalaı aqtap alǵanymyz esimde. Ol kezde KPSS kúsheıip turǵan bolatyn. Sondyqtan búgin - Álıhannyń ǵana emes, búkil Alashtyń toıy» dedi akademık óz sóziniń álqıssasynda.

Álıhan Bókeıhannyń ámbebaptyǵy tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Onyń aralaspaǵan salasy joq desek te bolady. Seıit Asqaruly osyǵan da toqtaldy. «Qazaq halqynyń tarıhy, mádenıeti, etnografııasy, sol zamandaǵy qazaqtyń hal-jaǵdaıy, qazaq jeri men malynyń máselesi, aýyl sharýashylyǵy máselesi, statıstıkasy, ne kerek Álıhan osynyń bári týraly maqalalary men eńbekterinde dáleldi derekter men dáıekterimen jazdy. Osy eńbekteri áli kúnge deıin mańyzyn joıǵan joq. Shoqannan keıin, tipti, ony qazaqtan shyqqan ekinshi geograf dep ataýǵa bolady» dedi ǵalym.

Budan soń Álıhan tulǵasyn zertteý jaǵyna oıysty. «Álıhan men Alashpen tamsanýymyz áli bitken joq. Biz sol tamsanýdan ári asa almaı júrmiz. Túptep, tereńdep olardyń ıdeıalaryn zertteı almaı jatyrmyz. Árıne, buǵan qatysty tarıhshylar men ádebıetshilerdiń eńbekteri jazylyp jatyr. Alaıda Álıhan usynǵan, jalpy alǵanda «Alash» qozǵalysynyń ıdeıalarynyń osy zamandaǵy qaısysy ózekti, qaısysyn paıdalanýymyz kerek, olar qanshalyqty júzege asyp jatyr degen máselelerge kelgende kibirtikteımiz» degen ǵalym Álıhan Bókeıhan eńbekterin halyqqa jetkizý máselesin qozǵap, olardy úlken tırajben shyǵarý kerektigine nazar aýdardy.

TULǴA «TAVRIıA» SARAIYNDA TUǴYRǴA QONADY

Álıhan Bókeıhannyń bıylǵy 150 jyldyq mereıtoıy ıÝNESKO-nyń ataýly kúnderi kúntizbesine engizilgeni barshaǵa aıan. Buǵan Qazaqstannyń ıÝNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi Ulttyq komıssııanyń bas hatshysy Ásel Ótegenova toqtaldy.

«Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ basqarma tóraǵasy, tarıh ǵylymynyń doktory Darhan Qydyráli baýyrlas Túrkııa eline Atatúrik, Ázerbaıjan halqyna Mamed Emın Rasýlzade tulǵalary qandaı aıaýly bolsa, qazaq úshin Álıhan Bókeıhan sondaı ardaqty tulǵa ekenin aıtyp, Halyqaralyq Túrkııa akademııasy «Alash» qozǵalysy kóseminiń mereıtoıyna oraı atqarǵan isterdi jetkizdi. Onyń aıtýynsha, bul jumystar ári qaraı da jalǵaspaq.

«Aldaǵy aptada, 14-15 qarasha kúnderi Bakýde Baký túrkologııalyq kongressiniń 90 jyldyǵyna oraı úlken shara ótedi. Sonyń bir sektsııasyn Álıhan Bókeıhanǵa arnap otyrmyz. Óıtkeni 1926 jyly alǵashqy túrkologııalyq kongreste Álıhandardyń ıdeıasy saltanat qurǵan bolatyn. Bul jaıt Alash ıdeıasynyń ómirsheńdigin kórsetedi. Álıhannyń ózi: «Azat el bolsaq, Qaraótkelde astana qursaq» dep armandaǵan eken. Táýelsizdigimiz Álıhannyń jáne Alash arystarynyń armanynyń júzege asqanyn aıǵaqtaıdy» dedi D.Qydyráli.

Álıhan Bókeıhan Reseıdiń І Memlekettik dýmasynyń depýtaty bolǵany belgili. 1906-1917 jyldary aralyǵynda dýma depýtattarynyń otyrystary ótken Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy «Tavrııa» saraıyna ardaqty tulǵanyń eskertkish-bıýsti ornatylatyn boldy. Aqjoltaı jańalyqty QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Berik Dúısenbınov jetkizdi.

QOS TOMDYQTYŃ TUSAÝY KESІLDІ

«Qazaqta «Erdiń erligin bilmegen - eldiń birligin bilmeıdi» degen ataly sóz bar. Álıhandaı azamattardyń mereıtoıy, byltyrǵy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, bıylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń 30 jyldyǵy, kelesi jylǵy «Alash» avtonomııasy qurylýynyń 100 jyldyǵy - munyń bári memleketshilik arqaýlar» dep sózin bastaǵan QR UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymynyń doktory Dıhan Qamzabekuly ultqa adal qyzmet etý máselesin kóterdi. Onyń jarqyn úlgisin Álıhan Bókeıhan bastaǵan tulǵalardyń atqaryp ketken isterinen kóretinin aıtqan ǵalym «Alash» partııasy sol zamanda halqymyzdy rýhanı serpiliske shaqyrǵanyn atap ótti.

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty Erbol Tileshov «Alash» qozǵalysyna qatysty keıbir uǵymdarǵa jańasha kózqaras qajettigin aıtyp, qazaq renessansy, ıaǵnı rýhanı jańarý kezeńi solardyń zamanyna dóp keledi dep sanaıtynyn jetkizdi.

Bıyl bir top alashtanýshy azamattar «Álıhan Bókeıhan izimen» atty ekspedıtsııanyń quramynda Álıhannyń týǵan jerinen bastap, onyń júrgen, turǵyn etken oryndardy aralady. Bul sapardyń qorytyndysymen M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymynyń doktory Aıgúl Іsimaqova tanystyrdy.

Álıhan Bókeıhan Gı de Mopassan, Anton Chehov, ózge de álem álem klassıkteriniń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan. Onymen shektelmeı, ǵylymı eńbekterdi de tárjimalaǵan. Máselen, frantsýz juldyzshysy Kamıl Flammarıonnyń «Obşedostýpnaıa astronomııa» eńbegin «Astronomııa álipbıi» dep aýdarǵan. Osy mysaldan-aq Álıhan túpnusqa mátinge baılanbaı, aýdarmalaryn ultymyzdyń uǵymyna neǵurlym jaqyndatqany baıqalady. Tulǵanyń aýdarmashylyq erekshelikterine QR UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymynyń doktory Sherýbaı Qurmanbaıuly toqtaldy. Álıhan ózge tildegi maqal-mátelderdi de aýdarǵan. «Ańqaý elge aramza molda» degen jıi qoldanylatyn sózdi Álıhan aýdarǵanyn ǵalymnyń baıandamasynan bildik.

QR Áskerı-tarıhı mýzeıiniń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymynyń kandıdaty «Alash áskeri baspasóz betterinde (1918-1920)» taqyryby tóńireginde tolǵandy.

Konferentsııa barysynda Álıhan Bókeıhannyń qazaq jáne orys tilderinde shyqqan qos tomdyǵynyń tusaýy kesildi. Alǵashqysy - «Qazaq jeriniń joqshysy», al ekinshisi «Amanat» dep atalady. Orys tilindegi nusqada - «Tvorets ıstorıı» jáne «Zaveşanıe». Kitaptardy qurastyrǵan L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń dırektory, álıhantanýshy ǵalym Sultanhan Aqquly mártebeli mıssııany akademık Seıit Qasqabasov pen Astana ákiminiń orynbasary Ermek Amanshaevqa tapsyrdy.

Sektsııalyq otyrystarda taqyryp keńinen talqylanyp, qorytyndysynda qarar qabyldandy.