Astana–Brıýssel: strategııalyq dostyq jáne múddeler toǵysy
ASTANA. KAZINFORM – Prezıdenttiń Brıýsselge sapary eýropalyq saıasat pen ekonomıkadaǵy Qazaqstannyń strategııalyq mártebesin taǵy bir aıqyndaǵany anyq. Sebebi Qasym-Jomart Toqaev sapar barysynda tek el kóshbasshysy retinde emes, sonymen qatar Eýropalyq odaq pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy dıalog formatyn qalyptastyrýshy negizgi tulǵa retinde kórine bildi. Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy kári qurlyqtaǵy kezdesýdiń jaı-japsaryn tarqatty.
Jańa kózqaras kezeńi
Prezıdenttiń Brıýsselge alǵashqy resmı sapary 2021 jylǵy pandemııa kezeńine tuspa-tus kelgenin bilemiz. Sol tusta álemdik jetkizý tizbegin qaıta qurý, daǵdarys saldaryn eńserý sekildi máseleler kún tártibine shyqqan-dy. Bir qaraǵanda, ýaqytsha olqylyq bolyp kóringen jaıt qazir turaqty sıpat alyp otyr. Álem elderi geosaıasattyń salqynyn sezip, qubylmaly jaǵdaıda kún keshýde.
Alaıda Qazaqstannyń basty artyqshylyǵy bar, ol – turaqtylyq. Elimiz Eýropanyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mańyzdy seriktes sanalady ári ishki-syrtqy saıasattaǵy turaqtylyq arqyly senim deńgeıin joǵarylata bildik. Orta derjava retindegi ornymyz EO-nyń Ortalyq Azııaǵa «jyly qabaq tanytýyna» yqpal etip keledi.
Árıne, buǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń dıplomatııa daǵdysynyń áseri bar. Brıýsseldegi kelissózderdiń ózinde Memleket basshysy Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasatynyń ozyq úlgisin kórsetti. Mysaly, Eýropalyq odaq basshylyǵymen qabyldaǵan birlesken málimdemede múddeler toǵysy sezilse, ınvestıtsııalyq jáne ınfraqurylymdyq mindettemede pragmatıkalyq yntymaqtastyq formaty qylań berdi.
Osy oraıda Memleket basshysynyń Eýropalyq keńes prezıdenti Antonıý Koshta jáne Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıenmen júrgizgen kelissózin aıta ketken durys. Bul basqosý – kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda Astananyń Eýropanyń saıası ortalyǵymen tikeleı jumys istep otyrǵanynyń belgisi.
Oǵan qosa Prezıdenttiń Antonıý Koshtamen beıresmı, emen-jarqyn júzdesýi ózara senimniń joǵary deńgeıin ańǵartsa kerek. Dıplomatııada qatań hattamadan tys qarym-qatynas erekshe senim men qurmettiń ısharasy sanalady. Mańyzdy mámile de jabyq esik ishinde sheshiletini taǵy bar. Sondyqtan sapar barysynda 12 mıllıard dollardy quraıtyn kelisimderdiń jasalýy dıplomatııa men senimniń nátıjesi ekeni sózsiz.
Jalpy ekijaqty qarym-qatynas deńgeıin qos tarap ta joǵary baǵalap otyr. Memleket basshysy Eýropalyq odaq kóshbasshylary Antonıý Koshta jáne Ýrsýla fon der Lıaıenmen ótken kezdesýde halyqaralyq baılanystyń mańyzyn aıta ketti.
– Ózara senim men qurmetke negizdelgen bizdiń qarym-qatynasymyz shynaıy strategııalyq sıpatqa ıe boldy. Men Brıýsselge san qyrly yntymaqtastyǵymyzdy múddelerimiz toǵysqan barlyq salada tereńdetý maqsatynda keldim, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Aıta ketetin jaıt, sapar aldy Euronews basylymyna Prezıdenttiń maqalasy jarııalandy. Onda Memleket basshysy Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan negizgi mindetterdi aıqyndaǵan bolatyn.
Maqalada keleshek baǵdarǵa qatysty suraqqa negizdelgen usynys ta jetkizilgen edi:
– Yntymaqtastyǵymyzdyń alǵashqy onjyldyǵyna súıene otyryp, ekonomıkalyq qatynastarymyzdy dástúrli «shıkizat resýrstarynyń ornyna ınvestıtsııalar» modelinen ár kezeńde qun qalyptastyratyn seriktestikke – tereń óńdeý, tehnologııalar transferi, ǵylymı-zertteý yntymaqtastyǵy jáne birlesken kásiporyndar arqyly jańa deńgeıge kóteretin ýaqyt kelgen joq pa? – degen saýal qoıdy Qasym-Jomart Toqaev.
Belgııaǵa jasalǵan sapardyń qorytyndysy Memleket basshysy meńzegen ózgeris ýaqyty kelgenin aıqyn kórsetti. Májilis depýtaty Konstantın Avershınniń aıtýynsha, búginde kóptegen el Qazaqstandy áli de tabıǵı resýrs, tranzıttik áleýet jáne geografııalyq ornalasý turǵysynan baǵalaıdy. Alaıda elimiz halyqaralyq arenada jaýapty ári boljamdy seriktes retindegi ornyn júıeli túrde nyǵaıtyp keledi.
– Oqıǵalarǵa jaı ǵana ún qatatyn saıasatkerler bólek, aryny boljap, bolashaqty baǵamdaı alatyn memleket qaıratkerleri basqa. Qasym-Jomart Toqaevtyń Euronews basylymyndaǵy maqalasynan keleshekke oı júgirtetin kóshbasshyny kórdik. Odaqtar álsirep, qaqtyǵystar kóbeıip, ekonomıka saıasattyń kóleńkesinde qalǵan kezeńde senim XXI ǵasyrdyń eń tapshy resýrsyna aınalýda, – dep atap ótti depýtat.
Sapar mańyzy qandaı?
Jalpy, Brıýssel sapary Prezıdenttiń Batys pen Eýrazııa keńistigi arasyndaǵy mańyzdy baılanystyrýshy tulǵa retindegi bedelin odan ári kúsheıtti. Memleket basshysynyń kópvektorly syrtqy saıasatyn eýropalyq bıznes pen ınstıtýttar naqty ınvestıtsııalyq jáne logıstıkalyq sheshimderge aınaldyrýda.
Munyń qazirgi kezeńdegi mańyzy erekshe. Sebebi Eýropa óziniń syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq arhıtektýrasyn qaıta qarý kezeńde. Álemdik ekonomıka jáne saıasatty zertteý ortalyǵynyń sarapshysy Arýna Toqmaǵambetovanyń pikirinshe, búgingi tańda seriktesterdi qaıta baǵalaý, jetkizý tizbegin jańartý jáne retteý talaptaryn kúsheıtý úrdisi júrip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda energetıkalyq yntymaqtastyqtyń strategııalyq mańyzy arta túsken.
Qaraǵandy ýnıversıtetiniń oqytýshysy Oljas Temirqulovtyń paıymyna súıensek, sapardyń negizgi nátıjesi – Eýropalyq keńestiń jańa basshylyǵymen joǵary deńgeıdegi jeke baılanystar ornatý, Qazaqstannyń shıkizattyq emes sektoryna belgııalyq ınvestıtsııalardy tartý bolmaq. Sondaı-aq sanktsııa shekteýi bar aımaqtarynda tranzıttik kelisimder men logıstıkalyq dálizderdi ınstıtýtsıonaldyq turǵydan qoldaýǵa qol jetkizemiz.
– Qazaqstan men Eýropalyq odaq osy qalyptasqan negizdi óńirlik saıasattyń mańyzdy tiregine aınaldyrýy múmkin. Sonymen qatar Qazaqstannyń syrtqy saıasaty ishki reformalarmen tyǵyz sabaqtasyp jatyr. Saıası júıeni jańǵyrtý, Parlamenttiń rólin kúsheıtý, memlekettik basqarýdyń eseptiligin arttyrý jáne adamı kapıtaldy damytý elimizdiń ınstıtýtsıonaldyq negizin nyǵaıtyp otyr. Osylaısha, Qazaqstan halyqaralyq seriktesterge tek tabıǵı resýrs pen tranzıttik múmkindikti ǵana emes, sonymen birge ishki turaqtylyqqa súıengen senimdi áriptestik usynady, – dep topshylady Oljas Temirqulov.
Qazaq shańyraǵy
Kelissózderden túıgenimiz, Eýropalyq odaq Qazaqstandaǵy negizgi ınvestor retindegi jetekshi rólin jalǵastyrmaq. Sonymen qatar, strategııalyq mańyzy bar shıkizat resýrstary, tsıfrlyq tehnologııalar jáne basqa da basym baǵyttar boıynsha yntymaqtastyqty keńeıtýge nıetti.
Sarapshy Arýna Toqmaǵambetovanyń pikirinshe, Astana úshin Brıýsselmen áriptestik – Eýropanyń saıası jáne ekonomıkalyq keńistigine shyǵatyn strategııalyq múmkindik.
– Óıtkeni, Brıýsselde Eýropalyq komıssııa men Eýropalyq keńes ornalasqan jáne dál osy jerde keıin EO-nyń barlyq 27 memleketi mańyzdy sheshimder qabyldaıdy. Qalada Eýropalyq odaqtyń negizgi ınstıtýttary, 38 halyqaralyq uıym jáne 30 myńnan astam eýropalyq qurylym qyzmetkeri shoǵyrlanǵan.
Qazaqstanǵa Belgııamen tikeleı dıalog Eýropa saıasatyna beıimdelýge, uıym sheńberinde óz múddesin ilgeriletýge jol ashady. Osy arqyly elimiz ekonomıkalyq múddesin jalpyeýropalyq deńgeıde tıimdi qorǵaı alady deýge negiz bar, – deıdi Arýna Toqmaǵambetova.
Sarapshynyń aıtýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Belgııaǵa resmı sapary qarsańynda Brıýsseldegi Qazaqstan dıplomatııalyq mıssııasynyń aýmaǵynda ulttyq kıiz úı tigildi. Eýropa saıasatynyń ortalyǵynda ornalasqan qazaq shańyraǵy astynda Qazaqstannyń Eýropalyq odaq janyndaǵy elshisi Roman Vasılenko men EO-nyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń basshysy Aleshka Sımkıch ekijaqty seriktestiktiń jaı-kúıi men keleshegine arnalǵan birlesken podkast jazdy.
Tájirıbeli dıplomat Aleshka Sımkıch Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy qarym-qatynasty «strategııalyq dostyq» dep sıpattaǵan. Al mundaı dostyq teń quqyq pen ózara qurmet arqyly ǵana qalyptasatyny túsinikti.
Dástúrli dıplomatııa ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı yqpal etýde. Máselen, seriktestik negizinde Brıýssel alańy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn eýropalyq deńgeıde nasıhattaýǵa múmkindik berip otyr. Qazaqstan Prezıdenti Orta dálizdi tek tranzıttik marshrýt retinde emes, tolyqqandy ekonomıkalyq jáne logıstıkalyq ekojúıe retinde qarastyrýdy usynyp keledi.
Belgııa úshin Antverpen–Brıýgge porttary Batys Eýropanyń basty qaqpasy. Sondyqtan Azııadan keletin júk tasymalynyń turaqtylyǵy el ekonomıkasy úshin erekshe mańyzǵa ıe. Osy turǵyda Qazaqstan Eýropa men Azııany baılanystyratyn negizgi qurlyqtyq tranzıttik torap retindegi mártebesin nyǵaıtýǵa kóshti. Al belgııalyq kompanııalar Quryq jáne Aqtaý porttaryn jańǵyrtýǵa qatysyp, kólik-logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyqqa serpin berip otyr.
Sarapshy Arýna Toqmaǵambetovanyń pikirinshe, Brıýssel Qazaqstannyń qurlyqaralyq logıstıkadaǵy kóshbasshy rólin moıyndaıdy jáne eýropalyq bıznes ınvestıtsııalyq yntymaqtastyqty jedeldetýge daıyn.
– Mańyzdy jobalar qatarynda «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń enshiles qurylymynyń Rýmynııanyń Mıdııa portyna shyǵýy, Qara teńizde tirek logıstıkalyq ortalyq qurý, sondaı-aq A.P. Moller – Maersk kompanııasymen jańa konteınerlik tasymal jónindegi kelisimder bar. Sonymen qatar, logıstıkalyq protsesterdi tsıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan memorandýmǵa qol qoıyldy. Erekshe nazar Orta dálizdi Eýropalyq odaqtyń «Global Gateway» bastamasymen yqpaldastyrýǵa aýdarylyp otyr.
Eger Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jylǵy Brıýssel saparymen salystyratyn bolsaq, qazirgi kelissózderdiń mazmuny aıtarlyqtaı ózgergeni baıqalady. Pandemııa kezeńinde kún tártibi negizinen daǵdarysqa beıimdelý máselesine arnalsa, búgingi tańda taraptar uzaq merzimdi strategııalyq josparlaýǵa basymdyq berip otyr, – deıdi spıker.
Aınymas áriptes
Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy baılanys «shıkizatqa aıyrbas ınvestıtsııa» modelinen áldeqaıda kúrdeli ári jan-jaqty áriptestik deńgeıine kóterildi. Búginde Qasym-Jomart Toqaev Eýropalyq odaq pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýshy negizgi tulǵanyń biri retinde kórinip otyr. Bul óz kezeginde Kaspıı óńirinen Qytaıǵa deıingi kólik jáne energetıkalyq tizbekke yqpal etpek.
– Eýropa atom energetıkasyna qatysty ustanymdaryn qaıta qarap, ony dekarbonızatsııanyń mańyzdy quraly retinde baǵalaı bastady. Osy turǵyda álemdegi eń iri tabıǵı ýran óndirýshi Qazaqstan Eýropalyq odaq úshin senimdi seriktes retinde tanylyp otyr. Alaıda qazirgi yntymaqtastyq tek shıkizat jetkizýmen shektelmeıdi. Kún tártibine ıadrolyq qaýipsizdik, birlesken ǵylymı zertteýler jáne tehnologııalyq óńdeý máselesi engizilgen, – deıdi Oljas Temirqulov.
Sarapshy sózinshe, Qazaqstannyń ýran salasyndaǵy róli saqtalǵanymen, ekijaqty yntymaqtastyqtyń mazmuny edáýir keńeıip keledi. Taraptar ıadrolyq qaýipsizdik, ǵylymı zertteýler jáne joǵary tehnologııalyq óndiris baǵytyn damytýǵa beıil.
Sonymen qatar Eýropanyń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýi úshin asa mańyzdy sanalatyn lıtıı, kobalt jáne tıtan sekildi strategııalyq shıkizattarǵa erekshe kóńil bólinýde. Farmatsevtıka men bıotehnologııa salalarynda tehnologııa transferi jáne óndiristerdi jergiliktendirý máselesi qarastyrylyp jatyr. Al Qazaqstannyń zyǵyr sııaqty agrarlyq ónimderiniń Eýropa naryǵyna shyǵýy shıkizat táýeldiligin azaıtyp, óńirdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna múmkindikter beredi.
Qoryta aıtsaq, Prezıdenttiń Brıýsselge sapary – kólik, energetıka jáne joǵary tehnologııalar salasyndaǵy Eýropamen strategııalyq saıasattyń zańdy jalǵasy. Bul sapar, ásirese, Eýropalyq odaqpen tehnologııalyq jáne logıstıkalyq seriktestikti damytý, ınvestıtsııalyq kelisimderdi kóbeıtý, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn keńeıtý isine túrtki bolatyn syńaıly.
Aıta keteıik, Memleket basshysy resmı saparmen Brıýsselge bardy. Buǵan deıin Qazaqstan men Eýropalyq Odaq mańyzdy qujattarǵa qol qoıǵanyn jazdyq.
