Astana men Ulan-Batyr: Seriktestik qandaı múmkindikterge jol ashty

Kelissózder nátıjesinde saýda-ekonomıka, qorǵanys, medıtsına, tsıfrlandyrý jáne kólik-logıstıka baǵyttaryn qamtıtyn 10-nan astam qujatqa qol qoıyldy. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy osy kelisimderdiń mánin tarqatty.

Energetıkadan ǵylymǵa deıingi kelisimder paketi

Qazaqstan men Mońǵolııa búginde uqsas tarıhı kezeńnen ótip jatyr. Qos el saıası jańǵyrýdy qatar tereńdetip, shıkizattyq modelden óndiristik ekonomıkaǵa kóshýge bet aldy. Bul úderis aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý, qosylǵan quny joǵary óndiristerdi qalyptastyrý jáne jańa tehnologııalardy tartý baǵyttarymen tyǵyz ushtasady. Osylaısha, eki memlekettiń damý traektorııasy ózara úndesip, seriktestiktiń mazmunyn jańartýǵa negiz qalaıdy.

Sonymen qatar Mońǵolııanyń geografııalyq ornalasýy ony Ortalyq Azııa keńistigindegi mańyzdy oıynshylardyń birine aınaldyryp otyr. Búginde el Qazaqstan men Qytaı úshin ǵana emes, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Eýropa jáne AQSh úshin de strategııalyq qyzyǵýshylyq týdyrady. Osy turǵydan alǵanda, Ýhnaagıın Hýrelsýhtyń Qazaqstanǵa sapary ekijaqty qatynastar sheńberinen asyp, óńirlik geoekonomıkalyq úderister konteksinde erekshe mánge ıe.

Sapardyń mazmuny da soǵan saıady. Ol áriptestikti keńeıtip, saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa jańa serpin berýge baǵyttaldy.

— Biz — tarıhy ortaq, tamyry bir baýyrlas eldermiz, kóshpendi halyqtardyń urpaǵymyz. Qazaq pen mońǵol — ǵasyrlar boıy irgesi bólinbegen kórshiler. Halyqtarymyzdyń ómir salty, ádet-ǵurpy óte uqsas. Qazir de osy máńgi qundylyqtardy arqaý etip kelemiz. Búginde yqpaldastyǵymyz strategııalyq seriktestik rýhynda damýda. Memleketaralyq, parlamentaralyq jáne úkimetaralyq baılanystarymyz nyǵaıýda, — dedi Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Aqordada joǵary mártebeli qonaqty qarsy alý barysynda.

Ýhnaagıın Hýrelsýh ta ustanymdy qýattap, dostyq qatynastardy nyǵaıtý men saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý Mońǵolııanyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri ekenin atap ótti. Ol 2024 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń Mońǵolııaǵa sapary kezinde qol qoıylǵan onnan astam qujatty eske salyp, qazirgi kelissózder sol ýaǵdalastyqtardyń qısyndy jalǵasy ekenin jetkizdi.

Nátıjesinde ekijaqty yntymaqtastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq negizi edáýir kúsheıdi. Negizgi salalardy qamtıtyn 13 qujatqa qol qoıylyp, ózara is-qımyldyń naqty tetikteri aıqyndaldy. Saıası-dıplomatııalyq deńgeıde syrtqy ister mınıstrlikteri arasyndaǵy baılanys júıelense, ekonomıkalyq baǵytta saýda-ekonomıkalyq áriptestikke serpin beretin memorandýmdar qabyldandy. Energetıka men ónerkásip salasynda atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný jáne munaı sektoryndaǵy kooperatsııa kelisildi. Qarjy salasynda vedomstvoaralyq ózara is-qımyl kúsheıtilip, mádenı-gýmanıtarlyq baǵytta 2026-2027 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-sharalar jospary bekitildi. Sonymen qatar medıa qurylymdar, ǵylym akademııalary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary arasyndaǵy kelisimder jańa mazmunǵa ıe. Qazaqstan–Mońǵolııa bıznes-forýmy aıasynda jasalǵan 19 kommertsııalyq kelisim seriktestiktiń praktıkalyq ólshemin aıqyndaı túsedi.

Sarapshylardyń baǵalaýynsha, búgingi tańda ekijaqty qatynastardyń ózegin saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq quraıdy. Degenmen onyń aýqymy dástúrli saýda sheńberinen áldeqashan shyǵyp ketken.

— Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy ózara is-qımyl aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne logıstıka, ónerkásip, ınvestıtsııalar, jańa tehnologııalar, tsıfrlandyrý, tipti ǵaryshtyq zertteýlerge deıingi keń aýqymdy qamtıdy. Bul ekijaqty qatynastardyń birtindep kópqyrly ári pragmatıkalyq sıpat alyp kele jatqanyn kórsetedi, — deıdi QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Azııalyq zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Baýyrjan Áýken.

Qos taraptyń jańa ekonomıkalyq modeli

Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy ázirge joǵary deńgeıde emes. Ótken jyly shamamen 133 mln dollardy qurady. Degenmen, taraptar bul kórsetkishtiń áleýeti áldeqaıda keń ekenin atap ótip, ony orta merzimde 500 mln dollarǵa deıin jetkizýge múmkindik bar dep baǵalap otyr. Maqsatqa jetýdiń negizgi tetigi retinde agroónerkásip kesheni men azyq-túlik óndirisi aıqyndaldy. Qazaqstan astyq, un, maı ónimderi, kúrish jáne kondıterlik ónimder eksportynyń kólemin ulǵaıtýdy kózdeıdi. Alaıda basty basymdyq shıkizat jetkizýge emes, tolyqqandy óndiristik tizbekterdi qalyptastyrýǵa berilip otyr. Máselen, mal sharýashylyǵynan daıyn et ónimderine, jún óńdeýden toqyma buıymdaryna, teri shıkizatynan daıyn taýarlarǵa deıingi qosylǵan quny joǵary óndiristerdi damytý josparlanǵan.

— Taýar aınalymyn 500 mln dollarǵa jetkizý maqsaty órshil bolǵanymen, birqatar baǵyt qatar damyǵan jaǵdaıda mejege qol jetkizýge bolady. Eń aldymen, ózara jetkizilim nomenklatýrasyn keńeıtý, birlesken kooperatsııalyq jobalardy iske asyrý jáne saýda-ákimshilik kedergilerdi azaıtý qajet.

Sonymen qatar Qazaqstannyń Mońǵolııaǵa saýda mıssııalaryn uıymdastyrýy, bıznes arasyndaǵy tikeleı baılanystardy kúsheıtýi jáne ındýstrııalyq, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy yntymaqtastyq alańy retinde usynýy mańyzdy. Ulan-Batyr men Almatyda ózara saýda keńselerin ashý bastamasy da erekshe mánge ıe. Bul — bir rettik jetkizilimderden turaqty iskerlik ınfraqurylymǵa kóshý degen sóz, — deıdi Baýyrjan Áýken.

Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń mańyzdy quqyqtyq negizderiniń biri — Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Mońǵolııa arasyndaǵy ýaqytsha erkin saýda kelisimi. Atalǵan qujat 367 taýar túri boıynsha kedendik bajdardy joıýdy kózdeıdi. Sonymen qatar kelisim tek tarıftik retteýmen shektelmeı, sanıtarlyq jáne tehnıkalyq standarttardy úılestirýdi, sondaı-aq kedendik rásimderdi jeńildetýdi qamtıdy.

Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń pikirinshe, ol kásipkerler úshin ákimshilik kedergilerdi aıtarlyqtaı azaıtyp, bıznes júrgizý protsesin jeńildetedi. Qysqa merzimde onyń oń áseri de baıqalǵan, saýda kólemi artyp, shamamen 58 mln dollarlyq ósim tirkelip otyr.

— Eksport qurylymy da birtindep keńeıip keledi. Azyq-túlik jáne óńdeý ónerkásibi ónimderiniń úlesi artyp, B2B formatyndaǵy baılanystar kúsheıýde, — deıdi sarapshy.

Perspektıvalyq baǵyttar qatarynda agroónerkásiptik kooperatsııa aıryqsha oryn alady. Mońǵolııanyń mal sharýashylyǵy — Qazaqstan úshin mańyzdy naryqtyq múmkindik. Taý-ken sektorynda Mońǵolııanyń tabıǵı resýrstary, al Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibi men tehnologııalyq áleýeti ózara tolyqtyrýshy sıpatqa ıe.

— Logıstıka men tranzıt turǵysynan alǵanda, eki eldiń geografııalyq ornalasýy úlken múmkindik beredi. Qazaqstan men Mońǵolııa Qytaı men Reseı arasyndaǵy mańyzdy kópir rólin atqara alady. Mundaı jobalar ekonomıkanyń mýltıplıkatıvtik áserin kúsheıtedi: tasymal quny tómendeıdi, jetkizý ýaqyty qysqarady, tranzıttik tabys artady. Sonymen qatar jańa dálizder jańa naryqtarǵa shyǵýǵa jol ashady. Qazaqstan úshin bul Ortalyq Azııadaǵy negizgi tranzıttik hab retindegi pozıtsııany odan ári nyǵaıtady, — deıdi Baýyrjan Ysqaqov.

Tsıfrlyq ekonomıka da ekijaqty yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylýda. Qazirgi kezeńde sala qalyptasý satysynda bolǵanymen, áleýeti joǵary. Elektrondy saýda platformalaryn damytý, tsıfrlyq keden júıelerin engizý, logıstıkadaǵy fınteh sheshimder jáne memlekettik qyzmetterdi tsıfrlandyrý eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanysty jańa deńgeıge kótere alady.

— Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda da elektrondy saýdany damytý jáne shaǵyn ári orta bıznesti qoldaý baǵyttary belsendi túrde qarastyrylyp otyr.

Mońǵolııa ınvestorlarǵa tabıǵı resýrstarǵa baı, Qytaı naryǵyna geografııalyq jaqyn jáne ekonomıkany ártaraptandyrýǵa umtylysy arqyly tartymdy bolyp otyr. Al Qazaqstan úshin bul — agrarlyq eksportty keńeıtý, logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý jáne óndiristi lokalızatsııalaý turǵysynan mańyzdy múmkindik. Árıne, bul baǵytta belgili bir táýekelder bar. Olardyń qatarynda ınstıtýtsıonaldyq bazanyń tolyq jetilmeýi jáne josparlanǵan 500 mln dollarlyq mejege qol jetkizýdiń kúrdeliligi atap ótiledi, — deıdi ekonomıst.

Degenmen, negizgi draıverler aıqyn. Ol — logıstıkalyq áleýet pen tabıǵı resýrstar. Osy artyqshylyqtardy tıimdi paıdalaný Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty eleýli nátıjege jetkizýi múmkin.

Tranzıttik kópir: Qazaqstan — Mońǵolııa — Qytaı úshtaǵany jańa kezeńde

Kólik-tranzıttik baılanystardy damytý Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyqtyń negizgi basym baǵyttarynyń birine aınalyp otyr. Geografııalyq turǵydan tikeleı shekaranyń bolmaýy bul baǵyttyń mańyzyn odan ári arttyryp, ınfraqurylymdyq sheshimderdi uzaq merzimdi ekonomıkalyq saıasattyń ózegine shyǵarady.

— Biz elderimizdi baılanystyratyn avtomagıstral salý qajettigi jóninde ortaq pikirge keldik. Árıne, bul — jan-jaqty taldaý men muqııat zertteýdi talap etetin kúrdeli joba. Bolashaqta Qazaqstan — Mońǵolııa avtomagıstralin iske qosý saýda qatynastaryna qýatty serpin beredi, al onyń tranzıttik áleýeti kórshiles elderge de eleýli paıda ákeledi, — dedi Qasym-Jomart Toqaev qorytyndy baspasóz máslıhatynda.

Jol ınfraqurylymymen qatar, kólik baılanystaryn ártaraptandyrýda áýe qatynasy mańyzdy ról atqarady. Qazirgi tańda Almaty — Ulan-Batyr baǵyty boıynsha turaqty reıster oryndalyp keledi. Sonymen birge jaqyn perspektıvada Astana men Ulan-Batyr arasyndaǵy jolaýshylar áýe tasymalyn qaıta iske qosý josparlanǵan. Buǵan qosa kelissózder nátıjesinde Óskemen — Ólgeı baǵyty boıynsha jańa áýe qatynasyn ashý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.

Atalǵan bastamalar Ortalyq Azııa elderi men Qytaıdy baılanystyratyn Orta dálizdi damytý strategııasymen tikeleı sabaqtas. Bul baǵyt Mońǵolııaǵa tek Shyǵys Azııa naryqtarymen shektelip qalmaı, Qazaqstan arqyly Eýropa naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, eldiń logıstıkalyq keńistigi birtindep transkontınenttik júıege ıntegratsııalanady.

Negizgi ınfraqurylymdyq túıin retinde Mońǵolııa temirjol jelilerin Qytaı baǵyttarymen baılanystyryp, odan ári Qorǵas habyna shyǵarý kózdelip otyr. Bul qadam Eýrazııa keńistigindegi negizgi tranzıttik arnalardyń ózara yqpaldasýyn kúsheıtip, biryńǵaı logıstıkalyq júıeniń qalyptasýyna jol ashady.

Sarapshylardyń pikirinshe, Mońǵolııanyń Orta dálizge qosylýy strategııalyq turǵydan ǵana emes, ekonomıkalyq turǵydan da tolyq negizdelgen sheshim.

— Ulan-Batyr bul baǵytty et jáne mal sharýashylyǵy ónimderin Eýropa naryǵyna qaýipsiz ári tıimdi jetkizý múmkindigi retinde qarastyrady. Al Astana tranzıttik tólemder arqyly turaqty tabys alyp, óz logıstıkalyq habtarynyń tolyq júktelýin qamtamasyz etedi. Infraqurylymnyń damýy nátıjesinde taýar jetkizý ýaqyty shamamen 13 kúnge deıin qysqarýy múmkin. Sonymen qatar Dúnıejúzilik bank Qazaqstan temirjoldaryn jańǵyrtýǵa 846 mln AQSh dollary kóleminde kepildik bóldi. Bul jobalar tasymal jyldamdyǵyn arttyryp, orta merzimde ózara taýar aınalymyn 500 mln dollarǵa deıin ulǵaıtýǵa yqpal etedi, — deıdi QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Rústem Mustafın.

Osylaısha, Qazaqstan — Mońǵolııa — Qytaı úshtaǵany Shyǵys Eýrazııadaǵy mańyzdy tranzıttik dálizderdiń birine aınalyp keledi. Avtojoldar men temirjol ınfraqurylymyn jańǵyrtý, júk aǵynyn arttyrý jáne logıstıkalyq toraptardy kúsheıtý ortaq ekonomıkalyq strategııanyń júıeli bóligine aınalýda.

— Qazirgi tańda álemdik saýda turaqsyz teńiz jáne soltústik baǵyttardyń ornyna qaýipsiz qurlyqtyq marshrýttarǵa basymdyq berip otyr. Qazaqstan seriktesterine Transkaspıı halyqaralyq baǵytynyń múmkindikterin usynyp keledi. Buryn Mońǵolııa tranzıt boıynsha tek Reseı men Qytaıǵa táýeldi bolsa, endi Ulan-Batyr Aqtaý men Quryq porttary arqyly álemdik naryqtarǵa shyǵýǵa múmkindik alady. Bul porttardyń jıyntyq ótkizý qýaty jylyna 21 mln tonnaǵa jetedi. Nátıjesinde Eýropaǵa júk jetkizý ýaqyty 13-17 kúnge deıin qysqarady. Al Reseı aýmaǵy arqyly ótetin balama baǵyt iske qosylǵan jaǵdaıda qashyqtyq shamamen 800 shaqyrymǵa qysqaryp, logıstıkalyq shyǵyndar 20 paıyzǵa deıin tómendeıdi, — dep túıindedi sarapshy.

Eýrazııany jalǵaǵan seriktestik

Eki el arasyndaǵy jaqyndyq tek tarıhı jadymen shektelmeıdi. Búginde Qazaqstan men Mońǵolııa óner, mýzyka jáne bilim berý salalarynda birlesken jobalardy damytyp, mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyqtyń aıasyn júıeli túrde keńeıtip keledi. Osy úrdis ekijaqty qatynastardyń jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi. Qasym-Jomart Toqaev pen Ýhnaagıın Hýrelsýh ta atalǵan basym baǵyttardy aldaǵy kezeńde jalǵastyrýǵa daıyn ekenin rastady. Sonyń naqty kórinisi retinde bıyl Mońǵolııanyń Baıan-Ólgeı aımaǵynda Qazaqstan konsýldyǵy ashylady. Qazirgi ýaqytta dál osy óńirde 100 myńnan astam qazaq turatyny bul sheshimniń mańyzyn odan ári arttyrady.

Qasym-Jomart Toqaev pen Ýhnaagıın Hýrelsýh atalǵan basym baǵyttardy aldaǵy kezeńde de jalǵastyrýǵa daıyn. Osyǵan sáıkes, bıyl Mońǵolııada Study in Kazakhstan bilim berý kórmesin ótkizý josparlanǵan. Sonymen qatar Ulan-Batyrda Qazaqstannyń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biriniń fılıalyn ashý múmkindigi qarastyrylýda.

Bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqpen qatar, taraptar óńiraralyq baılanystardy da kúsheıtýge nazar aýdaryp otyr. Osy baǵytta baýyrlas qalalar ınstıtýtyn damytý arqyly yntymaqtastyqty keńeıtý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Qazaqstan Prezıdentiniń aıtýynsha, mundaı tetikter tek dostyq baılanystardy nyǵaıtyp qana qoımaı, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq negizin de kúsheıtedi.

Ekijaqty qatynastardyń strategııalyq sıpatyn aıqyndaıtyn taǵy bir mańyzdy qadam — joǵary memlekettik marapattaý rásimi boldy. Ózara senim men qurmettiń belgisi retinde Qasym-Jomart Toqaev Mońǵolııa Prezıdenti Ýhnaagıın Hýrelsýhqa Qazaqstannyń eń joǵary memlekettik nagradasy — «Altyn Qyran» ordenin tabystady.

— Biz Sizdi óz halqyn alǵa bastap kele jatqan parasatty, bilikti, iri saıasatker dep bilemiz, syılaımyz. Mońǵolııany kórkeıtý jolyndaǵy qajyrly eńbegińizdi joǵary baǵalaımyz. Salıqaly saıasatyńyzdyń arqasynda elińiz ósip-órkendep keledi. Ózińizdiń bastamańyzben túrli salada tyń jobalar júzege asyrylyp jatyr. Mońǵolııanyń ekonomıkasy damyp, halqyńyzdyń ál-aýqaty jaqsardy. Sonymen qatar elińizdiń aımaqtaǵy jáne álemdegi bedeli arta tústi. Sizdiń basshylyǵyńyzben mońǵol jurty aldaǵy ýaqytta da bıik belesterdi baǵyndyra beretinine kámil senemiz, — dedi Memleket basshysy.

Osylaısha, Mońǵolııa Prezıdentiniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary dıplomatııalyq hattamalyq is-shara ǵana emes, sonymen birge Ortalyq Azııa men Mońǵolııa arasyndaǵy jańa ıntegratsııalyq kezeńniń bastaýyna aınaldy. «Altaı alshaqtyǵyn» eńserý arqyly halqy 80 mıllıonnan asatyn, jalpy ishki ónimi 400 mıllıard dollardan joǵary áleýetti ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa jol ashylyp otyr. Bul úrdis Eýrazııadaǵy jańa ekonomıkalyq konfıgýratsııanyń qalyptasýyna yqpal etetin faktor retinde baǵalanady.

Sapar sonymen qatar Uly Dala keńistigindegi ekonomıkalyq jáne kólik-ınfraqurylymdyq arhıtektýrany qaıta qarastyrý úderisin jedeldetti. Bul turǵyda Astana men Ulan-Batyr tek astanalar deńgeıindegi baılanyspen shektelmeı, óńirdi Eýrazııalyq saýda, tranzıt jáne mádenı yqpaldastyqtyń strategııalyq torabyna aınaldyrýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi seriktester retinde aıqyndalyp otyr.

Sımvoldyq ári saıası turǵydan mańyzdy jaıt — Mońǵolııa Prezıdentiniń dál osy kúnderi Astanada ótip jatqan Óńirlik ekologııalyq forýmǵa qatysýy. Forým klımattyq syn-qaterler jaǵdaıynda óńir elderiniń ortaq sheshim izdeý alańy retinde ózektiligin arttyryp otyr. Sý resýrstaryn qorǵaý men tıimdi paıdalaný salasynda Qazaqstannyń kóshbasshylyq tájirıbesine Mońǵolııa tarapynan joǵary baǵa berildi.

— Birqatar elde aýyz sýdyń tapshylyǵy máselesi bolýy múmkin. Sondyqtan bul baǵytta birlesken is-sharalar mańyzdy. Klımattyń ózgerýine qatysty teris saldardy azaıtý, taýly aımaqtardaǵy ekojúıeni qorǵaý, bıoalýantúrlilikti saqtaý, tabıǵı apattar táýekelin azaıtý bizdiń óńir úshin mańyzdy taqyryp. Bul turǵyda jahandyq ekologııalyq teńgerimdi saqtaýǵa erekshe nazar aýdarǵan jón. Osy oraıda BUU Bas Assambleıasynyń sessııasynda osy baǵyttar boıynsha qabyldanǵan bastamalardy qoldaımyz, — dedi Ýhnaagıın Hýrelsýh.

Onyń aıtýynsha, ekologııa men tabıǵatty qorǵaýǵa qatysty óńirlik bastamalar tek deklaratıvti sıpatta emes, naqty iske asyrylatyn ornyqty damý tetikterine aınalýy tıis.

Budan bólek, Mońǵolııa Prezıdenti Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý jónindegi bastamasyn qoldaıtynyn atap ótti.

Osylaısha, forým aıasyndaǵy sapar Astananyń Ortalyq Azııadaǵy ekologııalyq dıplomatııa ortalyǵy retindegi rólin kúsheıtedi. Qazaqstan bul arqyly óńirlik jáne jahandyq klımattyq máselelerdi qatar qarastyra alatyn el ekenin kórsetip otyr.