Astana men Tashkent Ortalyq Azııanyń jańa ekonomıkalyq arhıtektýrasyn qalyptastyryp jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Astana men Tashkent «tegis tranzıt» tereń ónerkásiptik kooperatsııamen kúsheıtilgen ózara yqpaldastyqtyń jańa ekonomıkalyq qańqasyn quryp jatyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ózbekstanǵa jasaǵan memlekettik sapary ortalyqazııalyq tandemdi qalaı nyǵaıtyp otyrǵany týraly Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysynyń materıalynda.
Ónimdi tandem
Qazaqstan men Ózbekstan — Ortalyq Azııadaǵy ıntegratsııanyń lokomotıvteri ári ekonomıkalyq ósýdiń basty katalızatorlary. Aımaqtaǵy ózara saýdanyń shamamen 80%-y eki elge tıesili. Álemniń ár túkpirindegi sarapshylar óńirdiń róli men sýbektiliginiń artqanyn, onyń jahandyq tartylys ortalyǵyna aınalyp kele jatqanyn atap ótti.
Birneshe onjyldyq buryn «balkanızatsııa» qaýpi boljanǵan bul aýmaqty búginde AQSh-ta Eýrazııanyń ózegi dep ataıdy, Qytaı men Batys elderi «Jańa Jibek joly» dep sıpattaıdy, al Reseı Ortalyq Azııany kóppolıarly álemniń mańyzdy elementi retinde strategııalyq turǵyda qoldaıdy.
Óńir memleketteriniń daýysy bir únmen shyǵyp otyr, ıaǵnı orkestr sekildi, al «Ortalyq Azııa plıýs» formatyndaǵy ár jańa kelissóz raýndy úılesimdilikti arttyrýǵa qyzmet etedi. Bul rette Qazaqstannyń «frontmen» retindegi róli aıryqsha. Al konsýltatıvtik kezdesýler «túıtkilderdi» joıyp, saýda kedergilerin azaıtýǵa, kedendik rásimderdi jeńildetýge jáne zańnamany úılestirýge baǵyttalǵan. Kezekti jetinshi kezdesý erteń Tashkentte ótedi.
Halyqaralyq qarym-qatynastyń osy kúrdeli kópvektorly qurylymynda Qazaqstan men Ózbekstan tandemi jańa ekonomıkalyq platformany, nemese Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, «berik strategııalyq alıansty» qalyptastyryp otyr. Ol búkil óńirdiń sozıdtsııalyq damýyna baǵyttalǵan.
Bul baılanystyń ornyqtylyǵyn elderimizdiń basshylary arasyndaǵy dostyq sıpattaǵy qarym-qatynas kúsheıtedi. Bul týraly tek resmı hattama ǵana emes, ózge de jaıttar aıǵaq. Iá, Prezıdentimizdi ushaq trapynda qarsy alyp, keıin Qasym-Jomart Toqaevqa Ózbekstannyń eń joǵary memlekettik nagradasy — «Olıı Darajalı Dўstlık» («Dostyqtyń joǵary dárejesi») ordenin tabystaýy Shavkat Mırzıeevtiń aıryqsha qurmetin kórsetti. Alaıda saıasatkerlerdi eń aldymen olardyń isi tanytady. Al bul turǵyda bizdiń elderde bári jaqsy jolǵa qoıylǵan.
Eki eldiń kóshbasshylary — ekonomıkalyq jańǵyrtýǵa basymdyq beretin, kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda kúsh biriktirýdiń mańyzyn aıqyn túsinetin, syrtqy yqpaldyń «nysany» bolǵysy kelmeıtin pragmatıkter. Sondyqtan kooperatsııa artyp, ekonomıkalyq kópirler men toraptardy qurý strategııalyq jobalaý deńgeıine kóterilip keledi.
— Ekijaqty saýdany damytý, jańa ósim núktelerin izdeý, taýar nomenklatýrasyn keńeıtý, óńdelgen ónim eksportyn yntalandyrý baǵytynda sharalar qabyldaýymyz qajet. Osy turǵyda ózara taýar aınalymyn ulǵaıtý baǵdarlamasyn sapaly túrde júzege asyrý asa mańyzdy. Búgin qurylyp jatqan aımaq basshylary keńesi, sondaı-aq iskerlik keńes pen birlesken saýda kompanııasy UzKazTrade sekildi basqa da ekijaqty tetikterden naqty nátıjeler kútemiz, — dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joǵary memleketaralyq keńestiń ekinshi otyrysynda.
Ekonomıkalyq mozaıkadaǵy jańa «pazldar»
Kelissózderdiń nátıjesine qaraǵanda, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq «baılanys» jańa ekonomıkalyq toǵystyń barǵan saıyn aıqyn kelbetin taýyp keledi. Bul ózara saýdanyń qarqyny men jańa bastamalardan da kórinedi.
— Sońǵy birneshe jylda eki el arasyndaǵy jyldyq taýar aınalymy turaqty túrde 4 mlrd dollardan asyp keledi. Bul úkimetterdiń júıeli jumysynyń jáne bıznes arasyndaǵy tikeleı dıalogtyń nátıjesi. Sonymen qatar ózara saýdany arttyrýdyń aıtarlyqtaı áleýeti bar, — dedi Qasym-Jomart Toqaev jýrnalısterge arnalǵan brıfıngte.
Atalǵan áleýetti ashýǵa baǵyttalǵan ol Memleket basshysy atap ótken ózara taýar aınalymyn ulǵaıtý baǵdarlamasy. Maqsat — jyl saıynǵy ekijaqty saýdany 10 mlrd dollarǵa jetkizý. Bul mejege qol jetkizý qanshalyqty shynaıy? Ol úshin qandaı salalardy damytý qajet?
— Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy taýar aınalymy turaqty ósimdi kórsetedi. 2025 jyldyń qańtar–tamyz aılarynda ózara saýda shamamen 3 mlrd AQSh dollaryna jetip, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 18–19% artyp otyr. Bıyl toǵyz aıdyń qorytyndysy boıynsha 3,4 mlrd dollar, ósim de shamalas. Qazaqstan eksporty shırekten astam ósip, 2,2 mlrd dollardan asty, saýda balansy turaqty túrde Qazaqstannyń paıdasyna sheshilip jatyr, — dep atap ótti «Eýrazııalyq monıtorıng» analıtıkalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Álibek Tájibaev.
Onyń aıtýynsha, 10 mlrd dollar kólemindegi strategııalyq maqsat asa órshil bolǵanymen, qazirgi dınamıka saqtalsa jáne kooperatsııa keńeıse, oǵan qol jetkizý múmkin.
— Búginde jalpy quny 1,7 mlrd dollardan asatyn 70-ten asa jobadan turatyn pýl qalyptastyryldy. Odan bólek, 4 mlrd dollardan asatyn 34 ınvestıtsııalyq joba jáne taǵy birneshe mıllıardqa teń saýda kelisimderi ázirlengen. Ásirese energetıka, taý-ken óndirý, kólik, hımııa, mashına jasaý jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy jobalar erekshe mańyzǵa ıe, — dedi Álibek Tájibaev.
Qasym-Jomart Toqaev pen Shavkat Mırzıeev vıdeobaılanys rejıminde iske qosqan jalpy quny 1,2 mlrd dollar bolatyn jeti birlesken jobanyń ishinde sarapshy flagmandyq bastama retinde «Ortalyq Azııa» ónerkásiptik kooperatsııa halyqaralyq ortalyǵyn erekshe atap ótti.
— Joba shamamen 100 gektar aýmaqta ekijaqty ónerkásiptik aımaq qurýdy kózdeıdi jáne medıtsınalyq buıymdar, PVH (Polıvınılhlorıd) ónimi, tamshylatyp sýarý júıesi, maqta óńdeý, toqyma óndirisi, kúrish jáne azyq-túlik óndirýdi qamtıdy. Bul óńirlik qosylǵan qun tizbekteriniń jańa «jınaqtaý núktesi», — dep túsindirdi sarapshy Álibek Tájibaev.
Qazaqstan men Ózbekstan aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózara is-qımyldy da kúsheıtýdi josparlap otyr, ıaǵnı jaı alý-satýdan tereńdetilgen óńdeýge kóship jatyr. Joǵary memleketaralyq keńestiń sheshimimen geologııa jáne sırek ári sırek kezdesetin metaldardy óndirý jónindegi jumys toby qurylatyn boldy. Bul qazirgi álemniń «jańa munaıy», oǵan Qytaıdaǵy, AQSh-taǵy jáne Reseıdegi kelissózder kórsetkendeı, ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy joǵary.
Basymdyq beriletin baǵyttar qatarynda — jasandy ıntellekt, sý-energetıkalyq jáne tranzıttik-transporttyq salalar bar. Yntymaqtastyqty kúsheıtý maqsatynda birlesken ınvestıtsııalyq platformany qurý týraly negizdemelik kelisim qabyldandy.
Tegis tranzıt jáne óńirlik máseleler
Kelissózder men Joǵary memleketaralyq keńestiń ekinshi otyrysynyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan men Ózbekstan prezıdentteri birlesken málimdeme qabyldady. Munaı-gaz hımııasy, taý-ken ónerkásibi, týrızm, sý resýrstaryn birlesip basqarý, tipti birlesken áskerı jattyǵýlarǵa deıingi keń aýqymdy taqyryptardy qamtıtyn 17 qujattan turatyn aýqymdy paketke qol qoıyldy. Bul qujattardyń ózi eki el yntymaqtastyǵynyń joǵary deńgeıin aıqyn kórsetedi.
Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy jyldary áli de bar kedergiler men retteýshilik alshaqtyqtardy joıý jumystary kúsheıe túspek. Máselen, eki eldiń kólik baılanysyn nyǵaıtý qajet.
— Júk tasymaldaý kezinde joǵary shyǵyndar men eleýli kidirister negizgi problema bolyp qalyp otyr. Buǵan temirjol tarıfteriniń kelisilmeýi, qujat rásimderiniń kúrdeliligi jáne júk monıtorınginiń tsıfrlyq júıeleriniń sınhrondalmaýy sebep, bul shekarada «tigister» týdyrady, — deıdi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Qýanysh Saılaý.
Birqatar shara iske asyryldy jáne josparlandy. 2024 jylǵy mamyrda Qytaı — Qazaqstan — Ózbekstan baǵytynda (Ońtústik kólik dálizi) konteınerlik tasymaldy avtomatty basqarýǵa arnalǵan «Tegis tranzıt» jobasy iske qosyldy. Qazir bul tájirıbe ózge baǵyttarǵa da taralyp jatyr. Qazaqstan men Ózbekstan arasynda «Tegis tranzıttiń» pılottyq jobasy iske qosylmaq, ol 2026 jyldyń sońyna deıin júzege asyrylady.
Avtomobıl tasymaly da jeńildetildi. 2027 jyly jańa temirjol jelisin iske qosý josparlanyp otyr. Ol Saryaǵash — Tashkent baǵyty boıynsha júkti jańa tarmaqqa baǵyttaıdy, ol «Saryaǵash» stantsııasynyń júktemesin azaıtýǵa jáne Ózbekstanǵa eksporttyq tasymaldy arttyrýǵa múmkindik beredi.
— Eki el úkimeti shekaradaǵy ınfraqurylymdy jańǵyrtý boıynsha belsendi sharalar qabyldap jatyr, onyń ishinde ótkizý pýnktterin keńeıtý jáne logıstıkalyq toraptar qurý bar. Alaıda fızıkalyq keńeıtý sheshimniń bir bóligi ǵana. Nátıje ótkizý qabiletimen emes, júk kedendik rásimdeýiniń ýaqyty men kúrdeliliginiń naqty qysqarýymen ólshenedi, — dep atap ótti Qýanysh Saılaý.
Elderimiz bul baǵytta da úndesip keledi. Memlekettik sapardyń qorytyndysy boıynsha eki eldiń keden qyzmeti ókildikterin ashý týraly úkimetaralyq kelisim jasaldy. Bul jáne ózge de sharalar kólik jáne logıstıka salalaryndaǵy «túıinderdi» sheshýge baǵyttalǵan.
— Bıyl toǵyz aıdyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy temirjol tasymalynyń kólemi 15%-dan astam ósip, 22 mln tonnadan asty. Tarıftik saıasatty jetildirý, júk tasymaldaý jaǵdaıyn jaqsartý, shekaradaǵy ótkizý pýnktterin jańǵyrtýdy jalǵastyrý jáne keden júıelerin tsıfrlandyrý boıynsha birlesip jumys isteýge ýaǵdalastyq. Osy qadamdardyń bári elderimizdiń kólik ózara baılanysyn nyǵaıta túsetinine senimdimin, — dedi kelissózder qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Prezıdenti.
Ortalyq Azııanyń kólik jelisine Turǵyndy–Gerat transaýǵan temir jolyn salý esebinen Aýǵanstan da qosyla alady, bul Ortalyq jáne Ońtústik Azııaǵa qaqpa ashýǵa múmkindik beredi.
Sondyqtan «bizdiń elder ne úshin Aýǵanstanǵa sonshalyqty úlken qoldaý kórsetedi?» degen suraqqa jaýap aıqyn. Ortalyq Azııaǵa shekara perımetrleri boıynsha turaqtylyq kontýry qajet. Aýǵanstan turaqsyzdyq kózine de, óńirlik ekonomıkalyq qurylymǵa kirigýshi memleketke de aınala alady. Osy turǵyda Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan elderi úshin BUU-nyń Turaqty damý maqsattary jónindegi óńirlik ortalyǵynyń ashylýyn mańyzdy dıplomatııalyq jeńis dep ataýǵa bolady.
— Qazaqstan ózin Shyǵys pen Batys, ıslam men hrıstıandyq, Azııa men Eýropa toǵysatyn eýrazııalyq el pozıtsııasyn ustanady. Syrtqy saıasat osy biregeılikti sheber paıdalanady. «Kópir» retindegi ról Aýǵanstan tóńiregindegi jaǵdaıdan aıqyn kórinedi. 2021 jyly Kabýlda bılik aýysqannan keıin Qazaqstan, bir jaǵynan, gýmanıtarlyq máselelerdi sheshý úshin Aýǵanstannyń jańa basshylyǵymen baılanys ustap otyr, ekinshi jaǵynan daǵdarystyń aldyn alý jáne kómek kórsetý maqsatynda AQSh, EO jáne BUU-men belsendi jumys júrgizip keledi, — deıdi qazaqstandyq saıasattanýshy Rústem Mustafın.
Qazaqstan men Ózbekstandy myńdaǵan baılanys, ortaq óńirlik kún tártibi jáne mádenı qundylyqtar biriktiredi, al Memleket basshylarynyń erik-jigeri bul baılanystardy barlyq baǵyt boıynsha kúsheıtip otyr.
— Qazaqstan Prezıdenti retinde Ózbekstanmen kópjaqty yntymaqtastyqty damytýǵa basymdyq berýdi ózimniń mindetim dep sanaımyn. «Sarapshy» atyn jamylǵan túrli alyp-qashpa áńgimelerge qaramastan, Qazaqstan men Ózbekstan eshqandaı da qarsylas nemese básekeles emes, kerisinshe strategııalyq áriptes, senimdi odaqtas, progress pen damý jolymen birge alǵa basyp kele jatqan memleketter. Bizdiń halyq bir-birine aıryqsha qurmetpen qaraıtyn naǵyz baýyrlar, jaqyn dostar, — dep málimdedi Qasym-Jomart Toqaev kelissózder qorytyndysy boıynsha.
Kúsh-jigerdi biriktirý jáne ekonomıkany qurylymdyq jańǵyrtýdyń naqty jospary eki el arasyndaǵy qarym-qatynasta sınergııa týdyrady. Ónerkásiptik kooperatsııa máseleleri, shekara mańyndaǵy saýda ınfraqurylymyn qurý jáne kólik baılanystyǵy ózara múdde toǵysqan osy úshtik baǵytta Qazaqstan men Ózbekstannyń strategııalyq áleýeti jatyr.
Tranzıttik-ındýstrııalyq qańqa qalyptastyrý tek kólik dálizderiniń logıstıkalyq qyzmeti ǵana emes, sondaı-aq óńirlik qosylǵan qun tizbekterin qurý. Іri kúsh ortalyqtary arasynda teńgerim jasaı otyryp, bizdiń elder Shyǵystan da, Batystan da ınvestıtsııa men tehnologııany tartatyn tartylys núktesin quryp jatyr. Bul óz kezeginde tek ekonomıkada ǵana emes, saıasatta da artyqshylyqtar berip, Astana men Tashkenttiń saıası yqpalyn arttyra túsedi.