Astana – Máskeý: Eýrazııany toǵystyrǵan jeti baǵyt
ASTANA. KAZINFORM – Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary aıaqtaldy. Joǵary deńgeıdegi kelissózder barysynda ekonomıka, qorǵanys, medıtsına, tsıfrlandyrý jáne kólik-logıstıka baǵyttaryn qamtıtyn qujattar qabyldandy. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy oǵan jan-jaqty sholý jasady.
Strategııalyq seriktestik jańa kezeńde
Vladımır Pýtınniń «Reseı jáne Qazaqstan. Eýrazııa júregindegi Odaq» maqalasy sapar aldynda «Egemen Qazaqstan» basylymynda jarııalandy. Materıalda Reseı Federatsııasynyń Prezıdenti Máskeý men Astana arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń negizgi baǵyttaryn keńinen sıpattaǵan. Ol saýda-ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetý, birlesken ınvestıtsııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy damytý, sondaı-aq bilim, mádenıet jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge nazar aýdarady.
Osy saıası kontekst Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa memlekettik saparynyń mánin odan ári aıqyndaı tústi. Reseı Prezıdentin Qasym-Jomart Toqaevtyń áýejaıda resmı qarsy alýy eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń joǵary deńgeıin kórsetti. Qonaqtardy qarsy alý kezinde Qurmanǵazynyń «Adaı», «Balbyraýyn» kúıleri men orys halyq áýenderi oryndaldy.
Delegatsııada 30-dan astam joǵary laýazymdy tulǵa, mınıstrler men iri memlekettik kompanııa basshylary boldy. Bul sapardyń tek saıası emes, ekonomıkalyq jáne strategııalyq baǵytta mańyzdy ekenin ańǵartty.
Sapar sımvolıkasy men ekonomıkalyq ıntegratsııanyń kúsheıýi
Qasym-Jomart Toqaev pen Vladımır Pýtın osyǵan deıin 38 ret jeke kezdesken. Reseı Prezıdenti eń kóp barǵan elderdiń qatarynda Qazaqstannyń aldyńǵy orynnan kórinýi de yqpaldastyqtyń joǵary deńgeıin ańǵartady. Bul jolǵy Astanadaǵy kelissózder strategııalyq áriptestiktiń jańa basymdyqtaryn naqtylaı tústi.
Sapar aıasynda memleket basshylary «Dostyq pen tatý kórshiliktiń jeti negizi týraly» birlesken málimdemege qol qoıdy. Al V Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmnyń EAEO qurylǵan kúnmen tuspa-tus ótýi kezdesýdiń mańyzyn kúsheıtti.
Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyq tereń ári kópqyrly. Qazaqstan munaıynyń basym bóligi Reseı aýmaǵy arqyly álemdik naryqqa shyǵarylady. Al Reseı energetıka, tranzıt jáne óńdeý salalaryndaǵy negizgi seriktesterdiń biri bolyp qala beredi.
Qasym-Jomart Toqaev BAQ ókilderine arnalǵan brıfıngte kelissózderdiń iskerlik ári konstrýktıvti jaǵdaıda ótkenin atap ótti. Prezıdenttiń aıtýynsha, kún tártibindegi barlyq másele boıynsha mańyzdy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilgen.
– San qyrly seriktestigimiz qos halyqqa naqty paıda ákeletin aýqymdy jobalarǵa negizdeledi. Saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń ornyqtylyǵy, kásipkerlerdiń belsendiligi eki el ekonomıkasynyń negizgi salalaryndaǵy ósimdi qamtamasyz etip otyr. Bıyl 20-tamyzda ótetin Qazaqstan-Reseı óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy da saýda-ekonomıkalyq, ınvestıtsııalyq salalardaǵy áriptestik áleýetin arttyrýǵa tyń serpin beretinine senimdimiz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Vladımır Pýtın kelissózderdiń nátıjesimen qatar dıalogtaǵy senim atmosferasyna toqtaldy. Ol burynǵy beıresmı kezdesýler dástúrin eske salyp, mundaı format qos taraptyń túsinistigin tereńdetetinin aıtty.
Atom elektr stantsııasynan tsıfrlyq dálizderge deıin
Ótken jyldyń qorytyndysy Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń strategııalyq mańyzyn taǵy bir márte aıqyndady. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 27,4 mlrd dollarǵa jetti. Taraptar endi kórsetkishti 30 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyr.
Reseı Prezıdentiniń aıtýynsha, aýqymdy ınvestıtsııalyq jobalar júıeli iske asyp jatyr ári bul jumystar naqty nátıjege baǵyttalǵan.
– Kóptegen úkimetaralyq, vedomstvoaralyq jáne kommertsııalyq kelisimder daıyndaldy. 70 ınvestıtsııalyq joba júzege asýda. Bul – aýqymdy jumystyń bastaýy ǵana. Ózara yntymaqtastyǵymyzdyń jaqsy nátıjege qol jetkizetin perspektıvti baǵyttary baıqalady, – dedi Vladımır Pýtın.
Sonymen qatar ekijaqty kún tártibi keńeıip keledi. Ótken jyly qabyldanǵan Keshendi strategııalyq áriptestik týraly deklaratsııa ony naqtylaı tústi. Qazir negizgi nazar tehnologııalyq is-qımyldy kúsheıtýge, ınfraqurylymdy birlesip damytýǵa jáne jańa óndiristik tizbekter qalyptastyrýǵa aýdarylyp otyr. Bul úrdisti sarapshylar da erekshe atap ótedi.
– Vladımır Pýtınniń Astanaǵa sapary 2006–2030 jyldarǵa arnalǵan ekonomıkalyq áriptestik baǵdarlamasy aıasyndaǵy saıası kún tártibiniń naqty jalǵasy boldy. Qos el basshylarynyń turaqty kezdesýleri Qazaqstan men Reseıdi belsendi strategııalyq áriptes retinde kórsetedi. Reseı Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesi bolyp qala otyryp, tehnologııa men jabdyqtardyń negizgi bóligin jetkizedi. Al Qazaqstan Reseı úshin mańyzdy ekonomıkalyq ári tranzıttik seriktes retinde saqtalyp otyr, – dedi aımaqtyq ıntegratsııany zertteý ınstıtýtynyń jetekshisi Taısııa Marmontova.
Qasym Jomart Toqaevtyń pikirinshe, energetıkany yntymaqtastyqtyń asa tabysty baǵyty retinde qarastyrýǵa tolyq negiz bar.
– Memleketterimizdiń arasynda júrgizýshisiz júk kólikteriniń qozǵalysyn iske qosý – osy istiń jarqyn mysaly. Ǵarysh salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń keleshegi zor. «Baıqońyr» kosmodromy kóp jyldan beri jemisti ǵylymı-tehnıkalyq seriktestigimizdiń sımvoly retinde qyzmet etip keledi. «Báıterek» birlesken jobasynyń júzege asyrylýy, sonyń ishinde jaqynda «Suńqar/Coıýz-5» jańa zymyran tasyǵyshynyń sátti ushyrylýy ǵarysh qyzmetin usynatyn halyqaralyq naryqtaǵy elderimizdiń pozıtsııasyn nyǵaıtýǵa jol ashady, – dedi Memleket basshysy.
Sarapshylardyń pikirinshe, energetıkanyń negizgi resýrstyq bazany qamtamasyz etip otyrǵany anyq. Sonyń naqty mysaldarynyń biri – Qazaqstanda alǵashqy atom elektr stantsııasyn salý bastamasy.
– Buryn saıası dıalog basym bolsa, qazir naqty ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jobalardyń róli kúsheıdi. Ásirese energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyq jańa deńgeıge kóterilip otyr. Birinshi AES jobasy – sonyń naqty mysaly, – dedi Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan Ómirbek.
Onyń aıtýynsha, qazir Qazaqstannyń tranzıttik jáne tehnologııalyq hab retindegi ornyn kúsheıtýge múmkindik mol.
– Bul eń aldymen energetıka, tranzıt, ınfraqurylym, óndiristik kooperatsııa men tehnologııalyq baǵyttar úshin mańyzdy. Sondyqtan mundaı kezdesýlerdiń naqty praktıkalyq mańyzy bar, – dedi sarapshy.
Berik baılanys pen ortaq múdde jolyndaǵy áriptestik
Dástúrli áriptestikten saıası, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq salalardy qamtıtyn keshendi odaqtastyq modeline kóshý Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy sharttyq-quqyqtyq bazanyń evolıýtsııasynan aıqyn kórinedi. Qazirgi strategııalyq negiz 2013 jyly qol qoıylǵan XXI ǵasyrdaǵy tatý kórshilik pen odaqtastyq týraly Shartqa súıenedi.
Al kúni keshe Qazaqstan men Reseı dostyq pen tatý kórshiliktiń jeti negizi týraly birlesken málimdemeni qabyldady. Qujatta eýrazııalyq ıntegratsııaǵa erekshe mán berilgen: TMD, EAEO jáne UQShU dıalog, qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq damý alańdary retinde kórsetilgen. Sonymen qatar álemdegi eń uzyn qurlyqtyq shekara yntymaqtastyqtyń keńistigi retinde sıpattalady. Ekonomıkalyq baǵytta «Soltústik–Ońtústik» dálizi men Reseı–Qazaqstan–Qytaı baǵyty, sondaı-aq qarjylyq áriptestik negizgi tirekke aınalǵan. Al gýmanıtarlyq blokta til, bilim berý, jastar saıasaty men tehnologııalyq damý biriktirilgen.
– Biz Qazaqstan-Reseı qatynastarynyń bolashaǵyn elderimiz teń quqyqty seriktester, strategııalyq odaqtastar jáne tatý kórshiler retinde áreket etetin ornyqty ári ózara tıimdi damý keńistigi retinde kóremiz. Osy yqpaldastyq aıasynda negizgi sheshimder qurmet, senim jáne bir-biriniń múddelerin eskerý turǵysynan qabyldanady. Al týyndaǵan kez kelgen kelispeýshilikter syndarly jáne ashyq dıalog rýhynda sheshiledi. Jeti negizdi dáıekti túrde bekemdeı otyryp, biz senim men turaqtylyqty nyǵaıtamyz, – delingen birlesken málimdemede.
Bul pikirdi reseılik jazýshy ári jýrnalıst Leonıd Mlechın tolyqtyrdy.
– Birlesken málimdemede tarıhqa obektıvti kózqaras kerektigi týraly aıtylǵan tus mańyzdy dep esepteımin. Bul Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy baılanystyń tereń ekenin jáne búgingi qarym-qatynastyń ózara senimge negizdelgenin kórsetedi. Al ortaq shekaranyń tatý kórshilik pen yntymaqtastyq keńistigi retinde baǵalanýy eki eldiń strategııalyq áriptestigin nyǵaıta túsedi, – dedi Leonıd Mlechın.
Málimdemede adamı kapıtaldy damytýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul baǵyttaǵy yntymaqtastyq naqty jobalar arqyly jalǵasyp keledi. Sonyń biri – daryndy jastardy qoldaýǵa arnalǵan «Sırıýs» jobasy. Al mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar osy seriktestiktiń mańyzdy bóligine aınalǵan. Máselen, Astanada ótken Reseıdiń mádenı kúnderi kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Sonymen qatar Astanada «Máńgilik dostyq alleıasynyń», al Máskeýde Dostyq saıabaǵynyń ashylýy Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy jaqyn baılanystyń aıqyn kórinisine aınaldy.
Eýrazııalyq keńistiktegi tsıfrlyq serpin
Alaıda kez kelgen ıntegratsııanyń ózegi – ekonomıka. Qazirgi jaǵdaıda, ásirese Eýrazııa keńistiginde bul baǵyt dástúrli saýda aıasymen shektelmeı, ortaq tsıfrlyq keńistik qalyptastyrýǵa qaraı bet buryp otyr. Bıyl Qazaqstan tóraǵalyq etken V Eýrazııalyq ekonomıkalyq forým da osy jańa ekonomıkalyq kún tártibine arnaldy.
Forýmnyń basty taqyryby «Jahandyq tsıfrlyq básekelestik jaǵdaıyndaǵy EAEO: jasandy ıntellektige basymdyq berý» boldy. Kún tártibinde ortaq naryqtan tsıfrlyq ekojúıege kóshý, tehnologııalyq damýdy jedeldetý jáne jahandyq deńgeıde básekege qabiletti ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý máseleleri talqylandy. Bul baǵyt Qasym-Jomart Toqaev aıqyndaǵan basymdyqtarmen tikeleı úndes.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Dinmuhammed Ǵalıdyń aıtýynsha, EAEO aıasynda jasandy ıntellektiniń áleýetin tolyq paıdalaný úshin kedergilerdi joıý qajet.
– Aldaǵy ýaqytta tsıfrlyq sheshimder keden rásimderin jeńildetip, júkterdi baqylaýdy kúsheıtip, qujat aınalymyn jedeldetýge tıis. Qazaqstan EAEO-ny jabyq keńistik retinde emes, Qytaı, Ortalyq Azııa, Kavkaz, Túrkııa, Iran jáne Ońtústik Azııamen baılanystyratyn ashyq ekonomıkalyq kópir retinde qaraýy kerek, – dedi spıker.
Sarapshynyń pikirinshe, mundaı ıntegratsııa Qazaqstan ekonomıkasyna naqty múmkindik beredi. Ásirese bul óńdeý ónerkásibi úshin mańyzdy.
– EAEO Qazaqstan úshin eń aldymen úlken naryqqa jol ashady. Bul Reseı ǵana emes, Belarýs, Qyrǵyzstan jáne Armenııa naryqtaryn da qamtıdy. Qazaqstannyń ishki naryǵy shekteýli ekenin eskersek, bul – otandyq bıznes úshin mańyzdy múmkindik, – dedi ol.
Sonymen birge áleýettiń tolyq iske asýy úshin ortaq naryqtaǵy ákimshilik jáne tehnıkalyq kedergilerdi azaıtý mańyzdy. ıAǵnı ıntegratsııa tek kelisimdermen emes, naqty ári tıimdi jumys isteıtin tetiktermen ólshenedi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes: damý men jańǵyrý baǵyty
Búgin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy ótti. Shaǵyn quramdaǵy otyrysqa Qazaqstan Prezıdentimen qatar Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Federatsııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Armenııa Respýblıkasynyń Vıtse-premeri Mger Grıgorıan men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev qatysty. Keıin keńeıtilgen quramdaǵy otyrysta olarǵa Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeev, Kýba Vıtse-prezıdenti Salvador Valdes Mesa, Irannyń ónerkásip, kenishter jáne saýda mınıstri Seıed Mohammad Attabak qosyldy.
Memleket basshysy eń aldymen jıynnyń mánine toqtaldy.
– Birlestigimizdiń on jyldan astam tarıhy bar. Osy ýaqyt ishinde ekonomıkalyq ıntegratsııany tereńdetý boıynsha aýqymdy jumys atqaryldy. Atap óterlik jaıt, bul kúnderi Astanada Joǵary keńestiń otyrysymen qatar, Eýrazııalyq ekonomıkalyq forým ótip jatyr. Forým qorytyndysy san qyrly iskerlik seriktestigimizge tyń serpin beretinine senimdimin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Talqylaýda Memleket basshysy EAEO-nyń ekonomıkalyq damý kórsetkishterine nazar aýdardy. Boljamǵa saı, 2026-2027 jyldary odaq elderiniń jıyntyq ishki jalpy ónim ósimi shamamen 2,5 paıyzdy quraýy tıis.
Jahandyq naryqtaǵy turaqsyzdyqqa qaramastan, ótken jyly elder arasyndaǵy taýar aınalymy 95 mıllıard dollardan asty. Bıyl ózara saýda-sattyq kólemi 6 paıyzǵa ulǵaıyp, 100 mıllıard dollarlyq mejege jetýi múmkin.
Degenmen halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýy jahandyq ekonomıkada baıaýlaý úrdisiniń saqtalyp otyrǵanyn kórsetedi. Halyqaralyq valıýta qorynyń boljamyna sáıkes, bıyl álem ekonomıkasy 3 paıyzǵa deıin turalaýy yqtımal. Osyǵan baılanysty bul ózgerister EAEO-nyń damýyna da áser etetini anyq. Sondyqtan qazirgi kezeńde Birlestikti jańa jaǵdaılarǵa beıimdeý, básekege qabilettilikti arttyrý asa mańyzdy.
Qazaqstan Prezıdenti osy oraıda ıntegratsııalyq qurylymdy odan ári damytýǵa baǵyttalǵan birqatar strategııalyq basymdyqty atady.
– Sarapshylardyń paıymyna súıensek, álemde jasandy ıntellektke salynǵan ınvestıtsııa kólemi 1 trıllıon dollardan asty. Aldaǵy onjyldyqta onyń jahandyq ekonomıkadaǵy úlesi birneshe ese artyp, 7 trıllıon dollarǵa jetýi múmkin. Sondyqtan ozyq tehnologııalar eýrazııalyq ıntegratsııanyń negizgi qozǵaýshy kúshine aınalýy tıis. Bul úderis qazirdiń ózinde bastalyp ketti. EAEO keńistiginde bul baǵyttaǵy jumys júıeli túrde jalǵasyp keledi. Transformatsııa óndiris pen logıstıkadan bastap, aýyl sharýashylyǵy men memlekettik basqarýǵa deıingi barlyq salany qamtyp otyr, – dedi Prezıdent.
Sóz sońynda Memleket basshysy Qazaqstannyń jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq tehnologııalar salasyndaǵy jetistikterin atap ótti.
P.S. Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary aıasynda elge tórt Amýr jolbarysynyń tartý etilýi erekshe nazar aýdartqanyn aıtý qajet. Bul qadamnyń sımvoldyq máni tereń. Óıtkeni Turan men Amýr jolbarystarynyń DNQ-syndaǵy uqsastyq Ortalyq Azııa men Qıyr Shyǵysty jalǵaıtyn baılanysty ańǵartady.
Eki eldi tek geografııalyq jaqyndyq emes, tarıhı, mádenı jáne ekonomıkalyq baılanystar berik toǵystyryp otyr. Al búginde bul seriktestik jańa mazmunmen tolyǵyp keledi. Onyń negizinde ortaq múdde, naqty ekonomıkalyq bastamalar men uzaq merzimdi strategııalyq maqsattar jatyr.
Sondyqtan Astana men Máskeý arasyndaǵy qazirgi dıalogty ekijaqty yntymaqtastyqtyń kezekti kezeńi dep baǵalaý jetkiliksiz. Ol Eýrazııa keńistigindegi ózara yqpaldastyqtyń aldaǵy baǵytyn aıqyndaıtyn qadamǵa balanyp otyr.
