Astana – Delı: Eýrazııa ekonomıkasynyń qos tiregi
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úndistanǵa resmı saparmen bardy. 12–13 qyrkúıekte Nıý-Delıde BRIKS-tiń XVIII sammıti ótýi tıis. Qazaqstan men Úndistannyń jaqyndasýyna ne sebep? Elimiz dostas memleketke ne usyna alady? Olar bizdiń bıznes, ǵylym óńirlik logıstıkany qalaı damytpaq? Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy taqyrypty jan-jaqty taldady.
Otyz jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstan Prezıdenti men Úndistannyń joǵary laýazymdy tulǵalary halyqaralyq alańdarda birneshe márte kezdesti. Alaıda bul resmı formattaǵy sapardyń saıası máni múlde bólek. Bul Qazaqstannyń Úndistandy Ońtústik Azııadaǵy mańyzdy seriktes ári kóppolıarly álemniń negizgi ortalyǵynyń biri retinde qarastyratynyn kórsetedi.
Memleket basshysynyń saparyna daıyndyq jyl basynda-aq bastalyp ketken. Aqpanda Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úndistanǵa baryp, Narendra Modımen kelissóz júrgizip, India AI Impact Summit halyqaralyq sammıtine qatysty. Taraptar saýda, ınvestıtsııa, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, jasandy ıntellekt, strategııalyq mıneraldar, ǵarysh, kólik-logıstıka salalaryndaǵy yntymaqtastyqty talqylaǵany belgili. Sol tusta Qazaqstan birqatar taýar pozıtsııasy boıynsha eksport kólemin 150 mln dollarǵa arttyrýǵa daıyn ekenin málimdegen bolatyn.
Úndistan da dástúrli shıkizat ımportymen ǵana shektelmeı, jańa baǵyttarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazirdiń ózinde strategııalyq mańyzy bar mıneraldar, joǵary tehnologııalar, farmatsevtıka, tsıfrlandyrý, kólik-logıstıka, jańa ınvestıtsııalyq jobalar nazarǵa alyndy. Osylaısha, eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń mazmuny birtindep ózgerip keledi.
Úndistan naryǵy óte aýqymdy. Álemdegi eń iri ekonomıkalardyń birimen alys-beristi ulǵaıtsaq, utarymyz kóp. Sondyqtan sarapshylar Qasym-Jomart Toqaevtyń sapary osy baǵytqa serpin beredi degen ustanymda. Onyń ústine Prezıdent tamyz aıynda Úndistannyń Táýelsizdik kúnine oraı Premer-mınıstr Narendra Modıge joldaǵan quttyqtaýynda strategııalyq áriptestikti odan ári keńeıtýge múddeli ekenin baıqatqan.
Úndistan: Naryq pa, kólik baǵyty ma?
Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jylǵy qańtar–maýsym aılarynda Úndistannan elimizge ımporttalatyn taýar kólemi 242,8 mln dollar boldy. Bul – Qazaqstannyń jalpy ımportynyń 0,77%-y. Bir qaraǵanda, az kórsetkish bolyp kórinýi múmkin. Alaıda qazirgi kún tártibiniń ereksheligi de osynda. Qazaqstan Úndistan naryǵynyń áleýetin tolyq paıdalanýǵa nıetti.
Sol sebepti alda birneshe baǵyt qarastyrylyp otyr. Qazaqstan metall, hımııa, munaı-hımııa ónimderin, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn, strategııalyq mańyzy bar mıneraldardy jetkizýge qaýqarly. Al Úndistan farmatsevtıkalyq ónimderdi, tehnologııa men jabdyqtardy jetkize alady.
Osy qatarǵa kólik-logıstıka salasyn qosýǵa bolady. Úndistan – «Soltústik - Ońtústik» halyqaralyq kólik dáliziniń sońǵy núktesi. Atalǵan dáliz arqyly Parsy shyǵanaǵy porttaryna, odan ári Úndistan naryǵyna tikeleı shyǵa alamyz.
2025 jylǵy maýsymda ótken «Úndistan – Ortalyq Azııa» dıaloginiń tórtinshi otyrysynda Úndistan Ortalyq Azııa elderimen baılanystardy damytý úshin «Soltústik - Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizin belsendi paıdalanýdyń usynǵanyn bilemiz. Sondaı-aq Qazaqstannyń osy dálizdiń shyǵys qanatyn damytý jónindegi bastamasyn oń baǵalady.
Sondyqtan Úndistan baǵytyn Qazaqstannyń kólik-logıstıkalyq strategııasynyń ajyramas bóligine balaǵan durys. Qazaqstan – Iran – Úndistan baǵyty boıynsha ınfraqurylym neǵurlym jyldam damyǵan saıyn, saýda kólemi de soǵurlym kóbeıedi.
Taǵy bir mańyzdy faktor – Qazaqstannyń EAEO aıasyndaǵy jumysy. Bıyl mamyrda Qasym-Jomart Toqaev EAEO men Úndistan arasynda erkin saýda aımaǵyn qurý jónindegi kelissózdi qoldap, odaqtyń Azııa, Afrıka, Arab álemi jáne Latyn Amerıkasy elderimen syrtqy ekonomıkalyq baılanysyn keńeıtýdiń mańyzdy ekenin jetkizgen.
— Odaqtyń Arab álemi, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderimen, sondaı-aq bedeldi óńirlik ekonomıkalyq birlestiktermen baılanystaryn odan ári keńeıtý qajet. Qazir Úndistanmen erkin saýda aımaǵyn qurý jóninde kelissózder belsendi júrgizilip jatyr. Bul jumys basqa da qyzmet baǵyttary sııaqty nazar aýdarýǵa laıyq, — dedi Prezıdent.
Osylaısha, Qazaqstan Úndistanmen baılanysty birneshe baǵytta damytpaq: ekijaqty qarym-qatynastar, EAEO, «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizi. Endi BRIKS alańy arqyly da jumys jandanady degen belgi.
Nıý-Delı úshin Astananyń ózindik mańyzy bar. Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka, ýran men tabıǵı resýrstardy negizgi ekporttaýshy el bolýymyz dostas eldiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Qazaqstandy Eýrazııadaǵy kólik baǵyttarynyń kókteı ótýi ári Reseı, Qytaı, Eýropa jáne Islam álemi elderimen baılanysymyz mańyzdy arttyrýǵa septesip keledi.
Nıý-Delıden BRIKS-ke deıin
Qazaqstan 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap BRIKS-ke seriktes memleket mártebesinde qatysyp keledi. Sońǵy jyldary birlestiktiń geografııalyq aýqymy aıtarlyqtaı keńeıgenin kóremiz. Búginde onyń quramyna Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Mysyr, Efıopııa, Iran, Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabııasy jáne Indonezııa qosyldy. Budan bólek, taǵy on memleket resmı seriktes mártebesine ıe. Osylaısha, BRIKS «Jahandyq Ońtústiktiń» basym bóligin qamtyp otyr.
Bıyl BRIKS-tiń qurylǵanyna 20 jyl tolady. Osy ýaqyt ishinde birlestiktiń mańyzy tek sandyq turǵydan ǵana artqan joq. Bul alańda álemdegi eń iri energetıka, ónerkásip, qarjy naryqtary toǵysady.
QR Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Valerıı Sıtenkonyń baǵalaýynsha, BRIKS-tiń keńeıýi álemdik júıedegi ózgeristerdi baıqatty.
– Halyqaralyq júıe tereń transformatsııa kezeńin bastan ótkerip jatyr. Geosaıası básekeniń kúsheıýi, protektsıonızmniń artýy, saýda jáne ınvestıtsııalyq aǵyndardyń qubylýy, sondaı-aq memleketter arasyndaǵy senim deńgeıiniń tómendeýi osy kúıge jetkizdi. Mundaı jaǵdaıda túrli saıası-ekonomıkalyq ortalyqtar arasyndaǵy dıalogti qamtamasyz ete alatyn kópjaqty uıymdardy damytý mańyzdy. BRIKS qoldanystaǵy halyqaralyq júıeni neǵurlym kóppolıarly baǵytta reformalaýdy jaqtaıdy. Quramyndaǵy damýshy elder men orta derjavalardyń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da rólin kúsheıtýge qulyqty. Mundaı ustanym Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasatyna sáıkes keledi, – deıdi sarapshy.
Qazaqstanǵa BRIKS ne úshin qajet?
Bul saýalǵa dıplomatııalyq málimdemeden góri syrtqy saýda statıstıkasy naqtyraq jaýap bereri anyq. 2026 jyldyń alǵashqy alty aıynda Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 29,9 mlrd dollary Qytaı men Reseıge tıesili boldy – eldiń jalpy syrtqy saýda aınalymynyń 41,6%-y qos eldiń úlesinde, ıaǵnı Qazaqstannyń syrtqy saýdadaǵy ár on dollardyń tórteýi BRIKS-ke múshe osy eki memleketke ketedi.
Syrtqy saýda kórsetkishteri taǵy bir mańyzdy máseleni ańǵartty. Qazaqstan energetıkalyq resýrstar men strategııalyq mańyzy bar mıneraldardyń mol qoryna ıe. Valerıı Sıtenkonyń pikirinshe, jahandyq energetıkalyq ózgeris, elektromobılder men akkýmýlıator júıelerdiń damýy, tsıfrlyq ekonomıka men jasandy ıntellekt shıkizatqa suranysty arttyrýy múmkin. Búginde ýran, mys sekildi shıkizat túrlerin satyp alýǵa nıetti elder kúrt artyp otyr. Sondyqtan Qazaqstan úshin BRIKS shıkizatty óńdeý, quramdas bólshekter óndirý baǵytynda seriktester izdeıtin alań bolmaq.
Qazaqstannyń uzaq merzimdi múddesi tek shıkizat eksportyn ulǵaıtýmen shektelmeıdi. Qazir ónerkásiptik kooperatsııany tereńdetý júrgizilip jatyr. Eger BRIKS memleketteri shıkizatty óńdeý, quramdas bólshekter óndirý, tehnologııalardy engizý, jańa óndiris qurý baǵytynda qadam jasasa, onyń áseri bárine oń bolmaq.
Bul Qazaqstan úshin – ózekti másele. Sebebi biz úshin BRIKS-ke múshe elderge qansha ýran, mys nemese ferroqorytpa satqanymyz mańyzdy emes. Eń keregi, sol resýrstardyń negizinde ózimizde jańa óndiris pen tehnologııalar paıda bolýy tıis.
Úndistannyń tóraǵalyǵy: múddeler toǵysy
2026 jyly BRIKS-ke Úndistan tóraǵalyq etip otyr. Bul – eldiń 2012, 2016 jáne 2021 jyldardan keıingi tórtinshi tóraǵalyǵy. Osy tusta Úndistannyń BRIKS-ke jetekshilik etýi ekijaqty ekonomıkalyq baılanysty jandandyrýǵa múmkindik berýi yqtımal. Ol qaı baǵyttar?
Bıylǵy BRIKS-te tórt basymdyq bar: turaqtylyq, ınnovatsııa, yntymaqtastyq jáne ornyqty damý. Úndistan tarapy sondaı-aq ekonomıkalyq turaqtylyqqa, ınnovatsııaǵa, halyqaralyq ınstıtýttardy reformalaýǵa, energetıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikke basa mán berip otyr.
Atalǵan taqyryptardyń árbiri Qazaqstannyń ishki-syrtqy saıasatymen úndesedi. Mysaly, bıyl Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalandy. Elde memlekettik tsıfrlyq qyzmetter damyp, tehnologııalyq ınfraqurylym qalyptasyp jatyr.
Sonymen qatar Qazaqstan energetıkalyq qaýipsizdik, beıbit atom energetıkasyn damytý, klımat ózgerýine beıimdelý, sý qaýipsizdigi men ornyqty saýdaǵa mán berip keledi. Sarapshylardyń pikirinshe, Úndistannyń tóraǵalyǵy Astananyń tıimdi bastamalardy usynýyna múmkindik beredi.
– Árbir tóraǵalyq etýshi el uıymnyń qyzmetine reńk berip, halyqaralyq qaýymdastyq aldynda turǵan ózekti máselelerdi sheshýge qatysty kózqaras pen tásil usynady. Úndistan negizgi mindet retinde «tórt aýqymdy basymdyqty» jarııalady. Basymdyqtyń bári Qazaqstan úshin de asa qundy. Elimiz seriktes memleket retinde bul baǵyttaǵy tájirıbesin bólisip, ustanymyn ashyq bildirip keledi, – deıdi Valerıı Sıtenko.
Jańa baǵyt jandanady
Naryqtardy jalǵaıtyn balama joldar neǵurlym kóp bolǵan saıyn, jetkizý tizbekteri de soǵurlym turaqty bolady. Sondyqtan Qazaqstan Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn, «Soltústik – Ońtústik» dálizin, shyǵys baǵytty jáne basqa da kólik baılanystaryn qatar damytyp keledi. BRIKS aıasyndaǵy artyqshylyǵymyz da osynda jatyr.
Sarapshylar usynǵan derekterge sáıkes, 2025 jyly Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótken tranzıt kólemi 36,9 mln tonna bolyp, 6,6%-ǵa ósken. Bıyl kórsetkish 38,5 mln tonnaǵa deıin artady degen boljam bar. Transkaspıı baǵyty 2021 jyly 1 mln tonnaǵa jetpeıtin edi, búginde ol 5 mln tonnaǵa jýyqtady. Al 2027 jylǵa arnalǵan maqsatty kórsetkish – 10 mln tonna. Bul rette BRIKS ońtústik baǵytty jetildirip keledi. Ótken jyly Soltústik – Ońtústik dálizi arqyly shamamen 3,5 mln tonna júk tasymaldanǵan, demek bir jylda 12%-ǵa kóbeıdi.
BRIKS-tiń taǵy bir múshe eli – Iran. Qazir Qazaqstan men Iran arasyndaǵy temirjol tasymaly 69%-ǵa ósti. Osylaısha, Iran arqyly Qazaqstannyń Parsy shyǵanaǵyna, odan ári Úndistan naryǵyna shyǵýyna múmkindik bar. Bul endi abstraktili geosaıası shema emes, eldiń Ońtústik Azııamen saýda qurylymyn ózgerte alatyn naqty ekonomıkalyq baǵyt desek bolady.
Valerıı Sıtenko Qazaqstannyń BRIKS-tegi róli dál osy saýda joly arqyly nyǵaıýy múmkin dep sanaıdy.
— Sońǵy jyldardaǵy buryn-sońdy bolmaǵan geosaıası turaqsyzdyq halyqaralyq kólik baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa ıtermeledi. Shyǵys – Batys jáne Soltústik – Ońtústik kólik baǵyttarynyń toǵysynda ornalasqan Qazaqstan halyqaralyq saýdany turaqtandyrýǵa úles qosa alady. Qazaqstan BRIKS elderimen kólik ınfraqurylymy, tasymaldardy tsıfrlandyrý, shekaralyq rásimderdi jańǵyrtý, tranzıttik kedergilerdi joıý salalary boıynsha kelisim jasaýǵa múddeli. Bul rette kólik dálizderiniń básekesi emes, olardyń bir-birin tolyqtyrýyna basymdyq berilýi tıis, – deıdi spıker.
Jasandy ıntellekt toǵysy
Eger saýda men logıstıka yntymaqtastyqtyń materıaldyq negizin qalyptastyrsa, tehnologııalar onyń kelesi deńgeıin aıqyndaı alady. Úndistan 2026 jyly ınnovatsııaǵa erekshe nazar aýdaryp otyr.
– Jasandy ıntellekt ekonomıkalyq ósim men eńbek ónimdiliginiń basty faktoryna aınalyp keledi. Sebebi bolashaqta tehnologııalyq revolıýtsııa memleketter arasynda teńsizdikti qalyptastyrýy múmkin. Kimde esepteý ınfraqurylymy, tehnologııalar men bilikti kadrlary bar, sonyń dáýreni júredi. Sondyqtan BRIKS memleketteri jasandy ıntellekt salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge tıis. Oǵan qosa bilim almasý, maman daıarlaý, tehnologııalyq ekojúıeni birlesip damytýǵa mán berý mańyzdy, – dep esepteıdi Valerıı Sıtenko.
Qazir Qazaqstan óziniń tehnologııalyq ekojúıesin qalyptastyrýǵa umtylyp otyr. Mundaı jaǵdaıda Úndistan, Qytaı, Reseı jáne BRIKS-tiń basqa da memleketterimen yntymaqtastyq ornatý tıimdi.
Kópvektorly syrtqy saıasat
BRIKS halyqaralyq júıeni tolyqtyra túsedi. Birlestiktiń eki jetekshi memleketi – Reseı men Qytaı BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri. Al Brazılııa, Úndistan jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy basty halyqaralyq uıymnyń turaqty músheligine úmitker.
Valerıı Sıtenkonyń aıtýynsha, BRIKS óńirlik ıntegratsııalyq qurylymdardyń ortaq platformasyn qalyptastyrýy múmkin. Mundaı platforma MERKOSÝR, ASEAN, Ońtústik Afrıka Keden odaǵy, BIMSTEK sekildi halyqaralyq uıymdarmen baılanysty kúsheıte alady.
– Bul formattardyń bári saýda men ınvestıtsııa úshin ashyq ekonomıkalyq standarttardy qalyptastyrýy yqtımal. Osy rette Qazaqstannyń EAEO men ShYU sekildi birqatar mańyzdy óńirlik qurylymnyń ókili ekenin umytpaýymyz kerek. Eýropalyq odaqpen jaqsy qarym-qatynasymyz taǵy bar. Munyń bári BRIKS-pen baılanysty damytýǵa yqpal etedi, — dep túsindirdi sarapshy.
Saıasattanýshy Ersultan Janseıitovtiń paıymdaýynsha, Qazaqstan dıplomatııasynyń ereksheligi de osynda jatyr. Elimiz ártúrli saıası-ekonomıkalyq uıymdardy bóle jarmaı, kerisinshe olardyń bir-birimen baılanys jasaýyna sebepshi bolyp júr.
– Bizdiń artyqshylyǵymyz – ınfraqurylym, quqyq jáne geografııalyq ornalasýymyz. Álem elderine kez kelgen ýaqytta balama baǵyt pen kelissóz alańyn usyna alatyn deńgeıdi saqtaýymyz kerek, — dep tolyqtyrdy Ersultan Janseıitov.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Úndistanǵa sapary men Qazaqstannyń BRIKS sammıtine qatysýy eldiń kópvektorly saıasatqa ıkemdele bastaǵanynyń belgisi. Al Astana men Nıý-Delı úshin Eýrazııadaǵy ekonomıkalyq serpiliske jol ashatyn kezeń.
