Astanany álemge tanystyrǵan kún: keńistik, qarqyn jáne keleshek

Saryarqanyń saıyn dalasynda az ýaqyt ishinde boı kótergen shahar qazir Eýrazııa keńistigindegi eń jas ári qarqyndy damyp kele jatqan megapolısterdiń biri retinde baǵalanyp otyr. Álemdik ýrbanıstıka tájirıbesinde qysqa merzim ishinde mundaı aýqymdy serpilis jasaǵan qalalar kóp emes. Sondyqtan halyqaralyq sarapshylar Astanany táýelsiz Qazaqstannyń eń sátti strategııalyq jobalarynyń qataryna qosady.

Elordaǵa alǵash kelgen adam eń áýeli qalanyń keńdigi men tynysyn sezinedi. Basqa megapolısterdegideı bir-birine jabysa ornalasqan ǵımarattar men tar kósheler munda sırek kezdesedi. Qalany josparlaý kezinde bolashaqtaǵy halyq sanynyń ósýi, kólik aǵyny, ınfraqurylymdyq júkteme men ýrbanıstıkalyq damý aldyn ala eskerilgeni baıqalady. Sonyń nátıjesinde Astana keń kóshe, ashyq keńistik, jasyl aımaq pen zamanaýı sáýlet úılesim tapqan qalaǵa aınaldy.

Álem elderiniń astanany kóshirý tájirıbesi

Álem tarıhynda kóptegen memleketter saıası, ekonomıkalyq jáne geostrategııalyq sebepterge baılanysty astanalaryn aýystyrǵan: Brazılııa Rıo-de-Janeırodan Brazılıaǵa, Úndistan Kalkýttadan Nıý-Delıge, Reseı Petrogradtan (Sankt-Peterbýrg) Máskeýge, Pákistan Karachıden Islamabadqa, Nıgerııa Lagostan Abýdjaǵa kóshirdi. Al Indonezııa qazirgi tańda jańa Nýsantara qalasyn damytyp jatyr, olar da astanasyn Jakartadan kóshirmek.

Osy halyqaralyq tájirıbelermen salystyrǵanda, Qazaqstan astanany kóshirý jobasyn sátti júzege asyrǵan memleketterdiń biri sanalady. 1994 jyly qabyldanǵan sheshim negizinde el astanasy Almatydan Aqmolaǵa kóshirilip, 1997 jyly jańa astana retinde resmı bekitildi. Keıin qala Astana ataýyn aldy.

Kóptegen elderde astanany kóshirý ondaǵan jyldarǵa sozylyp, túrli saıası nemese ınfraqurylymdyq qıyndyqtar týǵyzsa, Qazaqstanda negizgi memlekettik ınstıtýttardy kóshirý salystyrmaly túrde qysqa merzim ishinde júzege asty. Búginde Astana halyqaralyq forýmdar ótetin, zamanaýı ınfraqurylymy qalyptasqan iri megapolıske aınaldy.

Josparly ýrbanızatsııa jáne «aqyldy qala» modeli

Sarapshylar Astananyń basty ereksheligi retinde onyń josparly túrde salynǵanyn atap ótedi. Kóptegen álemdik megapolıster tarıhı jaǵdaıda retsiz keńeıse, Qazaqstannyń elordasy uzaqmerzimdi damý strategııasy negizinde qalyptasty.

Qatal klımat jaǵdaıyna qaramastan, qalada ómir súrýge qolaıly orta qalyptastyrýǵa erekshe mán berildi. Sońǵy jyldary jaıaý júrginshiler jolaqtaryn kóbeıtý, qoǵamdyq keńistikterdi damytý, jasyl beldeýdi keńeıtý jáne ekologııalyq jobalardy júzege asyrý baǵytyndaǵy jumystar kúsheıdi. Mamandar muny zamanaýı ýrbanıstıkanyń negizgi talaptarynyń biri dep esepteıdi.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Óńirlerdi zertteý jáne ómir sapasy ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Ǵabıt Mataevtyń aıtýynsha, Astana búginde ákimshilik-saıası ortalyq qana emes, kópfýnktsııaly iskerlik jáne ınnovatsııalyq ortalyqqa aınalý jolynda.

- Álemdik tájirıbede astanalar tek ákimshilik qana emes, ekonomıkalyq fýnktsııalardy da atqarady: olar memlekettik basqarýdy, iskerlik ınfraqurylymdy, qarjy ınstıtýttaryn, ýnıversıtetterdi, zertteý ortalyqtaryn jáne joǵary bilikti kadrlardy shoǵyrlandyrady. Osy turǵydan alǵanda, Astananyń ákimshilik astana modelinen kópfýnktsııaly iskerlik jáne ınnovatsııalyq ortalyq modeline kóshýge áleýeti zor, – deıdi sarapshy.

Sonymen qatar Astana Qazaqstannyń tsıfrlyq damý baǵytyndaǵy basty ortalyqtarynyń birine aınalyp keledi. Elordada memlekettik qyzmetterdiń basym bóligi elektrondy formatqa kóshirilip, basqarý júıesiniń tıimdiligi artyp otyr. Qalada Smart City jobalary qarqyndy engizilip jatyr. Atap aıtqanda, qoǵamdyq kólik qozǵalysyn tsıfrlyq baqylaý, beınebaqylaý júıeleri, aqyldy baǵdarshamdar, elektrondy tólem júıeleri men ıntellektýaldy basqarý tetikteri iske qosylǵan. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasynda da tsıfrlyq tehnologııalar keńinen qoldanylyp jatyr.

Ǵabıt Mataevtyń pikirinshe, elorda jańa tehnologııalar men ınnovatsııalyq sheshimderdi synaqtan ótkizetin alań retinde de mańyzǵa ıe. Astana Hub halyqaralyq IT-startaptar tehnoparki búginde jas mamandar men ınnovatsııalyq jobalardyń negizgi ortalyqtarynyń birine aınaldy.

Ekonomıkalyq serpin jáne ınvestıtsııalyq tartymdylyq

Astana sońǵy jyldary Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi qozǵaýshy kúshteriniń birine aınaldy. Qurylys, kólik-logıstıka, qarjy, saýda, qyzmet kórsetý jáne IT salalary elorda ekonomıkasynyń negizgi draıverleri retinde qalyptasty. Muny qalanyń tıimdi geografııalyq ornalasýymen, ınfraqurylymdyq múmkindikterimen jáne jańa ekonomıkaǵa beıimdelý qabiletimen baılanystyrýǵa bolady.

Ǵabıt Mataevtyń aıtýynsha, sońǵy onjyldyqtarda Astana ulttyq mańyzy bar derbes ekonomıkalyq polıýs retinde qalyptasty. Elordanyń damýy basqarýshylyq fýnktsııalardyń, adamı kapıtaldyń, iskerlik belsendiliktiń, ınfraqurylymdyq ınvestıtsııalardyń, qarjylyq jáne kásibı qyzmetterdiń shoǵyrlanýyna negizdelgen.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Astananyń jalpy óńirlik ónimi 18,9 trıllıon teńgege jetip, ótken jylmen salystyrǵanda 11,6 paıyzǵa ósti. Elordanyń el ekonomıkasyndaǵy úlesi 11,9 paıyzdy qurap, ony Qazaqstandaǵy qosylǵan qun qalyptastyratyn jetekshi óńirlerdiń qataryna shyǵardy. Qala ekonomıkasynyń qurylymynda saýda, jyljymaıtyn múlik operatsııalary, qurylys, kásibı, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý salalary basym oryn alady.

Sarapshynyń pikirinshe, Astananyń ekonomıkalyq áleýetin kúsheıtetin negizgi baǵyttardyń biri – qarjylyq jáne kásibı qyzmetter sektoryn damytý.

- Astana ekonomıkasyn damytýdyń negizgi baǵyttarynyń biri – iskerlik, qarjylyq jáne kásibı qyzmetterdi kúsheıtý, konsaltıng, ınjınırıng, jobalyq basqarý, zańgerlik, aýdıtorlyq, qarjylyq jáne tsıfrlyq servısterdi damytý, – deıdi Ǵabıt Mataev.

Onyń aıtýynsha, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń róli artyp, qarjy ınstıtýttary, ınvestıtsııalyq qorlar, fınteh-kompanııalar men eksportqa baǵyttalǵan servıstik bıznestiń jańa ekojúıesi qalyptasyp keledi.

Shaǵyn jáne orta bıznes te elordanyń ekonomıkalyq belsendiligin arttyryp otyr. Búginde ShOB úlesi qala ekonomıkasynyń 70 paıyzynan asady. Bul qyzmet kórsetý salasynyń keńeıýine, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne kásipkerlik belsendiliktiń kúsheıýine yqpal etýde.

- Astananyń básekelik artyqshylyǵy – astana mártebesiniń, joǵary ınvestıtsııalyq belsendiliktiń, jas halyqtyń, ósip kele jatqan naryqtyń, damyǵan iskerlik ınfraqurylymnyń jáne jańa qalalyq sheshimderdiń ulttyq zerthanasyna aınalý múmkindiginiń úılesýinde, – dep atap ótti Ǵabıt Mataev.

Onyń pikirinshe, qalanyń odan ári damýy ónimdilikke, tehnologııalarǵa, adamı kapıtalǵa jáne turaqty qalalyq ınfraqurylymǵa negizdelgen sapaly damý modeline kóshýimen baılanysty.

Astana qalasy ákimdiginiń málimetinshe, búginde elordada barlyq negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha turaqty ósim baıqalady. Bıylǵy tórt aıda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııa kólemi 588 mıllıard teńgege jetip, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9,1 paıyzǵa artqan. Investıtsııalar negizinen óńdeý ónerkásibi, bilim, medıtsına, kólik, saýda jáne logıstıka salalaryna baǵyttalǵan.

Qalada áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym da qatar damyp jatyr. Sońǵy jyldary 44 mektep salynsa, jańa oqý jylynda taǵy 12 bilim berý mekemesin ashý josparlanǵan. Sonymen qatar eki oqýshylar saraıy men alty balabaqsha paıdalanýǵa beriledi. Densaýlyq saqtaý salasynda eki perınataldyq ortalyqtyń, kópbeıindi aýrýhana men dıagnostıkalyq keshenniń qurylysy jalǵasyp jatyr.

2026 jyly 173 aýla men qoǵamdyq keńistikti abattandyrý, 1,1 mıllıon túp jasyl jelek egý kózdelgen.

LRT jáne megapolıstik mádenıettiń qalyptasýy

Astana LRT jobasy elordanyń kólik ınfraqurylymyn jańa deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan strategııalyq bastamalardyń biri sanalady. Jeńil relsti kólik júıesi Astananyń zamanaýı megapolıs retindegi kelbetin aıqyndap, ýrbanıstıkalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa yqpal etedi.

Halyq sanynyń turaqty ósýine baılanysty qaladaǵy kólik qozǵalysynyń júktemesi de artyp keledi. Osyndaı jaǵdaıda LRT júıesiniń iske qosylýy jol keptelisin azaıtyp, turǵyndardyń ýaqytyn únemdeýge múmkindik beredi. Ásirese, áýejaı, temirjol vokzaly jáne ákimshilik ortalyqtardy baılanystyrýy qala logıstıkasynyń tıimdiligin arttyrmaq.

Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbek jobanyń halyq arasynda úlken suranysqa ıe bolǵanyn atap ótti.

Onyń sózinshe, LRT ashylǵan sátten bastap eki apta ishinde jolaýshylar aǵyny 1 mln adamǵa jetti. Kún saıyn jolaýshylar sany shamamen 65-75 myń adamdy quraıdy.

— Bul kórsetkish qalalyq relsti kóliktiń jańa túri elorda turǵyndary men qonaqtary arasynda suranysqa ıe ekenin kórsetedi. LRT-ny belsendi paıdalanyp, jańa kólik júıesine senim artqany ári ınfraqurylymǵa jaýapkershilikpen qaraǵany úshin jolaýshylarǵa alǵysymdy bildiremin, — dedi Jeńis Qasymbek.

Sonymen qatar onyń aıtýynsha, joba iske qosylǵannan keıin Qabanbaı batyr dańǵylyndaǵy kólik aǵyny birneshe kún ishinde 12 paıyzǵa deıin azaıǵan. Bul jańa kólik júıesiniń tıimdiligin kórsetetin naqty nátıjelerdiń biri retinde baǵalanyp otyr.

Mamandar LRT-niń basty artyqshylyqtarynyń biri — onyń ekologııalyq tıimdiligi ekenin aıtady. Elektr qýatymen júretin poıyzdar aýaǵa zııandy qaldyq shyǵarmaıdy. Bul ekologııalyq mádenıetti qalyptastyryp, jasyl tehnologııalardy damytýǵa jol ashady. Dýbaı, Sıngapýr, Seýl jáne London sekildi iri megapolısterde mundaı relsti júıeler ýrbanıstıkanyń ajyramas bóligine aınalǵan.

Aldaǵy ýaqytta LRT jelisin Qosshy baǵytyna deıin uzartý, sondaı-aq Syǵanaq, Aıtmatov kósheleri men eski vokzalǵa deıin jalǵastyrý josparlanǵan. Úsh kezeń tolyq júzege asqanda júıeniń jalpy uzyndyǵy 100 shaqyrymǵa jetpek.

Álem astanalarymen úndesken Astananyń biregeı kelbeti

Astana búginde álemniń túrli megapolısteriniń úzdik tájirıbelerin boıyna sińirgen zamanaýı qala retinde qalyptasyp keledi. Qalanyń damý logıkasynan Dýbaıǵa tán qarqyndy qurylys úrdisin baıqaýǵa bolady: shóldi óńirde boı kótergen Dýbaı sekildi, Astana da qatal klımat jaǵdaıynda qysqa ýaqyt ishinde iri ınfraqurylymdyq serpilis jasaı alǵan qala retinde erekshelenedi. Bul ınjenerlik sheshimder men qala qurylysynyń joǵary deńgeıin talap etken aýqymdy ýrbanıstıkalyq joba boldy.

Sonymen qatar Astana Sıngapýr úlgisindegi júıeli josparlaý qaǵıdattaryna súıenip damyp keledi. Munda jańa turǵyn aýdandar tek turǵyn úılermen ǵana emes, sonymen qatar mekteptermen, joldarmen, áleýmettik nysandarmen jáne qoǵamdyq keńistiktermen birge keshendi túrde salynady. Bul qala damýynyń teńgerimdi ári uzaqmerzimdi modelin qalyptastyrýǵa múmkindik berip otyr.

Tehnologııalyq turǵydan alǵanda, Astana Tokıoǵa tán tsıfrlyq serpin men ınnovatsııalyq baǵytty meńgerip keledi. Qalada «aqyldy qala» sheshimderi, elektrondy memlekettik qyzmetter, tsıfrlyq basqarý júıeleri, ıntellektýaldy baqylaý jáne derekterge negizdelgen sheshim qabyldaý tetikteri keńinen engizilip jatyr. Bul ýrbanıstıkany basqarýdyń jańa deńgeıine shyǵaryp otyr.

Al mádenı-rýhanı damý turǵysynan Astana Parıj sekildi iri mádenı ortalyqtardyń úlgisin qalyptastyrýǵa umtylýda. Qalada teatrlar, halyqaralyq forýmdar, kórmeler men mádenı festıvalder sany artyp keledi. Sonyń ishinde Astana Opera teatry elordanyń mádenı kelbetiniń mańyzdy sımvolyna aınalyp, óner men mádenıettiń ortalyǵy retinde tanylyp otyr.

Osylaısha, Astana ártúrli álemdik megapolısterdiń ozyq tájirıbesin úılestire otyryp, biregeı damý modelin qalyptastyrǵan qala retinde erekshelenedi.

Dýbaıda 20 jylǵa jýyq turǵan kásipker Esbol Japanuly eki qalanyń damýyn salystyra otyryp, Astananyń ózindik ereksheligine nazar aýdarady.

— Men jumys babymen Dýbaıda uzaq jyl turdym. Astanaǵa da jıi kelip, eki qalanyń qalyptasýy men qarqyndy damýyna qatar kýá boldym. Dýbaı aptap ystyq pen qumdy dalany ıgerip, álem nazaryn aýdarǵan jasyl megapolıske aınalsa, Astana qaqaǵan aıaz ben borandy eńserip, qysqa ýaqyt ishinde sáýleti kelisken, ınfraqurylymy damyǵan zamanaýı shahar qalyptastyrdy, — deıdi kásipker.

Onyń aıtýynsha, Astananyń basty artyqshylyqtarynyń biri — onyń Eýrazııanyń dál júreginde ornalasýy.

— Dýbaı óziniń alyp ǵımarattary men tehnologııalyq múmkindikterimen tanylsa, Astananyń eshbir elordaǵa uqsamaıtyn dara bolmysy bar. Eń aldymen, onyń Eýrazııanyń dál júreginde ornalasýy — strategııalyq ári geosaıası turǵydan úlken artyqshylyq. Qala keń aýmaqta josparly túrde salynyp jatqandyqtan, onyń bolashaqtaǵy damý múmkindigi óte joǵary. Bul — tek búginniń emes, birneshe onjyldyqtyń suranysyn eskerip salynǵan qala, — deıdi Esbol Japanuly.

Kásipkerdiń pikirinshe, elordanyń taǵy bir ereksheligi — adamnyń ómir súrýine qolaıly orta qalyptastyra alǵanynda.

— Astanada erekshe bir erkindik pen tynys keńdigi seziledi. Qala adamdy sharshatpaıdy. Munda bolashaqqa degen senim bar. Ásirese sońǵy jyldary mádenı, iskerlik jáne týrıstik ortalyq retinde qarqyndy damyp kele jatqany anyq baıqalady. Sondyqtan Astananyń áleýeti áli tolyq ashylǵan joq dep oılaımyn, — deıdi ol.

Astana – bilim men ǵylymnyń jańa ortalyǵy

Sońǵy jyldary Astana Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq ortalyǵy ǵana emes, bilim men ǵylymnyń mańyzdy habyna da aınalyp keledi. Elordada halyqaralyq standarttarǵa saı joǵary oqý oryndary damyp, tsıfrlyq tehnologııalar, ınjenerııa, medıtsına, memlekettik basqarý jáne ǵylymı zertteýler baǵytynda aýqymdy jumystar júrgizilýde. Sarapshylardyń pikirinshe, Astananyń bilim berý jáne ǵylymı áleýeti eldiń adamı kapıtalyn damytýda strategııalyq ról atqaryp otyr.

Búginde qalada otandyq jáne halyqaralyq deńgeıde tanylǵan joǵary oqý oryndary shoǵyrlanǵan. Olar tek bilikti maman daıarlap qana qoımaı, ǵylymı zertteýler júrgizýge, ınnovatsııalyq jobalardy iske asyrýǵa jáne tehnologııalyq sheshimderdi damytýǵa belsendi úles qosýda. Bul úrdis Astananyń Ortalyq Azııadaǵy jetekshi zııatkerlik jáne akademııalyq ortalyqtardyń birine aınalýyna negiz qalaıdy.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgi ýaqytta Astanada alty sheteldik joǵary oqý ornynyń fılıaly jumys isteıdi. Olardyń qatarynda Reseıdiń M. V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti men Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty, Qytaıdyń Beijing Language and Culture University fılıaly, Ulybrıtanııanyń Coventry University jáne Cardiff University jobalary, sondaı-aq Tıantszın kásiptik ınstıtýty bar.

Bul bastamalar qazaqstandyq jastarǵa shetelge shyqpaı-aq halyqaralyq deńgeıdegi bilim alýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, elimizdiń joǵary bilim júıesiniń básekege qabilettiligin arttyryp, halyqaralyq akademııalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jol ashady.

Mınıstrliktiń Kazinform agenttiginiń saýalyna bergen málimetine sáıkes, 2025–2026 oqý jylynda Astana qalasynyń joǵary oqý oryndarynda shamamen 4300 sheteldik stýdent bilim alýda. Bul kórsetkish elordanyń halyqaralyq bilim berý keńistigindegi tartymdylyǵy artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Astanany tek Qazaqstannyń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııanyń jetekshi bilim, ǵylym jáne ınnovatsııa ortalyǵyna aınaldyrý úshin atqarylar jumys áli de kóp. Osyǵan baılanysty halyqaralyq ýnıversıtetter sanyn kóbeıtý, sheteldik stýdentterdi tartý, ǵylymı zertteý ınfraqurylymyn damytý jáne álemdik deńgeıdegi zertteý ortalyqtaryn qalyptastyrý baǵytyndaǵy memlekettik saıasattyń nátıjeleri erekshe mańyzǵa ıe.

Beıbitshilik pen jahandyq dıalog alańy

Astananyń halyqaralyq deńgeıdegi basty erekshelikteriniń biri — onyń beıbitshilik pen kelisim alańy retindegi róli. Elordada birneshe márte Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ótti. Bul forým túrli konfessııa ókilderin bir alańǵa jınaǵan mańyzdy halyqaralyq bastamalardyń biri retinde baǵalanady.

Sonymen qatar Astana halyqaralyq saıası jáne ekonomıkalyq forýmdardyń turaqty ortalyǵyna aınaldy. Munda jahandyq qaýipsizdik, klımattyń ózgerýi, energetıka, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne ekologııa máselelerine arnalǵan sammıtter men konferentsııalar ótkiziledi. Sarapshylar Astananyń halyqaralyq kelissózder alańy retinde qalyptasýyn Qazaqstannyń beıtarap ári ashyq dıplomatııalyq ustanymymen baılanystyrady.

Bolashaqtyń qalasy

Mamandardyń paıymynsha, aldaǵy jyldary Astana tolyq tsıfrlanǵan, ekologııalyq turaqty, joǵary tehnologııaly jáne halyqaralyq dıalog ortalyǵy retindegi damýyn jalǵastyra beredi.

Búginde elorda tek Qazaqstannyń saıası ortalyǵy ǵana emes, ýrbanıstıka, ınnovatsııa, ekonomıka jáne beıbitshilik ıdeıasyn toǵystyrǵan halyqaralyq megapolıske aınalyp keledi. Sarapshylar Astananyń tájirıbesin XXI ǵasyrdaǵy jańa úlgidegi qalalardyń damý modelderiniń biri retinde baǵalaıdy.

Astananyń eń úlken jetistigi — tek záýlim ǵımarattary men zamanaýı ınfraqurylymynda emes. Onyń basty qundylyǵy — adamdarǵa bolashaqqa degen senim men úlken múmkindik sezimin syılaı alýynda.