Aspabota — Mańǵystaýdyń álemdik órkenıettegi ornyn aıqyndaıtyn qala
AQTAÝ. KAZINFORM — Mańǵystaýdaǵy shamamen eki myń jyldyq tarıhy bar Aspabota qalashyǵy sońǵy jyldary arheologtardyń erekshe nazaryn aýdaryp keledi. Aqtaýlyq jas zertteýshi Áıgerim Býgabaeva kóne shahardyń tarıhı mańyzyn zerdelep, ǵylymı joba ázirledi. Onyń eńbegi «Ulttyq tarıh kúni» respýblıkalyq tarıhı zertteý jobalary baıqaýynda júldeli ІІІ orynǵa ıe boldy. Kazinform tilshisi jas zertteýshimen Aspabota qalashyǵynyń qupııasy, ǵylymı izdenisi jáne Mańǵystaýdyń tarıhı murasy týraly áńgimelesti.
— Áıgerim, aldymen ózińiz týraly aıtyp ótseńiz. «Ulttyq tarıh kúni» baıqaýy qalaı ótti?
— Men Mańǵystaý oblysynyń týmasymyn. Mamandyǵym — pedagog, sondaı-aq tarıh salasyn zertteýmen aınalysamyn. Qazir Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń magıstrantymyn. Ǵylymı jumysym Mańǵystaý óńiriniń tarıhı-mádenı muralaryn, onyń ishinde kóne qalalar men arheologııalyq eskertkishterdiń tarıhyn zertteýge arnalǵan.
«Ulttyq tarıh kúni» respýblıkalyq tarıhı zertteý jobalary baıqaýy jastardyń tarıhı zertteý daǵdylaryn damytýǵa, ulttyq tarıhqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ereksheligi — qatysýshylar tek ǵylymı jumys usynyp qana qoımaı, ony kórme, tarıhı qoıylym nemese qysqametrajdy derekti fılm formatynda qorǵady. Mańǵystaý oblysynan segiz komanda qatysyp, sonyń ishinde bizdiń jumysymyz ІІІ orynǵa laıyq dep tanyldy.
— Otandyq arheologııada úlken qyzyǵýshylyq týdyrǵan Aspabota qalasyn zertteýge ne túrtki boldy?
— Óńir tarıhyn ǵylymı turǵydan nasıhattap, ony jastarǵa tanystyrý — meniń basty maqsattarymnyń biri. Zertteý barysynda Mańǵystaý tarıhynyń áli de tolyq ashylmaǵan tustary kóp ekenine kózim jetti. Ásirese ejelgi ǵalym Klavdıı Ptolemeıdiń kartasynda kórsetilgen Aspabota qalasynyń naqty orny uzaq jyl boıy ǵylymı pikirtalas týdyrdy. Sońǵy arheologııalyq zertteýler Qaraqabaq qalashyǵy dál osy kóne Aspabota bolýy múmkin ekenin kórsetti. Bul jańalyq Mańǵystaýdyń álemdik órkenıet tarıhyndaǵy ornyn jańa qyrynan tanytýǵa múmkindik beredi.
— Zertteýińizde Aspabotanyń eki myń jyldyq tarıhy baryn ári halyqaralyq saýda ortalyǵy bolǵanyn qalaı dáleldedińiz?
— Bul — meniń jeke boljamym emes, arheologııalyq zertteýlerge negizdelgen ǵylymı tujyrym. Qazba jumystary barysynda tabylǵan mádenı qabattar, tıyndar, keramıka, óndiris oryndary men ımporttyq buıymdar qalanyń bizdiń zamanymyzdyń І–VI ǵasyrlary aralyǵynda ómir súrgenin kórsetedi. Sonymen qatar Vızantııa, Iran, Qytaı jáne ózge de óńirlerden kelgen buıymdardyń tabylýy Aspabotanyń Kaspıı arqyly ótetin halyqaralyq saýda jolyndaǵy mańyzdy ortalyq bolǵanyn dáleldeıdi.
Meni erekshe tańǵaldyrǵany — ártúrli órkenıetterge tán jádigerlerdiń bir arheologııalyq keshennen tabylýy. Qysh ydystardyń bir bóligi qyshshy dóńgelegimen jasalǵan nemese damyǵan qolóner ortalyqtarynan ákelingen. Bul qalanyń alys óńirlermen saýda jáne mádenı baılanystary joǵary deńgeıde bolǵanyn kórsetedi.
— Bul jańalyq «qazaqtar ejelde tek kóshpeli ómir súrdi» degen túsinikke qalaı áser etedi?
— Aspabota kóshpeli jáne otyryqshy mádenıettiń qatar damyǵanyn kórsetedi. Arheologııalyq zertteýler barysynda turǵyn úıler, qorǵanys qurylystary, qolóner sheberhanalary men óndiris oryndary anyqtaldy. Bul Mańǵystaýda kóshpeli ómir saltymen qatar saýda men qolónerge negizdelgen qalalyq mádenıettiń de bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Baıqaýǵa daıyndyq barysynda biz arheolog Andreı Astafev uıymdastyrǵan ǵylymı-tanymdyq ekspedıtsııaǵa qatystyq. Sol sapar negizinde Aspabota týraly derekti fılm túsirip, komıks jýrnal ázirledik. Tarıhı derekterdi arheologııalyq oljalarmen jáne qazirgi ǵylymı tujyrymdarmen ushtastyra otyryp, Mańǵystaýdyń Uly Jibek jolyndaǵy mańyzyn kórsetýge tyrystyq. Qazylar alqasy osy keshendi jumysymyzdy joǵary baǵalady.
— Zertteý barysynda arheologtarmen jumys istedińiz be?
— Iá. Biz Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı eńbekteri men ekspedıtsııa materıaldaryn keńinen paıdalandyq. Sondaı-aq arheologtar Andreı Astafev, Evgenıı Bogdanov jáne Arheologııa ınstıtýty ǵalymdarynyń jarııalanǵan zertteýleri ǵylymı negiz boldy.
— Sizdiń oıyńyzsha, Aspabotany elimizdiń basty týrıstik baǵyttarynyń birine aınaldyrý úshin qandaı jumystar qajet?
— Eń aldymen arheologııalyq zertteýlerdi júıeli túrde jalǵastyrý kerek. Sonymen qatar ashyq aspan astyndaǵy mýzeı qurý, týrıstik ınfraqurylymdy damytý, aqparattyq ortalyqtar ashý, qalashyqtyń 3D rekonstrýktsııasyn jasaý jáne ony halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý mańyzdy. Osyndaı jumystar júzege assa, Aspabota tek arheologııalyq eskertkish qana emes, Mańǵystaýdyń tarıhı týrızmin jańa deńgeıge kóteretin biregeı mádenı ortalyqqa aınalady dep senemin.
Buǵan deıin, Mańǵystaýda tarıhı Qaraqabaq qalashyǵynda zertteý jumystary júrip jatqanyn jazǵan bolatynbyz.
