Asqar Jumadildaev: Vıtse-prezıdent naqty baǵyttardy óz moınyna alyp, memleket basshysynyń júgin jeńildetedi

ALMATY. KAZINFORM — Ǵalym-matematık, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asqar Jumadildaev Kazinform agenttigine bergen suhbatynda Quryltaılardyń mańyzy, olardyń memlekettik basqarý júıesindegi róli jáne konstıtýtsııalyq reformalardyń baǵyttary týraly aıtty.

Onyń sózinshe, Quryltaılardy ótkizý dástúri tarıhpen sabaqtas, bul jıyndar qazaq memleketi úshin aıryqsha máni bar kıeli jerlerde uıymdastyrylady. Alǵashqy otyrys Joshy han óz memleketiniń negizin qalaǵan Ulytaýda, ekinshisi túrki áleminiń rýhanı ortalyǵy — Túrkistanda uıymdastyrylsa, úshinshi Quryltaı Altyn Ordanyń astanasy bolǵan kóne Saraıshyq qalashyǵy ornalasqan Atyraý óńirinde ótkizildi. Tórtinshi Quryltaı Abylaı hannyń ordasy tigilgen Býrabaıda ótti. Al bıylǵy jıyn qasıetti Qyzylorda jerinde uıymdastyryldy.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, osy ýaqyt ishinde shamamen 30-ǵa jýyq zańnamalyq bastama kóterilip, olardyń birqatary búginde naqty iske asqan.

Ǵalymnyń pikirinshe, Qyzylordada ótken otyrysta kóterilgen konstıtýtsııalyq ózgeristerge qatysty usynystar aıryqsha nazar aýdarýǵa turarlyq.

— Prezıdent bıliktiń ishki qurylymy men qısyny úılesken tutas modelin usyndy. Bılik — Prezıdent, Parlament jáne Mınıstrler kabıneti. Qazaqstan federatıvti memleket emes. Burynnan-aq Senattyń artyq qurylym ekenin aıtyp kelemin. Bul máseleni biz buǵan deıin de talqylaǵanbyz, — dedi Asqar Jumadildaev.

Sondaı-aq ol vıtse-prezıdent ınstıtýtyn engizý jónindegi usynysqa toqtalyp, bul máselede tarıhı tájirıbeni eske saldy.

— Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bizde vıtse-prezıdent qyzmeti bolǵan. Bul laýazymdy Erık Maǵzumuly Asanbaev atqardy (1991-1996 jyldary — avt.). Sol kezeńdi jaqsy bilemin, ol kezde ózim depýtat boldym. Ol Qazaqstannyń táýelsizdigi týraly deklaratsııany ázirlegen komıssııany basqardy jáne aýqymdy jumys atqardy. Bizdiń táýelsizdigimiz dál sol deklaratsııaǵa qol qoıylǵan sátten bastaý alady. Keıin bul qyzmet joıyldy, alaıda búgingi tańda Prezıdentke artylatyn júk óte aýyr. Vıtse-prezıdent joǵary saıası salmaqqa ıe bola otyryp, naqty baǵyttar men jobalarǵa jaýapty bola alar edi, — dep esepteıdi ǵalym.

Ol sonymen birge Memleket basshysy usynǵan jańa organ — Halyq keńesin qurý bastamasy týraly da aıtty.

— Negizinde, bul — Quryltaı men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń neǵurlym júıelengen nusqasy. Kvotalardan bas tartyp, jalpy negizde, onyń ishinde partııalyq tizimder arqyly saılaýǵa kóshý — oryndy sheshim. Sonymen qatar áıelder men jastardyń qatysý múmkindigi saqtalady. Jalpy alǵanda, memleketti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jetkilikti teńgerimdi qurylym qalyptasyp keledi, — dedi ol.

Asqar Jumadildaev bolashaq birpalataly parlamentti «Quryltaı» dep ataý jónindegi usynysqa qatysty da oıyn aıtyp, bul ataýdyń sımvoldyq ári tarıhı mánine toqtaldy.

— Bul ataýdyń mońǵol jáne qazaq tarıhymen sabaqtas tamyry bar. Búginde ol jańa, joǵary saıası mártebege ıe bolyp otyr. Meniń oıymsha, bul — oryndy ári qısyndy sheshim, — dep túıindedi ol.

Buǵan deıin ǵalymdar Quryltaı sóziniń túp-tórkini, qazaq memleketiniń bastaýynda turǵan ımperııalar men memleketterdiń saıası qurylymyndaǵy orny týraly birshama mándi sóz qozǵady.

Al saıasattanýshy Qazaqstanǵa vıtse-prezıdent ınstıtýty ne úshin kerek ekenin túsindirdi.

Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda sóılegen sóziniń tolyq mátinin myna siltemeden oqı alasyz.