Asydan Atakamaǵa deıin: qazaqstandyq teleskop qalaı jasaldy jáne onyń quny qansha
ALMATY. KAZINFORM – Byltyr Chılıdiń Atakama shólindegi Obstech halyqaralyq astronomııalyq observatorııasynyń aýmaǵynda qazaqstandyq teleskop ornatyldy. Onyń ereksheligi nede jáne ol otandyq ǵylymǵa qandaı jańa múmkindikter ákelip otyr? Osy suraqqa Kazinform agenttiginiń tilshisi jaýap izdedi.
Ońtústik aspan astyndaǵy ámbebap qural
Fesenkov atyndaǵy Astrofızıka ınstıtýtynyń ınjener-zertteýshisi Maksım Krýgov agenttik tilshisine jobanyń qalaı júzege asqany týraly egjeı-tegjeıli aıtyp berdi.
Onyń sózinshe, Atakama shólinde dıametri bir metr bolatyn teleskop arnaıy pavılonǵa ornatylǵan. Bul – fotometrııa jáne spektroskopııa rejımderinde jumys isteı alatyn ámbebap qural.
– Joba 2018 jyldyń sáýirinde bastaldy, sol kezde Obstech observatorııasy óz alańynda jańa quraldardy ornalastyryp, astronomııalyq hostıng jasap jatqan edi. Sol sátte biz de optıkalyq júıege tapsyrys berip, mehanıkamen jumys isteı bastadyq ári teleskopty skrıpt arqyly basqarý júıesin synaqtan ótkizdik. Chılı tarapy parallel túrde teleskopqa arnalǵan irgetastardy quıyp jatty. COVID kezeńi de iske qosý merzimin keıinge shegerýge májbúr etti. Alaıda bul da óz paıdasyn berdi: Almatydan 100 shaqyrym jerdegi Asy taýlaryndaǵy observatorııamyzda synalǵan kóptegen sheshim keıin Chılıde de qoldanyldy, - dedi ol.
Jobanyń quny
Maksım Krýgovtyń aıtýyna qaraǵanda, jobanyń basty ereksheligi – tıimdi kooperatsııa men ınjenerlik tájirıbe negizinde jasalǵany.
– Bul teleskop tek optıkalyq júıeden bastap, qabyldaǵysh matrıtsada keskin alýǵa deıingi barlyq kezeńde eń tıimdi sheshimder qoldanylǵanymen erekshelenbeıdi. Eń mańyzdysy – jobany júrgizý tásili: biz ár torap pen bólshekti daıyndaý jáne tóleý protsesterin barynsha ońtaılandyrdyq. Optıkany Hubble Optic kompanııasy jasady, ol teleskoptarǵa arnalǵan jeńil sendvıch-aınalary boıynsha mamandanǵan. Mehanıkalyq bóligin Ýkraınadaǵy Ternopol qalasynyń sheberi daıyndady, biz onymen teleskop qurastyrý klýby kezinen tanyspyz. Al komponentterdi, aspaptardy jáne basqarý júıesin Qazaqstandaǵy «Astrotehprıbor» kompanııasy Astrofızıka ınstıtýty mamandarymen tyǵyz baılanysta jasap shyqty. Ǵalymdar men óndiris arasyndaǵy osyndaı keri baılanys – jobanyń sátti shyǵýyna áser etetin negizgi faktor, - dedi ol.
Nátıjesinde alty jyl ishinde jobanyń jalpy quny shamamen 92 mıllıon teńge bolǵan. Bul naryqtaǵy kommertsııalyq usynystarmen salystyrǵanda birneshe ese arzan.
Sondaı-aq Maksım Krýgov óz ustazdary – Vladımır Barbanakov pen Vera Zagaınovanyń eńbegin erekshe atap ótti. Olardyń arqasynda 1980-jyldary-aq otandyq ınjenerlik mektep qalyptasqan.
– Osy bilim men jınaqtalǵan tájirıbe bolmasa, jobanyń quny ondaǵan ese joǵary bolar edi, - dedi ol.
Neni jáne qaıtip baqylap otyr
Bul teleskop, eń áýeli, qazaqstandyq astronomdar úshin buryn qoljetimsiz bolǵan ońtústik aspan nysandaryn zertteýge arnalǵan. Baqylaýlardyń shamamen 80%-y spektrlik, qalǵany – fotometrııalyq sıpatta.
Onyń kómegimen ǵalymdar gamma-jarqyldardyń keıingi sáýlelenýin, kataklızmdik jáne Be-juldyzdardy, asteroıdtar jáne basqa da aspan nysandaryn zertteıdi.
Teleskop tolyqtaı avtomatty rejımde jumys isteıdi.
– Bizdiń barlyq teleskop Almatydaǵy Fesenkov atyndaǵy Astrofızıka ınstıtýtynda ornalasqan biryńǵaı ortalyqtan basqarylady. Munda qýatty esepteý ortalyǵy da bar. Ár kesh saıyn teleskop tapsyrmalar faılyn júktep alady, berilgen stsenarııdi oryndaıdy, eseptik faıldar jasap, alynǵan derekterdi qaıta jiberedi, - dep túsindirdi ol.
Ǵylymı mindetter jáne Asy observatorııasy
Bul teleskop uzaq merzimdi baqylaý júrgizýge, ońtústik aspandy qamtýǵa jáne jylyna 320-ǵa deıin bultsyz tún bolatyn jaǵdaıda jumys isteýge arnalǵan. Munda halyqaralyq yntymaqtastyqtyń da mańyzy zor.
Obstech observatorııasynyń aýmaǵynda 140-tan astam teleskop jumys isteıdi, al túrli elden kelgen ondaǵan ǵylymı top zertteý júrgizip jatyr.
– Keıingi eki jylda teleskopty jınaý men iske qosý úshin Chılıge bes ret bardyq. Sonda kóp áriptespen tanysyp, qundy tájirıbe jınadyq ári óz ázirlemelerimizdi bólistik. Chılıde kórgen úlgini Asy observatorııasyndaǵy «Astrohabty» damytý barysynda qoldandyq. Qazir onda seriktesterimizdiń onǵa jýyq robottandyrylǵan teleskopy óz jumysyn atqaryp tur, - dedi Maksım Krýgov.
Aldaǵy ýaqytta Asy observatorııasynda astrotýrısterge arnalǵan qonaqúı ınfraqurylymyn iske qosý josparlanyp otyr. Bul joba juldyzdy aspandy tamashalaýǵa múmkindik beredi.
– Bizdiń aspan Chılıden kem túspeıdi. Injenerlik jáne ǵylymı áleýetimiz de álemdik deńgeıden tómen emes ekenin senimmen aıta alamyn. «Ǵaryshtyq teleskoptar bar kezde jerdegi teleskoptardyń qajeti ne?» degen suraqqa qarapaıym jaýabymyz bar: ǵaryshtyq teleskopty basqarý úshin áýeli jerdegi teleskoppen minsiz jumys isteýdi jáne álemdik ǵylymı qaýymdastyqpen tıimdi yqpaldasýdy úırený qajet. Ǵarysh apparatynyń qyzmet etý merzimi shekteýli, barlyq tapsyrma mınýtyna deıin naqty josparlanady, qatelesýge bolmaıdy, - dedi ol.
Qazirgi ýaqytta Astrofızıka ınstıtýty Ghalam kompanııasymen birlesip dıametri 20-30 santımetr bolatyn shaǵyn orbıtalyq, Aı mańyndaǵy teleskop jobasyn da qolǵa alǵan. Joba ǵylymı tujyrymdamany qalyptastyrý jáne tehnıkalyq sheshimderdi pysyqtaý kezeńinde tur.
Chılıdiń artyqshylyqtary
Maksım Krýgov Chılıdegi observatorııalardyń basty artyqshylyǵy retinde onda jylyna 320 ashyq, bultsyz tún bolatynyn aıtady. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan Chılıden tómen. Sonymen qatar observatorııa tarapynan kórsetiletin qoldaý, halyqaralyq ǵylymı orta jáne alańdy jalǵa alýdyń qolaıly quny da mańyzdy.
– Taǵy bir artyqshylyq – úzdiksiz baqylaý qatarlaryn júrgizý múmkindigi. Tańerteń nysan Qazaqstandaǵy observatorııadan Chılıdegi observatorııaǵa «beriledi». Kóktem men kúzde bul bir nysandy birneshe táýlik boıy baqylaýǵa múmkindik beredi. Bir túnniń ishinde teleskop 20-30 nysandy baqylaı alady, nátıjesinde ondaǵan gıgabaıt derek jınaıdy. Keıin bul Instıtýttyń data-ortalyǵynda óńdeledi, - dep túsindirdi ol.
Sondaı-aq Maksım Krýgov BAQ-tyń Obstech observatorııasynda ashylǵan ATLAS I3 kometasyna qyzyǵýshylyq tanytqanyn aıtty.
– Alaıda mundaı jańalyqtardyń artynda tek teleskop emes, aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy tur. Joǵary jyldamdyqty túsirilim men qýatty baǵdarlamalyq-matematıkalyq apparat sheshýshi ról atqarady. Búginde astronomııada IT-mamandarǵa degen suranys óte joǵary, - dedi ol.
Ǵylymı nátıjeler men bolashaǵy
Injenerdiń aıtýynsha, ázirshe naqty ǵylymı qorytyndylar jasaýǵa erte.
– Astrofızıkada tez ashylatyn jańalyqtar bolmaıdy. Bul – uzaqqa sozylatyn ári kúrdeli protsess, munda aısbergtiń ushy ǵana kórinedi. Derekter úzdiksiz túsip jatady, keıde aqaýlar bolady, jospardan tys jaǵdaılar men jóndeý jumystary júrgiziledi, Chılıge barý úshin vızany birneshe aı kútýge týra keledi, - dedi ol.
Soǵan qaramastan, aldaǵy ýaqytta ońtústik aspan nysandary boıynsha mańyzdy nátıjelerge qol jetkizý josparlanyp otyr. Olar asa jańa juldyzdardyń jarqylyn zertteýden bastap, juldyzdardyń evolıýtsııasyn taldaýǵa jáne tirshilikke qolaıly bolýy múmkin ekzoplanetalardy izdeýge deıingi ǵylymı mindetterdi qamtıdy.
Kartadaǵy jańa núkteler
Aldaǵy jyldary qazaqstandyq teleskoptar jelisi keńeıe túspek. Josparda Kanar araldaryndaǵy Teıde observatorııasynda dıametri 115 santımetrlik qural ornatý, Ózbekstandaǵy Maıdanaqta 80 santımetrlik teleskopty iske qosý jáne Asy observatorııasyn ári qaraı damytý kózdelgen.
2030 jylǵa qaraı «Astrohab» jobasy aıasynda Asy observatorııasynda júzden astam teleskop ornatý josparlanǵan. Jobaǵa qazaqstandyq stýdentter men Instıtýt qyzmetkerleri belsendi túrde tartylady.
Aıta keteıik, byltyr qazaqstandyq teleskop astronomııalyq baqylaý júrgizýge álemdegi eń qolaıly oryndardyń birinde – Chılıdiń Atakama shólindegi Obstech halyqaralyq observatorııasynyń aýmaǵynda ornatylǵan edi. Búginde ol ońtústik aspandy baqylaıtyn jahandyq jeliniń bir bóligine aınaldy.
Buǵan deıin Instıtýttyń teorııalyq astrofızıka bóliminiń meńgerýshisi Denıs ıÝrın Atakama shólin tańdaýdyń sebebi – onyń biregeı astroklımaty ekenin aıtqan edi. Bul klımat Qazaqstan aýmaǵynan baqylaýǵa kelmeıtin nysandardy zertteýge múmkindik beredi.
Sondaı-aq qazaqstandyq teleskop Ispanııa men Ózbekstan observatorııalarynda ornatylatynyn jazǵanbyz.