«Ashyq aspannan» áýe habyna deıin: Elimizdiń avıatsııalyq júıesi qalaı qalyptasyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan Eýrazııadaǵy basty avıatsııalyq habtyń birine aınalýy kerek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev dál osyndaı strategııalyq mindet qoıdy. Bul maqsatqa jetý úshin Úkimet Ulttyq áýe júk tasymaldaýshy kompanııasyn qurýǵa kiristi. Oǵan qosa áýejaı ınfraqurylymyn jańǵyrtý, «ashyq aspan» rejımin keńeıtý jáne avıatsııa salasyna ınvestıtsııa tartý qarqyn alǵan. Bul bastamalar kólik-logıstıkalyq áleýetti qalaı ózgertedi? Avıatsııalyq strategııanyń keleshegi qandaı faktorǵa táýeldi? Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy osy saýalǵa jaýap izdedi.
Júk avıatasymaly nesimen mańyzdy?
Qazaqstannyń geografııalyq orny – eń mańyzdy strategııalyq artyqshylyq. El aýmaǵynda Eýropa men Azııany baılanystyratyn eń qysqa áýe dálizderi bar, al birneshe saǵattyq ushý qashyqtyǵynda Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa, Kavkaz, Taıaý Shyǵystyń aýqymdy naryǵy jatyr.
Degenmen, tıimdi geografııalyq orynnyń ózi avıatsııa salasynda kóshbasshy bolýǵa kepil bola bermeıdi. Basty nátıje keshendi josparǵa baılanysty: áýejaı ınfraqurylymy, logıstıkalyq júıe, tsıfrlyq tehnologııa damýy shart. Túptep kelgende, nátıjeni ulttyq áýe kompanııalarynyń jaı-kúıi men ınvestorlardyń kózqarasy qalyptastyrady. Mundaı ustanymnyń durystyǵyn álemdik avıatsııanyń iri ortalyǵyna aınalǵan Dýbaı, Ystanbul, Doha, Sıngapýr tájirıbesi dáleledep otyr.
Qazaqstan da osy baǵytqa beıil. Memleket salada jaı tranzıttik el bolǵysy kelmeıdi. Áýe tasymalyn ekonomıkalyq paıdaǵa aınaldyratyn avıatsııalyq ekojúıe qalyptastyrýdy kózdep otyr, ıaǵnı maqsat – geografııalyq erekshelikti naqty ekonomıkalyq artyqshylyqqa aınaldyrý.
Búginge deıin otandyq avıatsııa salasy jolaýshylar tasymalynyń deńgeıimen baǵalanyp keldi. Alaıda jahandyq avıatsııa naryǵy ózgerip jatyr, qazir negizgi ólshem júk áýe tasymalyna oıysty. Buǵan birneshe faktor yqpal etti.
Birinshiden, álemde elektrondyq kommertsııa, halyqaralyq saýda aınalymy kúsheıdi.
Ekinshiden, mýltımodaldy kólik dálizderi men memleketter arasyndaǵy óńirlik logıstıkalyq hab mártebesi úshin báseke artqan.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, kóptegen halyqaralyq áýejaıǵa tabystyń qomaqty bóligi júk tasymalynan túsedi. Óıtkeni bul segment jolaýshylar aǵyny sekildi maýsymdyq ózgeriske táýeldi emes. Oǵan qosa óndiris, eksport, elektrondyq saýda, jahandyq logıstıkamen tikeleı baılanysy bar. Sondyqtan kólik mınıstrligi júk avıatsııasyn damytýǵa erekshe mán berip otyr. Memlekettik saıasat raıyn baıqasaq, eldegi kólik saıasatynyń strategııalyq baǵyty da júk áýetasymalyna negizdelmek.
Jeke jobadan memleket strategııasyna deıin
Avıatsııa salasyndaǵy memlekettik saıasat júıeli sıpatqa bet aldy. Olaı bolýdyń da sebebi joq emes. Úkimettiń avıatsııalyq hab qurý ıdeıasy iri áýejaı salýmen shektelmeıdi, bul – kúrdeli ekojúıe. Memleket naqty nátıjege qol jetkizý úshin bir-birin tolyqtyratyn birneshe baǵytty damytýǵa májbúr.
Ol qandaı baǵyttar? Jýyrda júk avıatsııasyn damytýǵa arnalǵan keshendi baǵdarlama ázirlendi. Onyń aıasynda áýe júk tasymaldaýshy kompanııa qurylyp, 6 áýejaı bazasynda avıatsııalyq hab jelisi qurylmaq. Sonymen qatar áýejaılar, júk termınaldary men avıatsııalyq otyn ınfraqurylymyn jańǵyrtý kózdelgen. Otandyq júk áýe kompanııalaryn qoldaý maqsatynda bes jyldyq damý jospary ázirlenip, júk ushaqtaryn elge ákelý úshin 12 jyl kedendik baj salyǵynan bosatý tártibi engizildi. Memleket arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń múmkindigin keńeıtip, sonyń negizinde 6 áýejaıdy damytýdy josparlap otyr. Buǵan qosa, avıatsııalyq otynmen turaqty qamtamasyz etý, jeke ınvestıtsııalar tartýǵa basymdyq berilip otyr.
Osy saıasat negizinde jańadan qurylǵan Alatau Air Cargo kompanııasynyń baqylaý paketiniń 50,98 paıyzy jeke ınvestorǵa berilgen bolatyn. Baqylaýdy bólisý ulttyq júk áýe tasymaldaýdyń strategııalyq mańyzyn esh kemitpeıdi. Resmı derekke sensek, jeke ınvestorlar tek kompanııanyń qarjylyq jáne basqarý máselelerine ǵana aralasa alady.
Kólik mınıstrliginiń málimetinshe, Alatau Air Cargo jyl sońyna deıin alǵashqy Boeing 767 júk ushaǵyn qabyldaýy múmkin. Aldaǵy jyldary kompanııanyń áýe parki 10 júk ushaǵyna deıin ulǵaıtylmaq.
Bul bastamanyń bári Qazaqstannyń jańa avıatsııalyq modeliniń irgesin qalaıtyny anyq. Deı turǵanmen, tabysty avıatsııalyq hab qurý úshin jeke jobalar jetkiliksiz. Nátıje olardy qanshalyqty tıimdi úılestirip, birtutas júıe retinde jumys istete alatynymyzǵa baılanysty.
Sarapshylardyń pikirinshe, álemdegi tabysty avıatsııalyq habtardyń basym bóligi júk jáne jolaýshylar tasymalyn qatar damytý arqyly paıdaǵa kenelip otyr. Sondyqtan Qazaqstan júk avıatsııasyn kúsheıtýmen birge halyqaralyq áýe baǵyttarynyń jelisin jetildirýge nıetti.
«Ashyq aspan» saıasaty
Halyqaralyq áýe baǵyttaryn kóbeıtkimiz kelse, «ashyq aspan» rejımin keńeıtý mańyzdy. Bul saıasat sheteldik áýe kompanııalarynyń otandyq naryqqa kelýin jedeldetedi. Oǵan qosa halyqaralyq reısterdi arttyrý, el áýejaılarynyń tranzıttik áleýetin kúsheıtý máselesin sheshýdiń jalǵyz joly – osy.
Mysaly, Astana halyqaralyq áýejaıyn alaıyq. Ótken jyly áýejaı arqyly 9,2 mıllıon jolaýshy qatynaǵan. Bul 2024 jylmen salystyrǵanda 10,8 paıyzǵa, 2023 jylǵy deńgeıden shamamen 25 paıyzǵa joǵary kórsetkish. Qazir áýejaı táýligine 260-tan astam ushý-qoný operatsııasyn oryndaıdy, olardyń 90-ǵa jýyǵy halyqaralyq reısterdiń úlesinde.
«Ashyq aspan» saıasaty Qazaqstannyń halyqaralyq avıatsııa naryǵymen baılanysyn edáýir jaqyndatatynyn aıttyq. Sonyń arqasynda eldiń áýe keńistigine jańa sheteldik tasymaldaýshylar enip, halyqaralyq baǵyttardyń geografııasy keńeıe túspek. Búginde Astanadan álemniń 40-tan astam qalasyna tikeleı reıster bar. Olardyń qatarynda Ystanbul, Dýbaı, Beıjiń, Gýanchjoý, Danang, Frankfýrt, Varshava, Belgrad, Larnaka, Seýl, Tashkent sekildi mańyzdy baǵyttar kiredi. Bıyldyń ózinde Astanadan Larnaka, Ulan-Batyr, Gýanchjoý, Erevan, Dalaman qalalaryna jańa áýe baǵyty ashyldy, osylaısha halyqaralyq reısterdiń sany 42-den 47-ge deıin ulǵaıdy.
Aldaǵy josparlar budan aýqymdy. Astana halyqaralyq áýejaıy uzaq qashyqtyqqa qatynaıtyn reıster jelisin keńeıtemiz dep otyr. Sonyń ishinde Nıý-Iorkke tikeleı áýe qatynasyn ashý múmkindigi qarastyrylyp jatqany qýantady.
Júk tasymaly salasynda da mańyzdy ózgeris baıqaldy. Maýsym aıynan bastap álemdegi eń iri júk áýe tasymaldaýshy Cargolux Airlines International kompanııasy Astana arqyly turaqty reısin qaıta bastady. Muny halyqaralyq logıstıkalyq operatorlardyń Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyq tanytýy dep túsingen jón.
Infraqurylym men avıaotyn – avıatsııalyq habtyń ózegi
Avıa-sarapshy Abyl Kekilbaevtyń aıtýynsha, zamanaýı júk áýejaılarynyń básekege qabileti eń aldymen tsıfrlandyrý deńgeıimen saralanady. Qujattardy rásimdeý, táýekelderdi baǵalaý, kedendik baqylaýdan ótkizý, júkterdi suryptaý qanshalyqty tez júrgizilse, tańdaý da sol áýejaıǵa túsedi degen sóz.
– Eger bul protsester ýaqtyly aıaqtalsa, ushaq qonǵannan keıin uzaq ýaqyt qujat rásimdeýdi kútpeı, júk birden kelesi logıstıkalyq kezeńge jiberiledi. Bul júkterdiń jerde turý ýaqytyn qysqartyp, ushaq aınalymyn jedeldetedi. Demek, basqarý ýaqtyly júzege assa, operatsııalyq shyǵyn azaıady ári áýejaı halyqaralyq júk tasymaldaýshylary bizben jumys isteýge yqylasty bolady, – dep tolyqtyrdy sarapshy.
Spıkerdiń paıymynsha, óńirlik habqa aınalý úshin halyqaralyq reısterdiń kóbeıýi jetkiliksiz. Kez kelgen iri avıatsııalyq ortalyqtyń turaqty jumysy ushaqtar men termınaldardyń sanyna ǵana emes, senimdi janarmaı júıesine de baılaýly. Eger avıatsııalyq otyn úzdiksiz jetkizilmese, eń zamanaýı ınfraqurylymnyń ózi tasymal kólemin arttyra almaıdy. Sondyqtan halyqaralyq áýe kompanııalary úshin Jet A-1 halyqaralyq standartyna sáıkes keletin otynnyń turaqty qory, ony saqtaıtyn baza jáne janarmaı ınfraqurylymyna qoljetimdilik asa mańyzdy.
Qazaqstanda atalǵan taqyrypty aıaqsyz qaldyryp otyrǵan joq. «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń málimetine sáıkes, 2021 jyly eldegi munaı óńdeý zaýyttary 587 myń tonna avıatsııalyq otyn óndirse, bıyl kórsetkish keminde 825 myń tonnaǵa jetedi degen boljam basym. Bul Energetıka mınıstrligi shamalaǵan kólemnen 75 myń tonnaǵa artyq. Maýsym aıynda óndiris jospary qosymsha 20 myń tonnaǵa ulǵaıtylyp, shilde aıynda taǵy 16 myń tonna qosylýy yqtımal.
Aıta keterligi, avıatsııalyq otyn óndirisin arttyrý úshin munaı óńdeý kásiporyndaryn jańǵyrtý jalǵaspaq. Sonyń ishinde Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń jyldyq qýatyn 12 mıllıon tonnaǵa deıin, al Pavlodar munaı óńdeý zaýytynyń qýatyn 9 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizý josparlanǵan.
Buǵan qosa «QazMunaıGaz-Aero» JShS respýblıkanyń iri áýejaılarynda jańa janarmaı quıý keshenderin salyp, qoldanystaǵy nysandardy kezeń-kezeńimen jańǵyrtýǵa kóshti.
Sarapshy Abyl Kekilbaev avıatsııalyq otyndy saqtaý men tasymaldaýdyń zamanaýı júıesin qalyptastyrý kerek dep sanaıdy. Ol úshin tasymaldaý júıesin jetildirý, baǵa saıasatynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý kerek. Osyndaı júıe arqyly ǵana halyqaralyq áýe kompanııalaryn qyzyqtyra alamyz.
– Árıne, otandyq avıatsııalyq otyn ishki naryq pen halyqaralyq jolaýshylar reısteriniń suranysyn qamtamasyz etip otyr. Biraq bul Qazaqstandy halyqaralyq júk avıatsııasynyń ortalyǵyna aınaldyrý úshin jetkiliksiz. Sebebi biz áli avıatsııalyq janar-jaǵarmaıdyń bir bóligin kórshi memleketterden ımporttap otyrmyz, – deıdi Abyl Kekilbaev.
Jalpy, Qazaqstan avıatsııa salasyn damytýda kúrdeli ekojúıege basymdyq berip keledi. Júk jáne jolaýshylar tasymaly, áýejaı ınfraqurylymy, avıatsııalyq otyn, tsıfrlyq sheshim nazarda bolmaq. Qolǵa alynǵan jobalar sátti júzege assa, Qazaqstannyń Eýrazııadaǵy iri avıatsııalyq habqa aınalar kúni alys emes.
