Ashar­­shy­lyq oqıǵasy - qazaq dala­syn­daǵy eń qasiretti de surapyl ke­zeń­derdiń biri - senator Aqan Bıjanov

Táýel­sizdikke ıe bolǵan búgingi kún bıi­ginen tarıh tereńine kóz jibere oty­ryp, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik-saıası damýy jaǵynan álem­dik qaýymdastyqta laıyqty ornyn ıelengen memleket qur­ǵa­ny­myzǵa táýbe deımiz. Búgingi tabys­tarymyzdyń aýqymdy­ly­ǵyn shamalap, halqymyzdyń 30-shy jyl­dardaǵy jaǵdaıynyń qan­shalyqty aýyr bolǵanyn ba­ǵamdaı alamyz.

Asharshylyq máselesi boıynsha zertteýshiler tek asharshylyq oqıǵalarymen shektelmeı, ótken ǵasyrdyń ishinde qazaq halqynyń basyna aýyrtpalyq ákelgen túrli oqıǵalardy qamtı otyryp, onyń sebepterin, saldaryn taldap, oı qorytýda.

Búgin biz Qazaqstan tarıhyn­daǵy eń aýyr paraqtardy ashyp otyrmyz. Sonaý, 1930-jyldarda bolǵan surapyl oqıǵalardyń túp­ki mán-jaıyn zerttep, saraptap, taldap, ony ortaǵa salyp, pikirtalas bolǵany bul onyń 80 jyldyǵyn atap ótýmen ǵana shektelmeıdi. Búgingi kúnniń bas­ty maqsattarynyń biri barynsha tarıhı ádildik ornatý jáne bolyp ketken oqıǵalardy, tarıhymyzdy umytpaı, jastarymyzǵa, bolashaq urpaǵymyzǵa jetkizý bolyp tabylady. Atalmysh ashar­­shy­lyq oqıǵasy - qazaq dala­syn­daǵy eń qasiretti de surapyl ke­zeń­derdiń biri. Óıtkeni, bul ke­zeńde qanshama jan jazyqsyz kóz jum­dy. Olardyń ishinde kóp­tegen janyp turǵan, bola­shaǵynan zor úmit kúttirgen jas ul-qyzda­ry­myz taǵdyrdyń aıaýsyz sheńgeline tústi. Al sol aýyr ke­zeńdegi Qazaq eliniń zııaly qaýy­mynyń repres­sııaǵa ushyra­ýy qalyptasqan jaǵ­daıdy odan ári tereńdetip, gýma­nıtarlyq apat­qa ákelip soqtyrdy. Osy jyldary qazaq halqynyń sany kúrt azaıdy, onymen qosa, kóbisi kórshi memleketterge jer aýyp ketti.

Keńes ókimetinde ótkizilgen halyq sanaǵy málimetteri boıynsha, qazaqtardyń sany 1926 jyly 3.968.289 adamnan 1937 jyly 2.862.458 adamǵa deıin azaıǵan. Bul sol dáýirdegi memlekettiń res­mı derekteri, al onyń asty-ústinde bizge jetpegen qanshama qupııa suraqtar bar, búgin olarǵa jaýap berý óte qıyn. Qazaqstan aýmaǵynan basqa memleketterge sharasyz kóshi-qon sany, ǵalymdar men mamandardyń málimetterine súıensek, 1 mıl­lıon­ǵa jýyq bolǵan. Tek 1970­-jyldary turǵylyqty halyq­tyń sany qaı­ta qalpyna keltirildi. Alaıda, aıta keterlik jáıt - sol jyldary Qazaqstanda basshylyq etken Goloşekınniń solaqaı saıasatynan basqa da ult ókilderi japa shekken bolatyn.

Elbasy Qazaqstan halqy As­sambleıasynyń HIH sessııasynda sóılegen sózinde: «Eger ashar­shylyq bolmaǵanda, qazir 45-50 mıllıon bolatyn edik», dep má­limdedi. Osyǵan oraı meniń esime bir oqıǵa túsip otyr. Elbasynyń janynda kómekshi bolyp júrge­nimde, bir kúni Prezıdentimiz: «Aqan, belgili jazýshy, teolog, «Quran Kárimdi» qazaq tiline aýdarǵan azamat Halıfa Altaı Túrkııadan jaqynda kelipti, jaǵ­daıy qalaı eken, meniń kezde­sýimdi uıymdastyryńdar», dep tapsyrma berdi. Halıfa Altaımen sóılesip, Prezıdentpen kezdesýge shaqyrdyq. Kómekshileri Halıfa Altaıdy kezdesýge erterek alyp kelipti. Halekeń úlken kisi ǵoı, kútip otyryp qalmasyn dep kabınetime shaqyryp, shaı berip, áńgimelestik.

Áńgime arasynda elimizden asharshylyq jyldarynda shetelge qonys aýdarý jaıyn sóz ettik. Sonda Halekeń bylaı degen bolatyn: «Aqan, aınalaıyn, biz ne kórmedik. Jaǵdaıymyz qıyn bolyp, ashtyqtan halyq qyryl­ǵan­nan soń biz elden aldymen Qy­taıǵa shekara asyp bardyq. Qy­taı memleketinde tynyshtyq bolmaı, ózderi bir-birimen soqtyǵy­syp jatqan kezi edi. Biz Qytaı memleketinde biraz turyp, jaǵ­daıymyz qıyndap ketýine baılanysty Úndistanǵa bet burdyq. Ol memlekettiń aýa raıy, sýy, taǵamy bizge jaqpady. Medıtsı­nalyq kómek bolmaǵandyqtan, bárimiz jappaı aýyryp, úlken azamattar, bala-shaǵa qyryla bas­­­tady. Sodan keıin biz Páks­tanǵa qonys aýdardyq. Pákstanda sýy tapshy, ósimdigi joq, bir taýly-tastaq jerde turdyq, jaǵda­ıy­myz múlde qıyndaı tústi. Osyndaı jaǵdaıymyzdy sol memle­kettegi Túrkııa elshisi bilip, memleket basshylaryna hat joldap, Túrkııa memleketine kó­shirip aldy. Túrkııa memle­ketiniń kómegi­men bizge jaǵdaı jasalyp, qara­jat, úı, jer berildi. Osylaı biz­diń kózimiz ashyldy».

«Haleke, sonda bizdiń elden Túrkııaǵa jetken qansha adam bardy»? dep suraǵanymda, ol kisi: «Árbir otbasyndaǵy toǵyz adamnan bir adam aman qaldy», dep kózi jasaýraı otyryp jaýap berdi.

Bul qaıǵyly tarıhı kezeń­derdi árbir Qazaqstan azamaty bilýi tıis. Ásirese, jastardy bol­ǵan oqıǵalarmen kóptep tanys­­­tyrýymyz qajet. Asharshy­lyq taqyrybyn jıi-jıi qozǵaý arqy­ly qazaq tarıhyndaǵy qasi­ret zardabynyń zor bolǵan­dy­ǵyna, asharshylyqty zertteý isin bir júıege túsirýge, ǵylymı-zertteý­lerdiń shynaıy qorytyn­dy­­laryn qoǵamǵa keńinen nası­hattaýǵa, onyń orta mektepter men joǵary oqý oryndarynda oqytylýyn qa­daǵalaýǵa mán bergen abzal. Tolyq órkenıetti el bolý úshin aldymen óz mádenıe­timizdi, óz tarıhymyzdy boıy­myzǵa sińirip, sodan keıin ózge dúnıeni meńge­rýge umtylǵa­ny­myz jón. Olaı bolsa, basty maqsatymyz - jas urpaqty ult­tyq ıgilikter men adamzattyq qundylyqtar, rýha­nı-mádenı mu­ralar sabaqtas­tyǵyn saqtaı otyryp tárbıeleý. Bolǵan qasiretti oqıǵalardy qaı­tadan túzeı al­masaq ta, jastardy tárbıeleý ar­qyly biz ondaı qıyn zamannyń bolashaqta qaıta­lanbaýyn qolǵa ala alamyz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń: "Biz Otanymyzdyń qasıetti baı­taq dalasyn qantógisti shaıqas­tarda qorǵaǵan jáne surapyl-qaraly kúnderi qurban bolǵan batyr babalarymyzdyń rýhyna laıyq bolýymyz kerek. Olar táýelsizdikti ańsady, birtutas, qýatty memleket qurýdy armandady. Osy uly muratty júzege asyrýdyń asqaq abyroıy bizdiń urpaqtyń peshenesine jazyldy. Bizdiń tarıhı mindetimiz elimizdi álemniń damyǵan memlekette­riniń qataryna qosý, sóıtip, keler urpaqqa órkendi de órshil Qazaqstandy tabystaý", - degen sózinde tereń oı jatyr. Son­dyqtan da tarıhı kezeńderdi eske alyp, alǵa umtylǵanymyz jón.

Búgingi ýaqyttyń bıiginen qarasa, joǵaryda aıtylǵan oqı­ǵalardyń bolýy múmkin emes nársedeı kórinedi. Bul halyqty azap shektirip, tamyryna balta shabýǵa baǵyttalǵan uly ashar­shy­lyq bolatyn. Biz, búgingi ur­paq, aqıqatty bilýimiz kerek jáne qasiret shegip, azappen kóz jum­ǵandardy este saqtaýymyz qajet. Bul ótken tarıhymyzdan sabaq alý úshin kerek jáne qazirgi jáne keleshek urpaqtyń aldyndaǵy úlken jaýapkershilik, oǵan qosa qasıetti boryshymyz bolmaq.

QR Parlamenti Senaty Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Aqan Bıjanov. «Egemen Qazaqstan».