Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy aýqymdy ózgeris kútip tur

Ósim bar, biraq áseri shekteýli

Prezıdenttiń aıtýynsha, 25 jyl ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar eldiń jalpy ishki ónimindegi úlesi 1%-dan sál ǵana asty, eksporttaǵy úlesi 0,3%, sheteldik ınvestıtsııalar tartýdaǵy úlesi 0,9% ǵana.

- Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi jumys tásili múlde jaramsyz deýge bolady, – dedi Memleket basshysy.

AEA ókilderi ınvestıtsııa tartyp, jańa óndirister quryp jatqanyn aıtady. Biraq sol kásiporyndar el ekonomıkasynyń qurylymyna qanshalyqty yqpal etip, ony ártaraptandyrýǵa qanshalyqty kómektesip jatyr? Másele osynda.

Statıstıka

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy bes jylda AEA rezıdentteri 5,1 trln teńge ınvestıtsııa tartqan. Osy kezeńde óndirilgen ónim kólemi úsh eseden astam ósip, 2020 jylǵy 1 trln teńgeden 2025 jyly 3,1 trln teńgege jetti.

Salyq túsimderi de bes esege jýyq artyp, 45 mlrd teńgeden 222 mlrd teńgege deıin ósti. Osy ýaqyt aralyǵynda eksport kólemi de 3,5 ese ósip, 70,8 mlrd teńgeden 244,9 mlrd teńgege jetti.

AEA jumys isteı bastaǵannan beri olarǵa 11,2 trln teńgeden astam ınvestıtsııa tartyldy, onyń ishinde 4,8 trln teńge óńdeýshi ónerkásipke baǵyttalǵan. 36 myńǵa jýyq jumys orny ashylyp, 14,8 trln teńgeniń ónimi óndirildi. Sonyń ishinde 1,1 trln teńgeden astamy eksportqa jóneltilgen. Salyq túsimderi 865,4 mlrd teńge bolǵan.

18 aımaqtyń júktemesi

Qazir elde 18 arnaıy ekonomıkalyq aımaq jumys istep tur. Investıtsııa kólemi boıynsha «Ulttyq ındýstrııalyq munaı-hımııa tehnoparki» men «Astana – jańa qala» AEA kósh bastap tur. Eksport kólemi boıynsha munaı-hımııa tehnoparki (345,4 mlrd teńge), «Pavlodar» AEA (198,9 mlrd teńge) jáne «Astana – jańa qala» AEA (192,4 mlrd teńge) aldyńǵy orynda. Al qurylǵan jumys oryndarynyń sany boıynsha «Astana – jańa qala» (8210 qyzmetker), Innovatsııalyq tehnologııalar parki (6574) jáne «Astana-Tehnopolıs» (4827) kósh bastap keledi.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, BAÁ, Qytaı, Ońtústik Koreıa jáne Sıngapýrdyń halyqaralyq tájirıbesi AEA-lardyń ekonomıkaǵa qosatyn úlesi birtindep qalyptasyp, negizinen orta jáne uzaq merzimde aıqyn kórinetinin kórsetip tur.

Sońǵy eki jylda elde tórt jańa arnaıy ekonomıkalyq aımaq quryldy — «Atyraý», «Aqtóbe», «Qorqyt Ata» jáne «Alataý» halyqaralyq taýar-logıstıkalyq kesheni. Budan bólek, Abaı oblysy men Batys Qazaqstan oblysynda jańa AEA qurý máselesi qarastyrylyp jatyr.

Sonymen qatar statıstıka qoldanystaǵy alańdardyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyn kórsetedi. «QazIndustry» ortalyǵynyń málimetinshe, AEA aýmaqtarynyń ónerkásipke arnalǵan bóligi 43,3% ǵana júktelgen. ıAǵnı daıyndalǵan alańdardyń jartysynan kóbi áli bos tur.

Nege ósim ekonomıkalyq ózgeriske aınalmady?

Eger AEA kórsetkishteri ósip jatsa, Prezıdent nege olardyń damý modelin túbegeıli qaıta qaraýdy talap etti?

Ekonomıst Ánýar Nurtazınniń pikirinshe, másele tartylǵan ınvestıtsııa kóleminde emes, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń el ekonomıkasynyń qurylymyna yqpalynyń shekteýli bolýynda.

- Bizdiń eldegi másele – arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar jumys istegen jyldar ishinde tolyqqandy óndiristik júıe qurýdy úırene almadyq, – deıdi sarapshy.

Osy turǵyda Qytaı men Polshanyń tájirıbesi nazar aýdarýǵa turarlyq.

- Qytaıdyń Shenchjen qalasy birneshe onjyldyq ishinde balyqshylar aýylynan jylyna shamamen 500 mlrd dollarlyq ekonomıkasy bar alyp ortalyqqa aınaldy. Polsha óz ekonomıkalyq aımaqtary arqyly júzdegen óndiristi ótkizdi. Biraq másele kásiporyn sanynda emes. Shenchjen de, Polshadaǵy ekonomıkalyq aımaqtar da jahandyq óndiristik jáne logıstıkalyq tizbekterge kiriktirildi. Uzaq merzimdi tıimdilik degen osy, – deıdi ekonomıst.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa bir mezgilde birneshe mindetti sheshýge týra keledi: ınfraqurylymdy damytý, ınvestor tartý, ótkizý naryqtaryn tabý jáne óndiristik baılanystar qurý.

- Túptep kelgende bári ónimdi ótkizýge kelip tireledi. Ár memleket aldymen óz ekonomıkalyq múddesin qorǵaıdy. Sondyqtan syrtqy naryqtarǵa shyǵý jańa óndirister úshin negizgi syn-qaterlerdiń biri bolyp qala beredi, – deıdi Ánýar Nurtazın.

Onyń pikirinshe, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar ekonomıkany ártaraptandyrýdyń tolyqqandy tetigine aınaldy deýge áli erte. Qazir olar jekelegen óndiristik alańdardyń qurylýyna kómekteskenimen, jalpy ekonomıkalyq qurylymǵa yqpaly shekteýli bolyp otyr

Investıtsııa – damý kepili emes

Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligin baǵalaý ólshemderine qatysty taǵy bir pikirtalas bar. Ádette memlekettik organdar tartylǵan ınvestıtsııa kólemine basymdyq beredi. Alaıda Ánýar Nurtazınniń pikirinshe, bul kórsetkish tolyq kórinisti bere almaıdy.

- Biz tartylǵan ınvestıtsııa kólemi týraly aıtqandy jaqsy kóremiz. Biraq ınvestıtsııanyń ózi kóp nárseni bildirmeıdi. Odan da salyq qaıtarymy, eńbek ónimdiligi, óndiristi jergiliktendirý deńgeıi, tehnologııalyq tizbekterdiń qurylýy jáne jumys oryndarynyń sapasy áldeqaıda mańyzdy, – deıdi ol.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, AEA ınfraqurylymyna salynǵan árbir bıýdjet teńgesine 9,4 teńge jeke ınvestıtsııa tartylǵan. Sońǵy on jylda aımaqtardyń ınfraqurylymyn damytýǵa 309 mlrd teńgeden astam bıýdjet qarajaty jumsalsa, jeke ınvestıtsııa kólemi shamamen 4,8 trln teńge bolǵan.

Kásipkerler ne deıdi?

ARUA brendiniń negizin qalaýshy ári «AGF Grýpp» toqyma fabrıkasynyń dırektory, «Ońtústik» AEA rezıdenti Gaýhar Nasyrova arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy otandyq óndiristi qoldaýdyń mańyzdy quraly dep esepteıdi.

Qazir AEA aýmaǵynda 20-ǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi. Olardyń qatarynda «Bal Tekstıl», «Nazar Tekstıl», Balabi Textile jáne «Shymkent-Kashemır» sekildi jeńil ónerkásip kásiporyndary bar. Keıbir kompanııalar iri halyqaralyq seriktestermen jumys istep jatsa, endi biri qalyptasý kezeńinde tur.

Kásipker AEA-nyń basty artyqshylyǵy salyqtyq jáne kedendik jeńildikter ekenin aıtady.

- Eger olar bolmasa, eksporttaýshylar úshin básekelik artyqshylyq ta bolmaıdy, – deıdi Gaýhar Nasyrova.

Onyń aıtýynsha, dál osy jeńildikter rejımi qazaqstandyq óndirýshilerge syrtqy naryqtarda básekege túsýge múmkindik beredi.

- Qazir biz Germanııanyń Lidl kompanııasymen, IKEA-men jáne Reseıdiń bólshek saýda jelilerimen kelissóz júrgizip jatyrmyz. Bul jeńildikter bizge ónimniń básekege qabiletti baǵasyn qalyptastyrýǵa kómektesedi. Kezinde dál osynyń arqasynda IKEA kompanııasymen jumys isteı aldyq. Óıtkeni seriktes úshin tartymdy sharttar usyna bildik. Óndirýshiler úshin bul shynymen de memleket tarapynan kórsetiletin mańyzdy qoldaý, - deıdi ol.

Kásipker arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligin baǵalaý kezinde ónerkásiptiń uzaq damý tsıklin eskerý qajet ekenin atap ótti.

- «Ońtústik» AEA birtindep damyp keledi. Bizde kilem, trıkotaj, aıaq kıim, shulyq, tósek-oryn jabdyqtary, qaptama, qaǵaz jáne plastık buıym shyǵaratyn kásiporyndar jumys isteıdi. Hımııa ónerkásibin qosa alǵanda jańa baǵyttar da paıda bolyp jatyr. Biraq ónerkásip klasterin birneshe jylda qalyptastyrý múmkin emes. Kez kelgen óndiris ýaqytty talap etedi. Sondyqtan túpkilikti qorytyndy jasaýǵa áli erte, – deıdi Gaýhar Nasyrova.

Ol Túrkııanyń Denızlı qalasynda ondaǵan jyl boıy toqyma óndirisiniń ekojúıesi qalyptasqanyn aıtty.

- Ol jerde kásiporyndardyń janynda mektepter, balabaqshalar jáne basqa da áleýmettik nysandar jumys isteıdi. Bizdiń saladaǵy qyzmetkerlerdiń basym bóligi – áıelder, olardyń kóbi bala tárbıelep otyr. Qajetti ınfraqurylymnyń jaqyn ornalasýy qyzmetkerlerdiń ómir sapasyn da, óndiristiń turaqtylyǵyn da arttyrady, – deıdi fabrıka basshysy.

Bıznes qandaı máselelerdi kórip otyr

Qoldanystaǵy jeńildikter men memlekettik qoldaý sharalaryna qaramastan, kásipkerler arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń damýyn tejeıtin birqatar júıeli máselelerdi aıtyp keledi.

«Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń málimetinshe, eń jıi kóteriletin máselelerdiń biri – ruqsat etilgen qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtýdiń kúrdeli rásimi.

- Keı jaǵdaıda qajetti ózgeristerdi kelisý bir jyldan astam ýaqyt alady. Bul AEA-lardyń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyna da, jobalardy iske asyrý merzimine de teris áser etedi. Ónerkásipti damytýdaǵy, ınvestıtsııa tartýdaǵy jáne jumys oryndaryn qurýdaǵy rólin eskere otyryp, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligin arttyrý úshin óńdeýshi ónerkásiptiń barlyq baǵyttaryn basym qyzmet túrleriniń tizimine engizý qajet, – deıdi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Óńdeýshi ónerkásip departamentiniń dırektory Almat Asqar.

«QazIndustry» uıymynyń málimetinshe, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurylǵannan beri ınfraqurylym salýǵa 507 mlrd teńgeden astam qarjy baǵyttalǵan. Alaıda ol nysandardyń jalpy daıyndyq deńgeıi búginde nebári 53,3% dep baǵalanady.

Investorlar ne kútedi?

«Kazakh Invest» kompanııasynyń baǵalaýynsha, Qazaqstan birqatar básekelik artyqshylyqtaryn saqtap otyr. Olardyń qatarynda makroekonomıkalyq turaqtylyq, damyǵan arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar jelisi, aǵylshyn quqyǵy júıesi qoldanylatyn «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bolýy, Eýropa men Azııa arasyndaǵy tıimdi orny jáne iri óńirlik naryqtarǵa tikeleı jol bar.

Qosymsha artyqshylyqtardyń biri – tsıfrlyq ınfraqurylym deńgeıi.

Sonymen birge eldiń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyn shekteıtin faktorlar da saqtalyp otyr. Ekonomıka áli de kóp jaǵdaıda shıkizat sektoryna táýeldi, al kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylymnyń jaı-kúıi ınvestorlar tarapynan jıi synǵa ushyraıdy. Budan bólek, Qazaqstan jumys kúshiniń quny men ishki naryq kólemi jaǵynan keıbir kórshiles memleketterden qalyp tur.

Qazir sheteldik ınvestorlar úshin shıkizatty tereń óńdeýge jáne joǵary qosylǵan quny bar ónim shyǵarýǵa baǵyttalǵan jobalar tartymdy. Ásirese munaı-gaz hımııasy, metall óńdeý, mashına jasaý, avtokomponentter óndirisi, agroóńdeý, tsıfrlyq ınfraqurylym jáne jańartylatyn energetıka jobalary ótimdi.

Sonymen qatar Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy kólik-logıstıka jáne eksportqa baǵdarlanǵan óndirister úshin barǵan saıyn tartymdy orynǵa aınalyp keledi.

Jańa model qandaı bolady?

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligindegiler Prezıdent tapsyrmasy aıasynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytýdyń jańa modeli ázirlenip jatqanyn rastady.

AEA-lardy tek daıyn jer ýchaskeleri men qajetti ınjenerlik ınfraqurylym bolǵan jaǵdaıda ǵana qurý usynylady. Sonymen qatar jobalardy irikteý júıesin jetildirý jáne ınvestorlardyń óz mindettemelerin oryndaýy úshin jaýapkershiligin kúsheıtý josparlanyp otyr.

Taǵy bir mańyzdy ózgeris ámbebap tásilden naqty mamandandyrýǵa kóshý bolýǵa tıis. Jospar boıynsha AEA-lar birneshe baǵyt boıynsha damıdy: ónerkásiptik, saýda-logıstıkalyq, ǵylymı-ınnovatsııalyq jáne týrıstik. Mundaı tásil neǵurlym turaqty óndiristik jáne servıstik klasterler qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Eń eleýli jańalyqtardyń biri qoldanystaǵy ruqsat etilgen qyzmet túrleri tiziminen bas tartý bolýy múmkin. Onyń ornyna «shekteýli erekshelikter tiziminen basqasynyń bárine ruqsat etiledi» qaǵıdatyn engizý usynylyp otyr.

Sonymen qatar salyq jeńildikterin berý merzimderin birizdendirý, al eksportqa baǵdarlanǵan, óndiristi jańǵyrtýǵa jáne paıdany qaıta ınvestıtsııalaýǵa baǵyttalǵan jobalar úshin qosymsha qoldaý sharalaryn qarastyrý usynylady.

Ózgeristerdiń jeke bir blogy ınfraqurylymǵa qatysty. Vedomstvo áleýetti ınvestorlardyń qajettilikterine súıene otyryp, ınjenerlik-kommýnıkatsııalyq qýattardy neǵurlym dál josparlaý tásilderin ázirlep jatyr. Sondaı-aq AEA aýmaqtarynda tek ınjenerlik jelilerdi ǵana emes, óndiristik, qoımalyq jáne ákimshilik-turmystyq nysandardy da damytý kózdelip otyr.

Taǵy bir mańyzdy bastama – arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy jekemenshik basqarýǵa berý. Reforma ázirleýshileriniń pikirinshe, bul basqarýshy kompanııalardyń ınvestor tartýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa jáne alańdardyń júktemesin arttyrýǵa degen múddeliligin kúsheıtedi.

Sonymen birge rezıdentterdiń mindettemeleriniń oryndalýyn baqylaýdy kúsheıtý usynylady.

25 jyl ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar ınvestıtsııa tartý jáne jańa óndiristerdi iske qosý qabiletin dáleldedi. Endigi basty másele jobalardyń sany emes, olardyń ekonomıkaǵa yqpal etý sapasy bolmaq.

Buǵan deıin Premer-mınıstr Oljas Bektenov Tashkent forýmynda Qazaqstannyń ınvestıtsııalyq múmkindikterin tanystyrdy.