Arman Shoraev: Sport pen shoýdy biriktirdik, endi týrızm salasynda «shaǵyn revolıýtsııa» jasaǵym keledi

QazAqparat tilshisine eksklıýzıv suhbat bergen «Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qorynyń tóraǵasy Arman Shoraev endi týrızm salasynda «revolıýtsııa» jasaǵysy keledi eken. Sondaı-aq, suhbat barysynda Arman Shoraev 2014 jyly «Qazaqstan barysy» atanǵan Muhıt Tursynovtyń bir qupııasyn ashty.

-Arman Tólegenuly, qazan aıynyń toǵyzynda «Taraz-Arena» stadıonynda ótetin kezekti «Eýrazııa barysyna» daıyndyq qyzyp jatqan shyǵar?

-Durys aıtasyz, toǵyzynshy qazan kúni Taraz qalasynda ІІІ «Eýrazııa barysy» ótedi. Byltyr «Eýrazııa barysyn» Balýan Sholaq babamyzdyń 150 jyldyǵyna arnaǵan edik, bıyl týrnır Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalady. Bunyń sebebi, árıne, aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine, qazan aıynyń basynda Tarazda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan úlken shara ótedi, mine, bizdiń týrnır osy baǵdarlama aıasyna kirip otyr. Aıta keterligi, bıyl týrnırge qatysatyn memleketterdiń sanyn azaıtamyz ba dep otyrmyz. Nege ekenin túsindireıin, buryn bir memleketten bes salmaq boıynsha kúresetin bes balýan qatysatyn. Bıyl eki qosymsha salmaq qosyp otyrmyz, ıaǵnı, bir memleketten jeti balýan qatysady. Bizdiń týrnırdi Qazaqstannyń telearnalary ǵana emes, Reseıdiń «Boets» arnasy men Túrkııa eliniń «TRT AVAZ» telearnasy tikeleı efırden kórsetedi ǵoı, al, translıatsııa ýaqyty alty-alty jarym saǵattan aspaýy kerek. Sondyqtan, bıyl týrnırǵa qatysatyn memleketterdiń sanyn qysqartýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Qatysatyn elderdiń sany áli naqty bekitilmese de, shamamen segiz memleket balýandaryn saılap ákeledi degen jospar bar. Degenmen, neshe el, neshe sportshy qatyssa da, óte tartysty ári ádemi kúres bolady dep oılaımyn. Mońǵol elderiniń balýandary mindetti túrde keledi, bizdiń basty qarsylastarymyzdyń biri deýge bolady. Óıtkeni, birinshi «Eýrazııa barysyn» qazaq balýandary jeńip aldy, ekinshi týrnırde mońǵol sportshylarynyń jaýyryny jerge tımedi, endi bıyl «óshimizdi» alamyz dep otyrmyz. Reseı, Tájikstan quramalary da jaqsy daıyndyqpen keledi. Al, endi, júlde qoryna kelsek, burynǵy teńge baǵamymen 100 myń dollar, ıaǵnı 18,5 mıllıon teńgege jýyq edi, qazirgi baǵammen týrnırdiń júlde qory 70-75 myń dollar bolady dep shamalap otyrmyz. Júldeli oryndar arasynda bul qarjy qalaı úlestiriletinin jýyq arada esepteımiz.

-Týrnır Tarazda ótetin Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan sharalarmen qatar kelip tur eken, jalpy, daıyndyq jumystary qabattasyp jatqan joq pa?

-Joq, sebebi, joǵaryda aıtqanymdaı, týrnır osy toıdyń baǵdarlamasyna engen. Onyń ústine, merekelik sharalar ótetin oryn bir bólek, al, týrnır «Taraz-Arenada» ótedi. Stadıonǵa keletin kórermenderden basqa, «QazSport», «Boets» jáne «TRT AVAZ» arnalarynyń aýdıtorııasyn eseptegende, týrnırdyń qyzyǵyn shamamen 100 mln adamnyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy kórermen tamashalaıdy dep eseptep otyrmyz.

- Bıyl maýsymdaǵy qazaq kúresiniń taǵy bir jańalyǵy - qazaq kúresi Federatsııasy resmı túrde Qazaqstan Respýblıkasy sporttyq jekpe-jek jáne kúsh qoldanylatyn sport túrleri konfederetsııasynyń quramyna qosyldy.Konfederatsııaǵa qosylý kóp ýaqyt aldy ma? Jalpy, konfederatsııaǵa qosylý qazaq kúresiniń damýyna qandaı yqpal etedi?

-Joq, konfederatsııaǵa qosylý uzaq ýaqytty qajet etken joq. Osy rette, konfederatsııa tóraǵasy Tımýr Qulybaev myrzaǵa óz rızashylyǵymyzdy aıtqym keledi. Konfederatsııa ózi usynys aıtyp, tıisti ózgerister engizdi. Bul, árıne qazaq kúresiniń damýyna óte jaqsy yqpalyn tıgizetin ózgeris boldy. Naqty qandaı nátıje beredi desek, mysaly, aldaǵy jeltoqsan aıynda biz Qazaq kúresi federatsııasynyń tarıhynda alǵashqy ret federatsııa kýbogy úshin kúres uıymdastyramyz. Kýboktyń júlde qory 20 mln teńge bolady dep josparlanyp otyr. Bul qadam aımaqtardaǵy qazaq kúresin damytýǵa oń yqpalyn tıgizedi.

-Konfederatsııaǵa Olımpıada oıyndaryndaǵy sport túrleriniń federatsııalary múshe. Qazaqtyń ulttyq sport túrleri arasynan qazaq kúresin Olımpıada oıyndarynyń qataryna qosý týraly oqtyn-oqtynda aıtylyp júr. Konfederatsııaǵa kirý osy maqsattyń alǵashqy qadamy shyǵar?

-Iıa, bundaı áńgime sport salasyn basqaratyn laýazam ıeleri tarapynan aıtylyp júr. Árıne, bul bir jylda, bes jylda, tipti on jylda sheshiletin másele emes. Biraq, bári bir aldymyzǵa osyndaı maqsat qoıa bilý kerek. Mysaly, biz «Máńgilik el» bolamyz deımiz, endeshe, sol «Máńgilik eldiń» bir sporty Olımpıada oıyndaryna qosylýy kerek.

- Sizben tolyq kelisemin. Bul maqsatqa jetý úshin memleket qana emes, Siz sııaqty azamattar, eń aldymen, sportshylarymyzdyń óz úlesin qosýy kerek sııaqty. Jalpy, «Barys» atanamyn deıtin balýandardyń mıssııalary da ártúrli bolýy múmkin ǵoı. Bireýler boz kilemge atań-dańq úshin shyǵýy múmkin, bireýi sporttaǵy mansap úshin kúresýi múmkin. Jalpy, osy barystarymyzdyń oıynda júlde alýdan basqa, qazaq kúresin kórkeıtsem degen oı bolmasa, azamattyq pozıtsııa bolmasa, bári beker sııaqty. Buǵan ne deısiz?

-Meniń oıymsha, barystarymyzdyń aty zatyna saı bolýy kerek. Men buryn kúresken biraz aqsaqaldardy bilemin, keıde, ýaqyt tabylsa, dıdarlasýdyń sáti túsedi. Sonda aqsaqaldar qazirgi kúres pen júlde týraly aıta kele, «kezinde biz bir aq qaǵaz úshin, uzasa, bir radıo qabyldaǵysh qurylǵy úshin kúresetin edik» dep, sol zamandy eske alady. Al, qazir, kúresip, «barys» atanyp júrgen azamattar az-kem bolsyn, materıaldyq tabys tabady. Jáne ol solaı bolý kerek. Mysaly, shet elde fýtbolshylar men boksshylar mıllıondaǵan aqsha tabatynyn bilemiz ǵoı? Biz de sportshylarymyzdy sondaı dárejege jetkizýimiz kerek. Eń bastysy, biz sport pen shoýdy biriktirdik. «Qazaqstan barysy» atanǵan jigitter qazir sport juldyzdaryna aınaldy. Al, «juldyz» bolǵan soń, onyń jaǵdaıy da jaqsy bolýy kerek. Azamattyq pozıtsııaǵa kelsek, balýandarymyzdyń bári keshegi aýyldyń qara domalaq balalary. Olar alǵan júldesin ózine ǵana jumsamaıdy. Mysaly, Muhıt byltyr jeńip alǵan aqshalaı júldesiniń qaq jartysyn jaqyndaryna taratyp, nesıelerin jabýǵa kómektesken. Mine, naǵyz azamat! Qudaıǵa shúkir, balýandarymyz kúreste ǵana myqty emes, boılarynda azamattyq pen adamgershilikti qalyptastyrǵan adamdar. Segiz qyrly bir syrly jigitter ǵoı.

- Jalpy, sportshylarǵa qatysty jeke oıyńyzdy aıtyńyzshy, Muhıt, Aıbek, Beıbit syndy balýandardyń artynan erip kele jatqan jáne Sizdiń kózińizge túsip júrgen jaýyryn ıeleri bar ma?

-Árıne, bar. Qarap otyrsaq, sońǵy eki jylda «Qazaqstan barysyna» iriktelip keletin balýandardyń qaq jartysy - buryn aty shyqpaǵan 17-18 jastaǵy bozbalalar eken. Jýyrda meniń jeke telefonyma Qyzylorda oblysynan bir bala jattyǵýyn jiberipti, vıdeony qarasam, boıy 190 sm, salmaǵy 110 keli, al jasy nebári 17-de eken. Mine, naǵyz Qajymuqan babamyzdyń urpaǵy ekenimizdi osydan baıqaýǵa bolady. «Qazaqstan barysy» qory jas balýandardy yntalandyrý úshin «Jas barys» degen týrnırdi de ótkizedi, osydan úsh jyl buryn «Jas barysta» kózime túsken balýandar bıyl «Qazaqstan barysynyń» irikteýinen ótip keldi. Jalpy, áýel basta osy jobany qolǵa alǵanda, «Qazaqstan barysy» áleýmettik lıftke, ásirese, aýyl balalary úshin áleýmettik lıftke aınalsa eken dep edik. Sol maqsatymyzǵa jettik deýge bolady. Óıtkeni, «Qazaqstan barysy» paıda bolǵan bes jyl ishinde qazaq kúresimen shuǵyldanatyn azamattardyń sany tórt esege artty. Eger 2010 jyly elimiz boıynsha qazaq kúresine qyzyqqan otyz myń adam bolsa, qazir olardyń sany 120 myń adamnan asty. Bul degenimiz - óńirlerde dene shynyqtyrý úshin jańa nysandar salynyp, jattyqtyrýshylarǵa jańa shtattyq jumystar ashylyp jatyr degen sóz. ıAǵnı, qazaq kúresi qarapaıym azamattar úshin tabys kózine aınalyp otyr. Onyń ústine, ózimiz bilemiz, kúshine sengen jigitterdiń jaman jolǵa túsip, qaraqshylyq jolmen aqsha tabýy da sánge aınalǵan kezder boldy. Meniń oıymsha, sport, osy qazaq kúresi sondaı talaı talantty jigitterdi jaman joldan qutqardy.

-Arman Tólegenuly, ıaǵnı, Sizdi qazaq kúresiniń keregesin keńeıtip, buqaralyq sportty damytýǵa jan-jaqty, sonyń ishinde, materıaldyq qoldaý kórsetip júrgen kásipker desek bola ma?

-Jo-joq, men kásipker emespin...

-Onda Sizdi kim deýge bolady?

-Men óz-ózimdi «kreatormyn» dep aıtamyn. Jańa ıdeıalar taýyp, sony júzege asyramyn. Meniń kásibim - osy.

-Osyndaı tyń ıdeıalardyń bastaýy qaıdan shyǵady?

-Shyǵarmashylyq adamy bolǵan soń, ıdeıalardyń qaıdan shyǵyp jatqanyn ózimiz de bilmeı qalyp jatamyz. Byltyr 25 jyl boıy qyzmet etken medıa saladan «qutyldym». Biraq, aıtarymdy aıttym, oıymdaǵy armandarymdy oryndadym...nege ekenin bilmeımin, bálkim, ásker qatarynda bolǵannan soń shyǵar, álde áskerı bilim alǵannan keıin be, jas kezimde soǵys jyldary týraly kıno ma, serıal ma, áıteýir, bir ilikke jaraıtyn dúnıe túsirsem dep armandadym. Medıa salasynda júrip sol armanymdy oryndadym. Basty róldi akter Qýandyq Qystyqbaev oryndaǵan «Qasym» atty tórt serıaly fılm túsirdim. Qasym aǵamyzdyń arýaǵy rıza bolsa, boldy. Budan bólek, mıýzıkl janrynda bir komedııa túsirgim keletin. Ony da túsirdik. «Dos-Muqasan» tobynyń ánderin paıdalanyp, «Sulý boıjetken» degen mıýzıkl túsirdik. Jalpy, bir nárseni bastasam, ýaqyt óte kele, ol baǵyt qyzyq bolmaı qalady. Osy dúnıeler arqyly medıa jobalar salasyndaǵy qyzmetimdi qorytyndyladym deýge bolady. «Qazaqstan barysyn» bes ret ótkizdim, endi bes ret ótkizsem, «jalyǵyp» ketetin shyǵarmyn.

-Telearna, sport salalarynan keıin endi qaı baǵyt qyzyqtyrýy múmkin?

-Qazirdiń ózinde qyzyǵyp júrgen baǵyt - týrızm salasy. Mynandaı anekdot, mynandaı stereotıp bar bar ǵoı: Túrkııada eki qazaq kezdesip qalypty da, «Býrabaıǵa baryp demalýǵa aqshań jetpegen soń, osynda keldiń be?» depti bir-birine. Men osy stereotıpti buzǵym keledi. Túrkııa, Taılandqa barmaı-aq, óz elimizde de demalýǵa bolatynyn dáleldegim keledi. Sol úshin osy salada «shaǵyn revolıýtsııa» jasasam degen oıym bar.

-Ol «revolıýtsııa» bastaldy ma?

-Iıa, bastaldy. Týrızm salasynda biraz oılarymdy júzege asyrǵym keledi jáne jumysty bastap ta kettim.Naǵashy jurtym - Zerendide demalys mekenin ashtym. Analarymyz qonaq kútpese, kóńilderi kónshimeıtin edi ǵoı. Mine, qonaqjaılyǵymyzdy kásipke aınaldyrsam degen oıym bar.

-Elimizdiń ekonomıkasyna tikeleı qatysty salalarda jańalyq ashýǵa qumar ekensiz. Sheneýnik bolyp, problemalardy sheshý úshin memlekettik qyzmetke kelgińiz kelmeı me?

-Joq, memlekettik qyzmetke barmaımyn.

-Endeshe, tyń ıdeıalaryńyz taýsylmasyn. ІІІ «Eýrazııa barysy» sátti ótip, kelesi suhbatymyz balýandarymyzdyń jeńisi týraly bolǵaı. Sizge kóp rahmet!