Arman Seıitmamyt: «El arna» - kórermen men kınematografııa arasyndaǵy altyn kópir

- Arman Baltabaıuly, biz bilsek, «El arna» qazir Qazaqstannyń tuńǵysh kınoarnasy retinde baǵyt-baǵdaryn túzep kele jatyr. 2017 jyldyń kókteminde arna qaıta ashylyp, «El Arna» brendiniń qaıta qaıtyp kelgenin bilemiz. Osy rette, arna qurylǵan bir jarym jyldyń ishinde atqarylǵan sharýalar týraly aıtyp berseńiz...

- Burynǵy jáne búgingi «El arna» - ekeýi múlde bólek. Baǵyty da, ujymy da túgeldeı derlik ózgergen  arna, otandyq televızııa naryǵyna jańa úlgimen keldi. 2017 jyldyń kókteminde jańadan ashylǵan «El arna» - kınokanal. Elimizdiń tuńǵysh kınoarnasynyń efırinde  klassıkaǵa aınalǵan jaýhar týyndylar, búgingi kúnniń úzdik kartınalary, telehıkaıalar men derekti lentalar, anımatsııalyq fılmder kórsetiledi.  Jańa maýsymda telearnada kóptegen ózgerister boldy. Jańa efırlik keste qurdyq. Kúndizgi 12:00-18:00 aralyǵynda otandyq telehıkaıalar kórsetiledi. Ary qaraı keshki ýaqytta ár 2 saǵat saıyn  kórkem fılmder kórermen nazaryna usynylady. Sonymen qatar, kınomen baılanysty baǵdarlamamyz da bar.

 «El arna» jańadan ashylǵan kezde bizdi «Otaý-TV»-nyń kórermenderi ǵana kóre alatyn edi. Búkil Qazaqstanǵa, qalyń buqaraǵa taralmadyq. Bıyl bizdiń mınıstrlik (Aqparat jáne kommýnıkatsııalar mınıstrligi- avt.) sheshim qabyldap, El arnany «mindetti arnalardyń tizimine» engizdi. Bul - bizdiń kórermender eselep ósti degen sóz. Áıteýir, qaıda barsaq ta, jurttyń bári jyly lebizderin aıtyp jatady. Tipti, kınogerlerdiń ózi: Kıno ındýstrııada júrsek te, buryn kórmegen fılmdermen «El arna» qaýyshtyrdy dep, rızashylyǵyn bildirýde.

- Jalpy, qazaq fılminiń altyn qorynda qansha týyndy bar? Ol týraly habaryńyz bar ma?

- Bizdiń qorjynymyzdaǵy toptama  80 jyldyq  tarıhy bar «Amangeldi» fılminen bastalady. Qazir kórermenge usynyp otyrǵanymyzdyń jartysy - altyn qordan. Al qalǵan jartysy keıinnen túsirilgen jeke kompanııalardyń ónimderi.

- Alǵash ret arna efırinde Túrki álemi jáne Ortalyq Azııa memleketteriniń «altyn qorynda» saqtalǵan fılmder qazaq tilinde kórsetile bastady. Ótkende biz bilsek, tájik kınosynyń aptalyǵyn ótkizdińizder. Demek, basqa eldermen kıno baǵytynda seriktestik ornatyp, shyǵarmashylyq almasýlar bolyp jatqan sekildi. Sol týraly keńirek aıtyp berseńiz...

Kórshi jatqan memleketterimizdiń, Ortalyq Azııa elderiniń kınematografııasy Keńes odaǵy kezinde óte jaqsy damyǵan. Ár memleket óziniń egemendigin alǵannan keıin, ol jaqtaǵy kıno qalaı damyp kele jatqandyǵy týraly kınogerler bilse, buqara halyq bile bermes. Endi sony bir shetinen qaıtadan qalpyna keltirýdi kózdep otyrmyz. Baýyrlas memleketterdiń kınolaryn nege kórsetpeske!? Qazirgi jastar buryn qandaı myqty kınotýyndylar túsirilgenin bilmeıdi. Al úlken kisiler baıaǵy eski fılmderdi, ózderiniń jastyq shaqtaryn eske alar edi. Bul - bir.

Ekinshiden, biz bul fılmderdi tek qazaq tilinde usynýdy uıǵardyq. Óıtkeni, burynǵy fılmderdiń bári ıýtýbta qazaq tilinde joq. Nege tájiktiń ártisterin dýblıajben qazaqsha sóıletpeske? Biz tájik fılmderin kórsete bastadyq. Endi kelesi kezekte ázerbaıjan fılmderi kórermenge jol tartady. Túrik, qyrǵyz jáne ózbek aǵaıyndardyń da jaýhar týyndylaryn usyný josparda bar. Sonymen qatar, burynǵy postkeńestik memleketterdiń elshilikterimen kezdesip, kelissózder júrgizip jatyrmyz. Eshqaısysy da qarsy emes. Bul usynysty qoldap, barynsha kómektesýge daıyn ekendikterin aıtýda. Jaqynda ǵana Latvııa men Estonııa elderiniń elshilerimen kezdestim. Majarstan da «aǵaıynbyz» dep bul sharýaǵa qyzyǵýshylyq bildirdi.

- Sonda ártúrli eldermen osynaý shyǵarmashylyq seriktestik qalaı jolǵa qoıylady? Olar kınolaryn sata ma, álde tegin bere me?

- Ár elmen árqalaı kelisemiz. Keıbir memleketterdiń kınostýdııalary kartınalaryn tegin berse, keıbiri qoljetimdi baǵaǵa satyp jatyr.

- Al sheteldik kınolardy dýblıajdaý jumysy qalaı júzege asyrylady? Oǵan tutastaı bir shyǵarmashylyq top jumys isteıtin bolar?..

- Qazir bizdiń Astana men Almaty qalalarynda dýblıaj jumysyn júrgizetin jeke prodakshn-kompanııalar bar. Olar kez kelgen tildegi kınolar men serıaldardy qazaqsha jáne orysshaǵa aýdarady. Solarǵa biz tapsyrys beremiz. ıAǵnı, bes prodakshn-kompanııa bolsa, bir kınony bólip, 20 mınýttyq úzindiden beremiz. Olar ózderi aýdaryp, dýblıajdap bizge jiberedi. Osydan keıin bizdiń «Habar» agenttiginiń kórkemdik keńesi osy dýblıajdalǵan úzindilerdi tyńdap, qaı kompanııanyń jumysty jaqsy jasaǵany anyqtalady. Osydan soń dýblıajdy eń sátti júrgizgen kompanııamen kelisim shartqa otyramyz.

- Shynynda da, qazaqtyń kıno ónerine, kınomatorafııasyna «El arna» sekildi bútindeı bir arnanyń, tutas alańnyń berilip otyrǵany qýantady. Kıno salasyn talqylaıtyn baǵdarlamalardy ózderińiz daıyndaısyzdar ma?

- Qupııasy mol kınematografııa álemine saıahat jasaý múmkindigin syılaıtyn  eki baǵdarlama bar. «Ashyq kórsetilim» - kınosúıer qaýymǵa júrek qylyn qozǵaǵan myqty lentalardyń jasalý tarıhy, keıipkerler men avtorlardyń taǵdyry, kadrdan tys qalǵan dúnıeler jáne belgili fılmderdiń beımálim derekterin pash etetin tok-shoý. Kınematografııa korıfeıleri, tanymal akterler, jas rejısserlermen  kezdesýler, áserli áńgime, syrly suhbat «Kıno kafe» baǵdarlamasy aıasynda uıymdastyrylady. Sonymen qatar, biz Halyqaralyq kınofestıvalderden tikeleı kórsetilimder,  qyzyqty sıýjetter men kúndelikter usynamyz.

Qazir kıno óneriniń bekzaty sanalatyn «Avtorlyq kınonyń» tanymaldyǵy artyp otyrǵany sózsiz. Mundaı janrda túsirilgen týyndylar kóbine festıvalderde kórsetiledi. Ol fılmderdi de ózimizdiń qazaqstandyq kórermenge telearnadan usynǵanymyz jón dep oılaımyn. Sodan keıin -jastar máselesi. Biz tek kınoındýstrııada bedeli bar myqty rejısserlerdiń lentalaryn ǵana emes, jas kınogerlerdiń jumystaryn kórsetýge daıynbyz. Qysqa metrajdy fılmderdi kórermen nazaryna usynǵymyz keledi. Biraq, bul rette bir másele bar. Árbir kıno nemese qysqa metrajdy fılm túsirip júrgenderde prokat kýáligi bolýy kerek. Onsyz biz týyndyny efırge shyǵara almaımyz. Sebebi, erteń bireý kelip, «mynaý meniń kınom» degendeı áńgime de shyǵýy múmkin. Demek, bári de zańdy bolýy tıis.

- «El arnanyń» endigi jospary qandaı? Tek osy kıno baǵytyn alyp júre bere me, álde aldaǵy ýaqytta odan tys belgili bir jospar-jobalaryńyz bar ma?

- Biz ózimizdiń baǵyt-baǵdarymyzdan aýytqymaımyz. Qazaqstannyń tuńǵysh kınoarnasy «El arna» kórermen men kınematografııa áleminiń arasyndaǵy altyn kópirge aınalýdy kózdeıdi. 

- Televızııa mamany retinde myna suraqqa jaýap berseńiz: Qazir áleýmettik jeliniń áleýeti men jyldamdyǵy gazet-jýrnaldar men teledıdar túgili, aqparatty jyldam beretin saıttardan ozyp barady. Álemjeli alǵa shyqqan osy zamanda televızııa jumysyn qaı baǵytta jetildirý kerek dep oılaısyz?

- «Moskva slezam ne verıt» degen kınony kórgen bolarsyz. Sol fılmde «endi birazdan keıin teatr degen múlde bolmaıdy. Teatr da, kıno da. Tek televıdenıe qalady» degen sózi bar. Odan beri qansha ýaqyt ótti. Teatr da bar, televıdenıe men kıno da bar.

- Biraq, olardyń aýdıtorııasynyń kóp bóligin, ásirese jastardy áleýmettik jeli tartyp aldy ǵoı...

- Ár dúnıeniń ózindik aýdıtorııasy bar. Qazir jastar teledıdar qaramaıdy. Ózine kerek dúnıeni ǵalamtordan alady. Árkimniń qolynda bir-bir smartfon. Biraq, teledıdar qaraıtyn kórermen de bar. Mysaly, bizdiń «El arnanyń» aýdıtorııasynyń kóp bóligi oıy toqtaǵan, jasy otyzdan asqandar. Olar báribir teledıdar kóredi. Áleýmettik jeli jaqsy dúnıe. Jańalyqtarǵa keletin bolsaq, ár arnanyń tehnıkalyq jabdyqtalýyna baılanysty. Tehnıkalyq qamtylýy jaqsy deńgeıde bolsa, mańyzdy dúnıelerdi tikeleı efırden kórsetýge bolady. Tikeleı efırden, onlaınnan - myń jerden myqty bloger bolsa da, ozatyn múmkindik joq. Jazǵannan kóri kórgenge kóp ılanasyń. Júz ret estigennen bir ret kórgen artyq.

Al «El arnanyń» bolashaǵyn aıtar bolsaq, ol árıne, bizdiń kınonyń bolashaǵymen tikeleı baılanysty. Kıno meniń oıymsha, eshqashan ólmeıdi. Óıtkeni, bul - ónerdiń qasıetti, qudiretti túri. Myqty kıno týraly men sizge qansha ret aıtyp bersem de, sizdiń ony tym bolmaǵanda bir ret kórgińiz kelip turady.

- Suhbat bergenińiz úshin kóp rahmet!