Arktıkada Qazaqstannyń ulttyq murasy qalaı qorǵalyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstannyń memlekettik rámizderi 2021 jyly alǵash ret Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıvke (Arctic World Archive, AWA) engizildi.
Bul oqıǵa tsıfrlyq dáýirde memlekettilik, ulttyq bolmys pen tarıhı jadty qalaı saqtaýǵa bolatyny jóninde qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Osy taqyrypty tereńirek zertteý maqsatynda Kazinform agenttigi Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıv ókilderimen suhbattasyp, Qazaqstannyń ulttyq rámizderi Arktıkada qandaı jaǵdaıda saqtalyp jatqanyn, ne sebepti dál osy aımaq tańdalǵanyn jáne aldaǵy ýaqytta Ortalyq Azııa elderiniń murasyn arhıv qoryna qosý jospary bar-joǵyn anyqtady.
Qazirgi tańda Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıvte Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderinen qandaı derekter saqtaýly? Bul materıaldar arhıvke qandaı jolmen tapsyryldy? Ulttyq arhıvter, mýzeıler, ýnıversıtetter nemese jekemenshik uıymdar arqyly ma?
Búginde Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıv adamzattyń ortaq jadysyn saqtaýǵa arnalǵan biregeı qor bolyp sanalady. Qazirgi ýaqytta munda álemniń 30-dan astam elinen 85-ten asa mekeme tapsyrǵan 100-den astam depozıt bar. Olardyń qatarynda Vatıkan kitaphanasy, Eýropalyq ǵarysh agenttigi, sondaı-aq ártúrli memleketterdiń ulttyq arhıvteri, kitaphanalary men mýzeıleri bar.
AWA-nyń qorǵalǵan qoımasy Arktıka aımaǵyndaǵy Shpıtsbergen arhıpelagynda, máńgi tońnyń qoınaýyndaǵy taýdyń ishinde ornalasqan. Bul aýmaq Soltústik Muzdy muhıttyń ortasynda, Norvegııanyń soltústigi men Soltústik polıýs aralyǵynda jatyr. Adamzattyń tsıfrlyq murasyn tabıǵı jáne tehnogendik apattar qaýpi kúsheıgen zamanda keleshek urpaqqa aman jetkizý maqsatynda qurylǵan. Qysqasy, arhıv ókilderi «saqtyqta qorlyq joq» degen qaǵıdaǵa súıengen bolýy kerek.
Arktıkalyq arhıvte saqtaýly derekter Respýblıkamyzdyń memlekettik rámizderiniń tsıfrlyq nusqalarynan turady. Bul materıaldar Qazaqstan Respýblıkasynyń Norvegııadaǵy ókiletti elshisiniń Shpıtsbergenge jasaǵan resmı sapary barysynda arhıvke arnaıy tapsyrylǵan.
Atalǵan materıaldar óńirdiń tarıhı nemese mádenı murasyn aıqyndaıtyn qujattar men tsıfrlyq jınaqtardy, mysaly, qoljazbalar, arhıvtik fotosýretter, ádebı shyǵarmalar nemese ǵylymı zertteýlerdi qamtı ma?
Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıv tsıfrlanǵan nemese bastapqyda tsıfrlyq formatta jasalǵan, álem, aımaq, memleket, mekeme men uıymdar, sondaı-aq jeke adamdar úshin aıryqsha mańyzy bar qundy aqparat pen tarıhı jadty saqtaýǵa arnalǵan.
Qazaqstan tarapynan tapsyrylǵan materıaldar eldiń tarıhı ári saıası negizin aıqyndaıtyn mańyzdy qujattardy qamtıdy. Atap aıtqanda:
● Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týy;
● Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik eltańbasy;
● Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ánurany;
● Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy;
● 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýtsııalyq zań.
— Materıaldar arhıvke jiberiler aldynda Piql kompanııasynyń uzaq merzimdi saqtaýǵa arnalǵan arnaıy tehnologııasy arqyly tsıfrlandyrylyp, muqııat arhıvtelgen/saqtalǵan. Tabıǵı erekshelikteri jaǵynan teńdesi joq bul qoıma tolyqtaı ekologııalyq turǵydan ornyqty ári ýaqytpen shektelmeıtin saqtaý múmkindigin beredi. Bul tehnologııa ýaqyt synynan súrinbeı ótýdi kózdeıdi. Munda derekterdi saqtaý úshin energııa kózderi qajet emes, sondyqtan olar ǵasyrlar boıy, tipti myńjyldyqtar boıy búlinbeı saqtala alady, — dedi arhıv ókilderi.
AWA jumysynyń negizi sanalatyn Piql tehnologııasy arhıvke tapsyrylǵan derekterge «máńgilik ǵumyr» syılaıdy. Onyń basty artyqshylyqtary:
● Derekterdi kóshirýdi, basqa da qurylǵylardy qajet etpeıtin format;
● Arktıka jaǵdaıynda 2000 jylǵa deıin saqtalý múmkindigi;
● Kıbershabýyldar men tsıfrlyq qaýipterge tózimdilik;
● Derekterdiń ózgertilmeı jáne óshirilmeı saqtalýy;
● Elektronsyz jáne magnıtsiz tasymaldaý formaty;
● Elektromagnıttik jáne radıatsııalyq yqpaldarǵa tózimdilik.
● Derekterdiń avtonomdy, oflaın rejımde saqtalýy jáne qajet jaǵdaıda qysqa merzimde qoljetimdi bolýy;
● Saqtaý merzimi boıy qorshaǵan ortaǵa zııany az, ekologııalyq turǵydan qaýipsiz.
Arhıv qorynda Ortalyq Azııa halyqtarynyń dástúrli mádenıeti men tilderine qatysty sırek nemese biregeı materıaldar bar ma? Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan men Ortalyq Azııa murasyn arhıvke engizý josparlanyp otyr ma?
Qazirgi tańda Arktıkalyq dúnıejúzilik arhıvtegi Ortalyq Azııaǵa qatysty jalǵyz depozıt — Qazaqstannyń memlekettik rámizderi. Degenmen, AWA yntymaqtastyqqa árdaıym ashyq ekenin jáne bolashaqta Qazaqstan men Ortalyq Azııa halyqtarynyń mádenı, tarıhı jáne qujattyq murasyn saqtaýǵa qoldaý kórsetýge daıyn ekenin málimdedi.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qatar ulttyq murajaıynda qazaqsha aýdıogıd iske qosylǵanyn jazǵan edik.