Arqaly ánshi

Júsekeń bala kezinde aǵasy Jaqypbekten kóp úırendi. Ol: «Men aǵamnyń qasynda ánshimin be?» - dep ózine syn kózben qaraıtyn. Jaqypbek jas kezinde ómirden ótti.

Tanymal ánshiler Qalı Baıjanov, Ámire Qashaýbaev jáne aqıyq aqyn Isa Baızaqovpen etene aralasqan Júsekeń jastaıynan ónerge betburys jasady.

1920 jyldary Semeıdegi «Es -aımaq» drama ujymy spektakl qoıyp, artynan Ámire bastaǵan ánshiler qaýymy kórermenderge kontsert qoıatyn.

Án atasy Ámireden kóp úırenip, ár aıtqan ánin qaǵyp alyp, qaıta ózindeı ǵyp aıtyp berý Júsekeń syndy zerek adamnyń ǵana qolynan kelse kerek.

Osy tusta óner jolyndaǵy ustazy Ámire jaıly Júsipbek Elebekov Qazaq radıosynyń altyn qoryna jazǵan bir suhbatynda:

«Ámireniń aty maǵan bala kezimnen tanys edi.

1920 jyly ataqty ánshini óz kózimmen kórip, ánin tyńdadym. Sodan bastap Ámireni ustaz tutyp, Ámireden sabaq aldym. Ámireniń daýysy óte joǵary bolatyn. Áli esimde, jeti-segiz shaqyrym júrgen jylqyshylar Ámireniń daýysyn estip, jınalyp kelip qolqalap otyryp taǵy da án salǵyzatyn» dep ánshi ustazyn osylaısha eske alǵan eken.

Keıin Júsekeń ánshi Maıra Ýálıqyzynan halyq kompozıtorlarynyń ánin, Álmaǵambetten Abaı ánderin úırenip, óziniń án qoryn baıytty, tájirıbe jınaqtady.

1930 jyldary Qazaq drama teatrynda Júsipbek Elebekov «Aıman-Sholpanda» Álibektiń, «Qyz Jibekte» Tólegenniń, «Eńlik-Kebekte» Japaldyń rolderin sheber oınap, ánderin oryndaıtyn.

Qazaq halqynyń ulttyq ónerine óz qoltańbasyn qaldyrǵan belgili kompozıtor Latıf Hamıdı:

«Men Qazaqstanǵa 1933 jyly kelgenmin. Eń alǵash tanysqan ánshim Júsipbek Elebekov edi. Júsekeń «Qanapııa», «Ǵalııa», «Kók kóbelek» ánderin erekshe sezimmen shyrqaıtyn. Al ánshi «Qanattaldy» ánin oryndaǵan kezde áserligi sonsha kózime jas alǵanmyn. Keıin fılarmonııada birge qyzmet ettik. Meniń shyǵarǵan ánderimdi Júsekeń erekshe baǵalap pikir aıtatyn. Ol kisiniń án salýdaǵy keıbir yrǵaqtaryn óz shyǵarmamda qoldanyp otyrdym» degen edi.

«Asa sheber usta bar, artyna qalar nusqa bar» demekshi, Júsipbek án ónerin Ámireden tyńdaı boıyna darytqan ánshi. Kezinde akademık Ahmet Jubanov óziniń «Ósken órken» atty jınaǵynda Júsipbek Elebekovtiń óneri jaıly arnaıy maqala jazǵan. Onda: «1931 jyldyń jazy. Dramteatrda kontsert júrip jatyr. Sahnaǵa otyzdyń shamasyndaǵy jas jigit shyqty. Aıaǵynda tumsyǵy úshkir óksheli etik, ústinde púlish shapan, basynda qundyz bórki bar. Orta boılydan bıikteý, kórikti júzinen kúlki úıiriledi. Júris- turysynda erekshelik baıqalady.

- Júsipbek «Surjekeı» ánin oryndaıdy,- dep habarlady. Án bastaldy. Tómengi regıstrden baıaý qalqyta kóterip alǵanda ánshiniń alǵan tynysyn baıqaý múmkin emes. Daýysy birte-birte qalyqtaı órlep, shyrqaý bıikke kóterildi. Birde baıaýlaı, birde serpile jóneletin bul án bite Júsekeń ornynan turyp kishipeıildilikpen sál basyn ıip, sahnadan shyǵyp ketti, - dep Ahań óz áserin qaǵazǵa túsirgen-di.

Júsipbek Elebekov kontserttik saparmen el aralady. Osy bir qımas sátterdiń birin ánshiniń jubaıy Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Habıba Elebekova bylaısha eske alady:

«Meniń ákem ánshi bolatyn. Qusbegi, seri adam edi. Bizdiń turǵan jerimiz Qarqaralydan alpys shaqyrymdaı jer. Ákem alys ta bolsa aýdannan gazet-jýrnaldardy jazǵyzyp alyp oqyp otyratyn. Men bala kezimde gazetten bir aktili pesalardy oqıtynmyn. Ákem qaı jerde án, Abaıdyń sózderi bolatyn bolsa ánshini alǵyzyp, aýyl balalaryna úıretip otyratyn.

... Tuzaşy deıtin jer bar edi. Tuzdyń boıynda Júsekeńder baı aǵaıyndardyń jylqysyn toǵytýǵa alyp kelgen ǵoı. Sol jerge kelip Ámireden úırengen «Aǵashaıaǵyn» aıtady. Dálıla tátem «myna jigit án aıtady, sony biz úırenip alýymyz kerek» degen soń ánshi eki ret «Aǵashaıaqty» sahnada aıtqanda biz tez úırenip aldyq.

Men Júsekeńdi 1935 jyly kórgende on alty jastaǵy kezim. «Aǵashaıaqty» sahnada aıtqanda bala kúngi estigenim esime tústi. Júsekeń ekeýmiz sol joly kóńil qosyp Almatyǵa birge kettik. Sodan jubymyz jazylǵan joq. «Aǵashaıaqtyń» tarıhy osyndaı edi...»

Júsekeń fılarmonııada ánshilik etken kezinde syrnaıǵa qosylyp ta án shyrqaǵan. Ásirese, Jamal Omarova ekeýiniń qos daýyspen aıtqan ánderiniń áseri erekshe edi. Qazaq óneriniń maıtalmandary 1936 jyly Máskeýde ótken Qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysyp, Júsekeń Kreml sahnasynda óner kórsetti. Sol sapardan soń Júsipbek Elebekovke Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ataǵy berildi.

Keshegi Uly Otan soǵysynda Júsekeń de kontserttik toppen maıdandaǵy jaýyngerlerge kontsert beredi. Osy saparynda Ramazan Elebaevqa jolyǵyp «Jas qazaq» ánin elge alyp qaıtady. Bul án keıin Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Tólegen Toqtarov» operasyndaǵy Tólegenniń arııasyna arqaý boldy. Maıdan dalasynda kórsetken eren eńbegi ádil baǵalanyp, Júsipbek Elebekov sol joly Qazaqstannyń halyq ártisi degen ataqqa ıe bolady.

Ánshiniń jibekteı esilip, bulaqtaı syńǵyrlaǵan úni jaıly «qazirgi zamannyń Aqany da, Birjany da Júsipbek qoı» dep Muhtar Áýezov óz kezinde ádil baǵa bergen.

Halqymyzdyń mádenıetine qamqor bolǵan qoǵam qaıratkeri, sol kezdegi mádenıet qaıratkeri Іlııas Omarov Júsekeń 60 jasqa tolǵanda óz lebizin bylaısha bildirgen edi:

«Qazaq halqyn súıgen adam sizdi súımeı qoımaıdy. Asyl muramyz án bolsa, sol murany merýertteı jarqyratyp, zamandastaryńyzdyń kóńil sezimine quıǵan shoqtyǵy bıik óner ıesisiz. Arqa ánderin názik sezimge syrly máner bere oryndaýda asa sheberlikpen aldyńyzǵa jan salmaısyz. Sonymen qatar sizde adam súısinerlik adamgershilik qasıet bar. Siz ónerdi de, azamattyq qasıetti de halyq rýhynyń tereńinen tapqan tárizdisiz. Sizge uzaq ómir, zor baqyt tileımin!» - dese, sol mereıtoı ústinde Jazýshylar odaǵynyń atynan jazylǵan myna bir shýmaqtarda Júsekeń jaıly bylaı delinipti:

Bulaqtaı sulý ánge taza tunyq, Qalatyn syr uqqandaı dala tunyp, Syımaıtyn kıiz úıge kempir men shal, Tyńdaıtyn bosaǵada bala turyp. Esitip ásem ándi tym alystan, Jylaıtyn qarııalar qýanyshtan. Asqaq án el kóginde qalyqtaıtyn, Qyrandaı shyń basynan túlep ushqan, Júregi jaralmaǵan muń-zar úshin, Erekshe elden shyqqan shyn darynsyń. Aryny alpysta da basylmaǵan, Qazaqtyń sen búgingi Birjanysyń. Іzdegen adam ediń jyr ómirden, Ónerdiń ózeninde júze bilgen, Qabyl al, dostaryńnyń aq tilegin, Ózińniń mahabbatty júregińmen,-

degen edi.

Júsekeń estrada-tsırk stýdııasynda arnaıy mektep ashyp, shákirt tárbıeledi. Júsekeńniń aldynan Mádenıet Eshekeev, Qaırat Baıbosynov, Jánibek Kármenov, Muratbek Júnisbekov, Ǵalym Muhamedın, Amangeldi Jikenov, Tursynǵazy Rahımov, Mara Esmuhanova, Sanaq Ábeýov, Keldenbaı Ólmesekov, Máken Muqysheva, Raıhan Tergeýbaeva, Klarhan Janalıeva, Myrzahmet Muqamanov, Almahan Kenjebekova, Hasen Tópeev,Ánýza Núksinhanova, Dúıseke Daıyrov jáne Kenjeǵaly Táshkenov syndy shákirtter dáris alsa, solardyń eń kenje shákirti de, izdeýshi, ónerin nasıhattaýshy da menmin.

Júsekeń halyq kompozıtorlarynyń ánimen qosa Qazaqstan kompozıtorlarynyń da ánderin sheber oryndaıtyn. Ol kisiniń oryndaýyndaǵy ondaǵan án úlgileri etnografııalyq jyr jınaqtaryna enip, ǵylymı zertteýlerge arqaý boldy. Júsekeń án saparymen Qytaı, Mońǵolııa jáne Úndistan jerinde bolyp, ulttyq ónerimizdi nasıhattady. Halqymyzdyń qaımaǵy buzylmaǵan án dástúrin urpaǵyna jetkizip, eki ǵasyrdyń altyn kópirine aınalǵan ulaǵatty ustaz, asqaq ánshi Júsipbek Elebekovtiń óneri men ómiri jaıly Habıba apamyzdyń «Án amanat», «Úni ketpes qulaqtan», «Qaıran Júsekem» atty jınaqtarynda baıandalady.

Al byltyrǵy jyly jaryq kórgen tarıhshy Erlan Tóleýtaıdyń «Júsipbek Elebekov» atty jınaǵy áli de ıi qanbaǵan, bir qaınaýy ishinde deıtindeı tolyq zerttelmegen týyndy ekenin basa aıtýymyz qajet. Halyq kompozıtory Segiz serini bul ómirde bolmady, ol Qyzylorda jaqtyń adamy edi dep dálelsiz jazǵan 40 bettik eńbegin Júsekeń jaıly jınaqqa engizýi Erlandaı el azamatynyń óresiniń tarlyǵyn baıqatty. Kitaptyń teń jartysy nota, odan qaldy alash qozǵalysynyń azamattary jaıly bilgen-bilmegen derekterge toly. Meniń bilýimshe asqaq ánshi Júsipbek Elebekov adal zertteýdi qajet etetin uly tulǵa. Ol jaıly jınaqty qoqysqa aınaldyryp jiberý darynsyzdyń ǵana qolynan keletin is degim keledi. Aqyry Júsipbek jaıly aıtylǵan soń Júsekeńniń shákirtteriniń, týǵan balalarynyń da estelikteri oryn alǵany durys edi. Tipten bul kitapta Júsekeńniń shákirtteriniń aty-jóni múlde qate jazylǵandary da jeterlik. Tarıhqa qol salmas buryn keleshekke qandaı derek qaldyratynymyz jaıly tereńirek oılanǵanymyz jón bolar. Men óz ustazymnyń ómiri jaıly ústirtin aıtqandy qalamas edim. Óıtkeni ol kisi meniń ekinshi ákemdeı bolyp ketken jan edi...

Ámireden úırengen ánderin ómirine azyq etip, shákirtterine úıretken birtýar daryn ıesi Aqan seri, Birjan sal, Balýan Sholaq, Jaıaý Musa, Jarylǵapberdi ánderimen qosa uly Abaı ánderiniń birden-bir nasıhattaýshysy edi. Urpaǵyna babalar únin jetkizgen, ánshiligimen qosa ımprovızatorlyq qabiletimen kóptegen halyq kompozıtorlarynyń ánderine ár berip, kásibı deńgeıge kótergen óner janashyry da Júsipbek Elebekov edi.

Halyq kompozıtorlarynyń ánderin óz boıaýynda tyńdaýshysyna jetkizip, kópshiliktiń júregine jol tapqan, áserli únimen jan tebirentken asqaq ánshiniń artynda sheber oryndaǵan úsh júzden astam áni qaldy. Bul shyǵarmalar Qazaq radıosynyń altyn qorynan berik oryn alǵan.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq ártisi Júsipbek Elebekovtiń týǵan-týysqandary, jaqyn adamdary ánshini eske alǵanymen osy ýaqytqa deıin úkimet tarapynan janashyrlyq tanytyp eske alǵan pende bolǵan joq.

«Aqqa qudaı jaq» dep, ótinish joǵarǵy jaqqa jetip, Mádenıet mınıstrliginiń qamqorlyǵymen 2011 jyldyń qazan aıynyń segizi kúni Respýblıkalyq estrada-tsırk kolledjiniń aldynda Qazaqstannyń halyq ártisi Júsipbek Elebekovtiń eskertkishi ashylý rásimi boldy. Qazaqtyń zııaly qaýymy qatysqan bul merekelik jıynnyń uıytqysy bolǵan osy kolledjdiń dırektory Bıbigúl Nurǵalıqyzyna kópshiliktiń alǵysy sheksiz.

Merekelik rásimnen keıin «Rahat-Palas» meımanhanasynda áıgili ánshige as berilip, duǵa oqyldy. Eske alý keshinde shákirtteri án saldy.

Búginde ǵasyrǵa jýyq ómir súrgen óner qaıratkeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Júsekeńniń aıaýly jary Habıba Elebekovanyń kópten armandaǵan oıy iske asyp, qýanysh ústinde kelgen qonaqtarǵa rahmetin aıtty. «Kózim tirisinde Júsekeńe as berem dep júr edim, sáti búgin tústi» dep aǵynan jaryldy. El qýandy, Júsekeńniń aldynan dáris alǵan bizdiń de qýanyshymyzda shek bolǵan joq.

Júsekeńniń jubaıy Habıba Elebekova qazaq ónerine aıshyqty iz qaldyrǵan ánshi-kúıshilerimiz Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı Ómirzaqov, Jumat Shanın, Qapan Badyrov, Isa Baızaqov, Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov,Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Ábiken Hasenov, Dına Nurpeıisova, Dáýlet Myqtybaev jáne Jappas Qalambaevqa jeke murajaı ashý kerektigi jaıly joǵary jaqqa hat jazǵanmen jaýap ala almaı otyr.

Aldaǵy ýaqytta kózden ketken soń kóńilden ketpeı, óner ıeleriniń muraǵattary túgendelip, muralary zerttelip, óneri keler urpaqqa sol qalpy jetse degen tilegim bar.

Altyn Imanbaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi, Júsipbek Elebekovtiń sońǵy shákirti