Arystaǵy apattyń saldary qandaı
ASTANA. KAZINFORM — Arys qalasyndaǵy oq-dári qoımasynyń jarylysy Qazaqstan tarıhyndaǵy iri tehnogendik apattardyń birine aınaldy. Onyń sebebi nede jáne jarylystyń aldyn alýǵa múmkindik boldy ma? Mańyzdy taqyryp Jibek Joly telearnasyndaǵy «Pravda v detalıah» baǵdarlamasynda talqylandy.
Temirjoldan bastaý alǵan qala
Arys XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda Orynbor — Tashkent temirjol jelisindegi mańyzdy stansa retinde boı kóterip, keıin óńirdegi iri kólik torabyna aınaldy. Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Eýropa baǵyttaryna qatynaıtyn júk pen jolaýshy aǵynynyń toǵysqan núktesi bolǵandyqtan, qala «Azııaǵa ashylǵan qaqpa» atandy.
Strategııalyq mańyzy joǵary aýmaq Keńes dáýirinde áskerı maqsatta da paıdalanyldy. Sol kezeńde Arys mańynda oq-dári saqtaý bazasy ornalastyryldy.
— Arys Keńes Odaǵy aýmaǵy boıynsha júkterdi qajetti jerge jetkizýge múmkindik bergen mańyzdy temirjol toraby boldy, — deıdi Narhoz ýnıversıtetiniń oqytýshysy Emın Djabbarov.
Arsenal salynǵan kezde qazirgi qalanyń shekarasy áli qalyptaspaǵan edi. Alaıda ýaqyt óte kele Arys keńeıip, turǵyn úıler áskerı nysanǵa jaqyndaı tústi. Qaýipti qoıma ornynda qalǵanymen, qala onyń aınalasynda ósti. Keıin dál osy jaǵdaı Arystaǵy alapat jarylystyń basty sebepteriniń birine aınaldy.
1943-ten 2019 jylǵa deıin: apattar tizbegi
Arystaǵy áskerı qoımalar mańyndaǵy qaýip 2019 jylǵy alapat jarylysqa deıin birneshe ret belgi bergen. Muraǵat derekterine sáıkes, alǵashqy iri apat 1943 jyldyń shildesinde tirkeldi. Uly Otan soǵysy kezinde arsenalda bolǵan jarylys saldarynan tórt adam qaza taýyp, 46 adam jaraqat aldy. Oq-dári qory men áskerı nysandardyń edáýir bóligi joıyldy.
— Áskerı hımık mamandyǵy sırek ári suranysqa ıe boldy. Alaıda Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy kadr tapshylyǵy qaýipsizdik deńgeıine tikeleı áser etti, — deıdi Emın Djabbarov.
Jalpy, Arys aýmaǵyndaǵy áskerı qoımalarda bes tótenshe oqıǵa tirkelgen. Onyń tórteýi táýelsizdik jyldary oryn aldy. 2009 jyly tórt adam qaza taýyp, 17 adam zardap shekti. 2014 jyly eki adam kóz jumyp, bir adam jaraqat aldy. 2015 jyly taǵy bir adam qaza tapsa, 2019 jylǵy jarylys tórt adamnyń ómirin qıyp, 400-ge jýyq adamnyń zardap shegýine ákeldi.
Bul oqıǵalardyń sebebi ártúrli bolǵanymen, barlyǵy bir ortaq máselege — qaýipsizdik talaptarynyń saqtalmaýy men baqylaýdyń jetkiliksizdigine kelip tireledi. Máselen, 2009 jyly «Kazarsenal» JShS qoımalarynda shyqqan órt oq-dárilerdiń jarylýyna ulasty. Tergeý qorytyndysy boıynsha kásiporyn basshylyǵy jaýapkershilikke tartyldy. Al 2014 jyly jarylys «Qazaqjarylysónerkásibi» kásipornynda tirkelse, 2015 jyly qaıǵyly oqıǵa oq-dárilerdi kádege jaratý kezinde boldy.
Qurlyq áskerleri bas qolbasshysynyń orynbasary Baýyrjan Ábirovtiń aıtýynsha, jarylystardyń qaıtalanýyna júıeli baqylaýdyń álsizdigi sebep bolǵan.
— Oq-dárilerdiń tehnıkalyq jaǵdaıyn tıisti deńgeıde baqylaý men retteý jetispedi. Sonyń saldarynan keı jaǵdaılarda olardyń ózdiginen tutanýyna deıin jol berildi, — deıdi Baýyrjan Ábirov.
Ár apattan keıin tekserý júrgizilip, qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtý týraly ýádeler berilgenimen, túbegeıli ózgeris bolmady. Qala áskerı qoımalarmen kórshiles ómir súrýin jalǵastyrdy. Qaýip týraly aıtyldy, oǵan qatysty eskertýler de boldy. Biraq ol uzaq ýaqyt boıy aýqymdy apatqa ulasýy múmkin qater retinde qabyldanbady.
Mamandardyń pikirinshe, qoımalardaǵy qarý-jaraq qorynyń ózi erekshe baqylaýdy qajet etti. Emın Djabbarov keltirgen ashyq derekkózder málimetine sáıkes, Arysta negizinen Aýǵanstannan shyǵarylǵan qarý-jaraq saqtalǵan. Al Baýyrjan Ábirovtiń aıtýynsha, nysanda atys qarýlarymen qatar oq-dárilerdiń ózge de túrleri bolǵan.
Djabbarov mundaı qordy saqtaý men joıý jumystary joǵary kásibı daıyndyqty talap etetinin atap ótedi.
— Qarý-jaraqty kádege jaratý — úlken ǵylym. Mundaı mamandardy daıyndap qana qoımaı, olardyń bilimin tıimdi paıdalana bilý qajet, — deıdi ol.
2019 jyldaǵy jarylys
2019 jylǵy 24 maýsym kúni tańǵy saǵat 09:20–da Arys qalasynyń órtke qarsy qyzmetine áskerı bólim aýmaǵynda jarylys pen órt shyqqany týraly habarlama tústi. Alaıda kóp uzamaı jaǵdaıdyń baqylaýdan shyǵyp jatqany belgili boldy. Oq-dáriler birinen keıin biri jarylyp, tizbekti detonatsııa bastaldy.
Baýyrjan Ábirovtiń aıtýynsha, apattyń aýqymdy bolýyna áskerı nysan men turǵyn úılerdiń tym jaqyn ornalasýy da áser etken.
— Áskerı nysandardyń aınalasyndaǵy sanıtarlyq-qorǵaý aımaqtaryna qoıylatyn talaptar saqtalmaǵan. Qoımalar men turǵyn úıler arasyndaǵy qashyqtyq eshqandaı normatıvke sáıkes kelmedi. Qala ońtústik, ońtústik-shyǵys jáne ońtústik-batys baǵyttarynda damýy kerek edi. Qurylys arsenal ornalasqan baǵytqa qaraı júrgizilmeýi tıis bolatyn, — deıdi ol.
Tańerteń ǵana qalypty tirshilik keshken Arys keshke qaraı adam aıaǵy sıregen, kirýdiń ózi qaýipti aýmaqqa aınaldy.
Alaıda alǵashqy jarylystar toqtaǵanymen, qaýip tolyq seıilgen joq. Qala aýmaǵynda jáne onyń mańynda shashylǵan oq-dáriler men olardyń bólshekteri qaldy. Sondyqtan turǵyndardyń úılerine oralýy da birden múmkin bolmady. Kez kelgen aýla, kóshe nemese bos jatqan jer qaýip kózine aınalýy yqtımal edi. Osyǵan baılanysty apat saldaryn joıý jumystary órtti sóndirýmen ǵana shektelmeı, saperlerdiń, ınjenerler men áskerı mamandardyń aýqymdy operatsııasyna ulasty.
Jarylystyń zardaby orasan boldy. Qaladaǵy 8 myńnan astam turǵyn úıdiń 7 634-i zaqymdansa, shamamen 500 úı turýǵa jaramsyz dep tanyldy. Jalpy shyǵyn kólemi 96 mıllıard teńgeden asty. Sonymen qatar 467 kásipkerlik nysanǵa zııan keldi.
Resmı málimet boıynsha, apat saldarynan tórt adam qaza tapty. Olardyń qatarynda áskerı qyzmetkerler men jergilikti turǵyn boldy. Budan bólek, evakýatsııa kezinde bolǵan jol-kólik oqıǵasynda segiz jasar bala kóz jumdy.
Degenmen Arys tragedııasynyń saldary statıstıkadaǵy sandarmen ólshenbeıdi. Myńdaǵan turǵyn úshin bul kún ómirdi «jarylysqa deıin» jáne «jarylystan keıin» dep ekige bólgen aýyr beleske aınaldy.
Tragedııaǵa kim jaýapty?
Oq-dárilerdiń jappaı jarylý qaýpi seıilgennen keıin keltirilgen shyǵyndy baǵalaý jumystary bastaldy. Sol kezde apattyń shynaıy aýqymy anyq kórindi. Qaladaǵy 500-ge jýyq úı turýǵa múldem jaramsyz dep tanyldy.
Qalpyna keltirý jumystaryn jedel uıymdastyrý úshin Arys 17 sektorǵa bólindi. Ár sektorǵa Qazaqstannyń óńirleri men iri qalalary jaýapty bolyp bekitildi. Myńdaǵan qurylysshy jumyldyrylyp, 2019 jyldyń tamyz aıynyń basyna qaraı búlingen úılerdiń 90 paıyzy qalpyna keltirildi.
Sonymen qatar qalany qaýipti zattardan tazartý jumystary júrgizildi. Bir jyldyń ishinde Arys pen oǵan irgeles aýmaqtardan shamamen 380 myń oq-dári qaldyǵy shyǵaryldy. Onyń 300 myńǵa jýyǵy jarylys qaýpi joǵary zattar bolǵan. Olardy tasymaldaý úshin bes myńnan astam avtokólik reısi uıymdastyrylyp, keıin olar «Bastarma» polıgonynda joıyldy.
Alaıda qoǵamda apattyń sebebi týraly suraqtar azaıǵan joq. Jarylystan keıin ártúrli boljamdar aıtyldy. Biri saqtaý talaptarynyń buzylýyn alǵa tartsa, endi biri órtti nemese áskerı nysandaǵy júıeli kemshilikterdi sebep retinde kórsetti. Degenmen oqıǵaǵa resmı quqyqtyq baǵa berý birneshe jylǵa sozyldy.
Jarylystarǵa qatysty sot protsesi 2020 jyldyń maýsymynda bastaldy. Bul jerde másele tek órttiń shyǵý sebebinde nemese oryndalmaǵan nusqaýlyqtarda ǵana emes edi. Odan da mańyzdy suraqtar bar. Qala ondaǵan jyl boıy arsenaldyń irgesinde qalaı ómir súrdi? Buǵan deıingi jarylystar nege túbegeıli sheshim qabyldaýǵa negiz bolmady? Qaýipti nysan nege turǵyndarǵa sonshalyq jaqyn ornalasty?
Bir jyldan astam ýaqytqa sozylǵan sot protsesiniń qorytyndysy 2021 jyldyń shildesinde jarııalandy. Іs boıynsha 12 adam tórt jyldan on jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryldy. Taǵy tórt adam shartty jaza aldy. Alaıda sheshim qoǵamdaǵy pikirtalasty toqtatqan joq.
Áskerı sarapshy Baýyrjan Ábirovtiń pikirinshe, mundaı apattyń aldyn alýǵa bolatyn edi.
— Eger qajet qarajat der kezinde bólingende, mundaı aýqymdy apatqa jol bermeýge bolar edi. Eskirgen oq-dárilerdi ondaǵan jyl boıy talapqa saı emes jaǵdaıda saqtamaı, áskerı oqý-jattyǵýlarda paıdalaný qajet bolatyn, — deıdi ol.
2019 jylǵy jarylystardan keıin Arys mańyndaǵy arsenaldy burynǵy kúıinde saqtaý múmkin bolmaı qaldy. Oq-dárilerdiń basym bóligi órt pen jarylys kezinde joıylyp, qalǵan qaýipti zattar arnaıy tártippen shyǵarylyp, zalalsyzdandyryldy.
Osylaısha, 2019 jyly oryn alǵan oqıǵa jaı ǵana tehnogendik apat emes, ondaǵan jyl boıy qordalanǵan máselelerdiń saldary boldy. Keńestik kezeńnen qalǵan áskerı zattar, qaýipsizdik talaptarynyń saqtalmaýy men der kezinde qabyldanbaǵan sheshim Arys tragedııasyna túrtki bolǵandaı.
