Ári aqyn ári sazger ári ánshi Tursynaı Orazbaeva Saha eliniń ókil qyzy atanǵan edi

Árıne, ana áldıimen boıǵa sińgen názik dúnıe bala qııalyn asqaqtatyp, ásemdik álemine jeteleıdi. Án salǵan adam sezim qylyn shertetin ádemi únimen júrek tebirentedi. Tyńdaýshynyń janyn jadyratyp, muńyn tarqatady.

Búgingi áńgime etkeli otyrǵan óner ıesi, belgili aqyn ári tamasha sazger Tursynaı Orazbaeva edi. Tursynaı Qazaq ulttyq ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetin, Máskeýdegi Joǵarǵy ádebıet kýrsyn oqyp bitirgen edi. Ol kisi júrgen ortasynda nazdy da sazdy únimen án salǵanmen kıeli ónerdi kásip etpegen-di. Tabıǵatynan boıyna daryǵan aqyndyq shabyt qolyna eriksiz qalam ustatqan. Poezııanyń qyr-syryn jete meńgerýine, osy joldy qalap alýyna jol ashqan.

Óner men poezııanyń egiz ekenin kóp jerde aqyn-jazýshylarymyz basa aıtady. Shyndyǵynda da án-kúı men óleń bir-birimen bite qaınasqan názik dúnıe.

Tursynaı óziniń sanaly ǵumyrynda qoǵamdyq jumysqa belsene aralasa júrip, qalam qurǵatpaǵan lırık aqyn bolatyn. Onyń ár jyldary «Tań shapaǵy», «Іńkár júrek áýeni», «Gúl sezim», «Men seniń kóktemińmin», «Ǵashyq ánimsiń» atty jyr jınaqtary shyqty. Sonymen qatar óleń jınaǵy «Ognı moeı mechty» degen atpen ıakýt, týva, qaraqalpaq tilderinde jaryq kórdi.

Ómiriniń sońǵy jıyrma jylynda Tursynaı sazgerlikpen de aınalysqan edi. Onyń alǵashqy áni Almatyǵa arnalyp, án tusaýy kesilip, jaqsy baǵa alǵannan keıin «Nurly ánim», «Oraldyń sen», «Lena», «Óziń boldyń», «Qyrǵyz áni» , «Jaınap qaraǵanyń-aı», «Túrkistan», «Kúnim, aıym, juldyzym», «Saıran sazy», «Nuraǵa» ánderi dúnıege keledi. Neshe kúngi júrek tebirenisinen týǵan syrshyl án kópshilik kóńilinen shyqsa, sazgerdiń baǵynyń janǵany emes pe?

Tursynaı alǵash ánge mátin jazyp, tyńdaýshysyn tapqan aqyn bolatyn. Onyń Eskendir Hasanǵalıevtiń «Gúl sezim», ánine jazǵan óleńi tez tarap kezinde kópshiliktiń ádil baǵasyn alǵan. Al Áshirhan Telǵozıevtiń «Ásııagúl», «Nege seni unattym», «Saryaǵash» ánderiniń de maǵynasyn ashqan Tursynaıdyń óleńderi ekeni daýsyz.

Biz qos ónerdi janyna serik etken aıaýly qyzdarymyzdyń biri - Tursynaı Orazbaevamen kózi tirisinde stýdııamyzǵa shaqyryp, suhbattasqan edik. Endi sol ekeýara áńgimeni oı eleginen ótkizgendi jón kórdik.

- Tursynaı, sizdi aqyn retinde oqyrmandaryńyz moıyndady, sońǵy jıyrma jylda sazgerlikpen aınalysasyz. Ádebıet pen óner egiz degen de tujyrym bar, al ánge qushtarlyq qaı kezden bastaý alady?

- Áýeli aıtarym, men Qazaq radıosyna kelsem tórkinime kelgendeı bolamyn. Aq orda deýge bolady ǵoı, álemge halqymyzdyń ónerin nasıhattap jatqan mekeme, Osyndaı qasıetti orynda halqyma biraýyz til qatý men úshin qýanysh. Men de osy jerde ádebıet redaktsııasynda biraz redaktor bolyp jumys istedim. Al endi Máskeýde júrip, elge saǵynyshpen moıyn buramyz. Al ánge keletin bolsaq, "Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, qara jerge kirer deneń",- dep Abaı atamyz aıtqandaı, shyr etip dúnıege kelgen náreste ana áldıimen jubanady, búkil ómiri án sazyna toly bolady. Ómir boıy ánmenen ómir súresiń. Án degen qudiret qoı. Saz júrekten shyǵyp, oı sanań arqyly tolqyp, tolǵanyp dúnıege keletin allanyń bergen shapaǵaty, nury ǵoı.

Án qazaq halqynda jaqsy damyǵan, ony maqtanysh etip aıtyp kele jatqan halyqpyz.Ony qashanda aıtýymyz kerek. Áý dep án aıtpaıtyn, dombyra shertpeıtin qazaq kem de kem. Qazaqtyń ul-qyzdary ónerge árqashan beıim keledi. Kezinde Aqanseri, Birjan saldar ózderi ánin, sózin shyǵaryp, ózderi oryndaǵan. Mine, osyndaı babalardyń urpaǵy ónerdi jalǵastyrý kerek.

Bala kezde ánge ǵashyq bolyp án áleminde júretindeı bop armandaıtyn edim, biraq ol baqyt maǵan buıyrmady. Men poezııa arqyly ónerge jaqyndaǵandaı sezinem. Meniń negizgi tynysym mýzyka, keıde men osy jolǵa birden túspegenime ókinemin..

- Án qalaı týady?

- Men óleń jazǵanda áýeli kúı nemese ádemi án áser etedi, sodan soń qalam alýǵa týra keledi. Keıde álemdik klassıkalyq mýzykany tyńdaı otyryp, muńdy áýen oınalsa, ishki sherimdi qozǵaıdy da án shyǵady. Án men jyr qatarlasyp kelip jatady.

Men Máskeýde júrsem de, Saha elinde nemese shetelde júrsem de qazaq ánin aıtamyn, áserlenemin. Birde Germanııada dostyq keshi ótti. Sonda japon, frantsýz eli ókilderiniń aldynda Aleksandr Zatsepınniń «Kóktem» valsin oryndaǵanda jurt ekeý-ekeý bolyp bıledi. «Nege ánshi bolmaǵansyń?» dep bári tańqalysty. Nemister:- Ena qalasynda konservatorııa bar, ataqty ánshiler sol jerden shyqqan, oqýǵa tús,- dep jan-jaqtan ótinish te bildirdi.- Joq, rahmet, men jýrnalıstıkada oqyp jatyrmyn,- dep elge qaıtqanmyn.

Óz ánimdi ózim oryndaımyn, kásibı ánshilerge beremin, ásirese Eskendir Hasanǵalıevtiń meniń óleńime jazǵan «Gúl sezim» ánin keıingi jas urpaq súıip oryndaıdy. Kóptegen ánderim áli jaryqqa shyqpaı jatyr. Keıingi jyldary «Sardana-Ásııagúl» degen án jınaǵymdy shyǵardym. Sońǵy jyldary Shyńǵys Aıtmatovqa unaǵan qyrǵyz aqyny Qambaráli Bulbulovtyń sózine jazǵan «Óziń boldyń» ánin Uljan Aınaqulova men Záýrehan Qumarbekova aıtyp júr. Záýrehannyń oryndaýynda «Nurly ánim» áni de áýe tolqynynan oryndalyp júr. «Naýryz - saltanatym sen» degen ánim naýryzǵa arnalǵan taqyryptyq án. Bul adamdy jelpindiretin merekelik án. Bul ándi Respýblıkalyq Ámire Qashaýbaev atyndaǵy ánshiler baıqaýynyń laýreaty Abylaıhan Ospanov degen jigit aıtady. Ol dombyramen de, estradamen de án oryndaıdy. «Qyrǵyz áni» degen ánimdi de sol oryndap júr...

- Tuńǵysh prezıdentimiz Nursultan Ábishuly jaıly da ánińiz bar eken, Ánniń shyǵýy jaıly aıta otyrsańyz?

- Máskeýde Jazýshylar odaǵynda otyrǵannan keıin ár respýblıkadan ult ókilderi keledi. Bári Nurekeńdi maqtaıdy. «Shirkin, bizdiń elbasylarymyz da sondaı bolsa eken»- degen armanmen aıtady. Mańaıynan nur tógilgen kóshbasshymyzdyń ereksheligin aıtqan kezde qalaı maqtanbaısyń.

Sondaı sezimnen Nuraǵańa arnalǵan án týdy.

Saha elin ekinshi Otanym dep júrsiz. Sizdi óz qyzyndaı qabyldaǵan el týraly, jer týraly ne der edińiz?

-Jıyrma úsh jyl buryn Saha eline Qazaq ádebıetiniń kúnderinde barǵanbyz. Top ishindegi eń jasy men ekem. Sodan bastap sol elge jıi baratyn boldym, saha tilinde birneshe ánim bar. Platon Aıýnskıı degen olardyń aıaýly azamaty bolǵan, Sákenniń taǵdyrymen taǵdyrlas edi, ol da qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Elimniń azamaty oqysyn, kózi ashylsyn, ǵylym qýsyn dep armandaǵan azamattarynyń biri ǵoı. Platonǵa arnaǵan ánimdi saha halqy óte súıip oryndaıdy. Olar meni ókil qyzy retinde qabyldady, saha arqyly meniń jolym ashyldy. Joly saparlas bolǵan belgili jazýshylar «biz Tursynaıdy endi tanydyq, ol aqyn, sazger, ánshi eken-aý» dep ónerime tánti bolǵan da edi.

Qazaq radıosynda júrgende «Saha sazdary» degen habarlar uıymdastyrǵanmyn.

Kezinde Almatydaǵy Saha saýda ókili mekemesi meni mádenıet jaǵynan keńesshi etip qyzmet berdi, aqysyn tólep turdy. Men olardyń osyndaı yqylasyna jaýap bere bildim.

- Siz ózińizdiń týyp-ósken Saıram jeri týraly oı órbitseńiz. Qasıettiń bári týǵan topyraqtan dep jatady ǵoı?

- Saıran ejelden kele jatqan eski qala. «Saıranda bar sansyz bap» deıdi ǵoı. Bul áýlıe meken, qasıetti meken, ony biz maqtan etemiz. Jyr áleminde qasıetti Qojahmet ıAssaýıdiń ata-anasynyń beıiti jatqan jer. Meniń aýylym «Qaınarbulaq» dep atalady. «Qaınarbulaq-balbulaq» degen ánim bar. «Saıram sazy» degen ánim bar, ony Máskeýde qyzym aıtady...

Osylaı dep bir kezde syr ashqan Halyqaralyq «Alash» jáne A.Fadeev atyndaǵy ádebı syılyqtardyń laýreaty, Saha-ıAkýtııa Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, tamasha sazger, aqyn ári jýrnalıst Tursynaı Orazbaıqyzy da bul fánıden ótti . Máskeýde qazaq ónerin nasıhattaýshy, QR Mádenıet qaıratkeri Abylaıhan Ospanov aqyn qyzdy eske alǵanda: «Tursynaı úsh memlekettiń elshisi edi. Oǵan Qazaqstan, Saha eli men Reseı jeri ortaq bolatyn. Óziniń jaıdary minezimen el-jurttyń tilin taýyp, ózin moıyndatqan jan sol elderde de óziniń azamattyǵyn, adamgershiligin kórsete bilgen edi.

Men ol kisiniń ánderin talaı kontsertte oryndap, nasıhattap júrgen ánshimin. Jibek minezdi, jany názik apaıymyzdyń ómirden ozǵany qabyrǵamdy qaıystyryp ketti. Qazaq ádebıetiniń bir ókilinen aıyryldyq», degen bolatyn.

Tursynaı Orazbaıqyzy ózindik úni, nazy, syry bar daryndy jan edi... Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva