Arhıv aqtaryp, prokýratýraǵa qaıta-qaıta aryzdanyp áreń aqtaldym — jeltoqsanshy
AQTÓBE. KAZINFORM — Aqtóbe oblysy Bozoı aýylynyń turǵyny Amandyq Doşanov úsh ret prokýratýraǵa ótinish jazǵan. Úshinshi ótinishi ǵana qanaǵattandyrylyp, «qýǵyn-súrgin qurbany bolyp tanyldy» degen bir aýyz sóz jazylǵan tildeı anyqtamany aldy. Bul — Jeltoqsan oqıǵasyna qatysyp, qaıta-qaıta tergeýde bolǵan aqtóbelik úshin eń qundy qujat. Amandyq Doşanov Kazinform tilshisine bastan keshken eki kúnniń jáne tergeýde júrgen birneshe aıdyń tarıhyn aıtyp berdi.
Amandyq Doşanov 1986 jyly Almaty zootehnıka-veterınarııa ınstıtýty, qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetine oqıǵa tústi. 11-synypty bitirip, arman qýyp Almatyǵa barǵan bozbala 16 jeltoqsan kúni ózi qatarly jastardyń alańǵa jınalyp jatqanyn estıdi.
Sebep — ózge ult ókili bılikke kelip, D. Qonaevtyń ornynan alynýy. Ol sol kúni eshqaıda barmady. Biraq shydaı almady, bir kúnnen soń alańnan tabyldy.
— 17 jeltoqsan kúni alańǵa Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty arqyly aınalyp bardyq. Jol boıy qatarymyzǵa ózge jastar da qosyldy. Kóbi stýdentter men jumysshylar. Jastar «Qazaqqa qazaq basshy!» dep urandatty. Al olarǵa ara-tura «tarańdar» dep aıtyp jatty. Ózim keshke deıin júrip, aýyldan aǵam kelgen soń jataqhanaǵa emes, páterge qondym. 18 jeltoqsan kúni oqýǵa barǵan kezde alańǵa shyqqandardyń tizimi jasaldy. Meniń de aty-jónimdi jazyp alyp qaldy. Keıin «jataqhanaǵa baryp jat, sabaq bolmaıdy» dep qaıtardy. Jataqhanaǵa oralyp, bólme ishinde otyrdyq. Al esik aldynda fakýltet basshylary, belsendiler júrdi. Bir sátte «Jigitter, shyǵyńdar!» degen daýys estildi syrttan. Syrt kıimimizdi ilip alyp, artqy esikti buzyp alańǵa bet aldyq. Birinshi jáne úshinshi kýrs jigitteri boldy janymda. Shyqqan soń qaıta alańǵa bardyq. Munda jer qaıysyp tur. Qyzdar qatty belsendi boldy. Bir jaǵynda ásker turdy. «Qaıtyńdar» dep aıqaılaǵanymen eshkim tyńdap jatqan joq. Bir ýaqytta qaqtyǵys bastalyp ketti. Áskerıdiń qolynda qarý, kúrek, taıaq boldy. Keri qaraı qýǵan kezde qashýǵa týra keldi, — dedi ol.
Biri qýyp, biri qashqanda qaıta qarsylasyp, alań tolqyp turdy. Áskerıler kúsh alǵanda jastar shegindi. Sátbaev kóshesiniń boıymen Seıfýllın kóshesine baǵyt alǵan Amandyq Doşanov aryqqa túsken qyzǵa kómektesip, ózi soqqy aldy.
Eseńgirep qalǵan sátte qutylý múmkin bolmaı, ony alańǵa qaıta súırep aparady. Bul sátte ásker qolǵa túsken jastardy alańǵa jınap jatqan.
— Basymyzdy kótermeı, qolymyzdy jelkemizde ustap turdyq. Bir sátte alańǵa avtobýstar kelip, qarýly adamdar eki qaptalynda turdy. Avtobýs esigine jetkenshe bizdi árqaısysy urdy, tepti. Avtobýsqa mingizý emes, tıep aldy bizdi. Keıbir avtobýsty jastar toqtatyp, tóńkerip, ishindegi adamdardy bosatyp alǵan eken. Bizdi tıegen avtobýs sodan qashyp, aınalyp júrdi. «Túskende qashamyn dep oılamańdar, qarýmen, ıtpen kútip tur» dep aıtty. Mılıtsııa bólimine keldik, kirgizdi. Qolymyzdy kóterip, qabyrǵaǵa qarap turdyq. Qaltamyzdy tekserip, baryn shyǵaryp jatty. Al men kýáligimdi joıyp úlgere almaı qaldym. Sóıtip aty-jónimdi, oqý ornymdy tolyq bildi. Eshkim aıap qalmady. Temir torǵa qamap, birtindep jaýap berýge shaqyrdy.
Men «oryssha bilmeımin» dep aıttym. Olar «qazir saıratamyz» dep uryp-soqty. Bólimshede menen úlken qyz ben jigit te jaýap berip jatty. Olarǵa da «men oryssha bilmeımin, aıtyńdarshy túsindirip» dedim. «Aýyldan kelgen, bilmeıdi» dep túsindirgendeı boldy beıtanys adamdar. Amaly taýsylǵan soń jelkelep qazaq jigittiń aldyna apardy da «mynadan ózderiń jaýap alyńdar» dep aıtty. Sol kezde 30 jastan asqan bir kisige ákelip tastady. «Aǵańa aıtqandaı bárin túsindir. Alańda ne bolyp jatqanyn biz de bilmeımiz, ishte otyrmyz» degen soń jaǵdaıdy baıandadym. Tyńdap bolǵan soń «Kesiri tıedi, bárin túgel baıandama. Alańda emes, avtobýstan túsip jatqanda ustalǵanyńdy aıt» dep túsindirdi. Bir baılamǵa kelip, oqıǵa solaı órildi. Tańǵa jýyq, 18-nen 19-na qaraǵan túni shyqtym. Sebebi ishke adam syımaı, bir-birden jiberip jatty, — deıdi Amandyq Doşanov.
Bir kólikti toqtatyp, jataqhanaǵa jetken soń ádettegideı sabaǵyna barady. Keıin komsomol komıtetiniń ókilderi kelip, jınalys ótkizdi.
Suraq-jaýap qaıta bastalǵanda Amandyq Doşanov alǵashqy sózinen tanbady. «Áke-shesheń joq, asyrap otyrǵan úkimetke qarsy shyqtyń» dep qaıta jaýap alyp, túnde jataqhanaǵa oraldy.
Toptan áskerı boryshyn óteýge daıyndalyp júrgen tórt jigit osy tizimde iligip, birneshe aı boıy baqylaýda boldy. Jataqhanada da, oqý ǵımaratynda da «myna ýaqytta, osy mekenjaıǵa shaqyrdy» degen biraýyz sózdi kúnde estidi.
— Kún saıyn mılıtsııa bólimine shaqyryp, jaýap aldy. Sonda kezek kútip, tún ortasyna deıin júremiz. Keıin kólikke tıep alyp, áskerı gospıtaldarǵa aparady. Onda áskerı qyzmetkerlermen bettestiredi. Basy jarylyp, kózi shyǵyp qalǵan eshkimdi kórmedim, biraq sonda jatyr olar. Bozbala bolǵan soń qorqyp otyramyz. Tanysa, alyp qalady. Biz aman qalyp, oqýda qysqy sessııa bastaldy. Jataqhanaǵa da shaqyrtý kele bastaǵan soń syrttaı oqyp júrgen aýyldyń jastarynyń janyna baryp turdym. Al jataqhanadaǵy adamdarǵa «aýylǵa ketti» dep aıtqyzdym. Oqý ornyna baryp, emtıhandy tapsyrdym. Aýylǵa demalysqa baryp, oqýǵa qosylǵan soń da birer aı boıy jaýap alyp júrdi. Kóktem shyǵa tyıylyp, jazǵy demalysqa kettim. Komsomol komıteti qatań sógis berdi. Oqýdan shyǵaratynyn aıtqanymen, aman qaldym. Jazda ásker qataryna alyndym. Komsomol komıtetiniń qujatyn joıyp, bárin jasyrdym. Eshteńe bilmeımin, eshteńe kórmedim dep aıttym suraǵandarǵa. Eki jyldan soń oralǵanda el ishi ózgergen, adamdardy aqtap jatty. Eshkim tergemedi, teksermedi. Umytyla qoımaıdy. Mektep bitirip barǵan balaǵa ultshyl dep jala japty bári, — dedi ol.
Arada 35 jylǵa jýyq ýaqyt ótkende óńirdegi jeltoqsanshylardyń birlestigi quryldy. Aqtalý týraly jan-jaqqa habar berilip, qujat jınaý bastaldy.
Talap boıynsha aldymen rastaý qujaty kerek. Amandyq Doşanov ınstıtýt arhıvinen aty-jónin izdedi. Bul da dálel bolmaı, respýblıkalyq arhıvti atqarýǵa týra keldi.
2024 jyldyń qys mezgilinde arhıvke baryp, ótinish jasap, «1986 jyly 17-18 jeltoqsanǵa qatysqany úshin ınstıtýt tarapynan qatań sógis aldy» degen qujatty aldy.
Keıin úsh ret prokýratýraǵa aryz jazdy. Úshinshi aryzy qabyldanyp, resmı aqtaldy. Búginde Aqtóbede bas-aıaǵy 10-nan astam adam aqtalý qujatyn alǵan.
— Biz halyq jaýy emespiz. Táýelsiz eldiń qujatyn alǵymyz keldi. Men Almatyda qalmaı, Aqtóbege oraldym. 1995-2000 jyldar aralyǵynda jeke sharýashylyqta mal dárigeri bolyp, keıin qosalqy sharýashylyqta basshylyq qyzmet atqardym. 2006 jyldan bastap obaǵa qarsy kúres stansasynyń bólimshesinde qyzmet atqaramyn. Bozoı aýylynda turamyn. Bul bizdiń júrip ótken jolymyz, — dedi Jeltoqsan oqıǵasyna qatysýshy.
Eske sala keteıik, búgin — Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵan kúni.
