Araldy qalpyna keltirý jáne Kaspııdi saqtaý jónindegi jumys kúsheıtildi
ASTANA. KAZINFORM — Úkimet Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli tsıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda Soltústik Araldy qalpyna keltirý jáne Kaspıı teńiziniń sý resýrstaryn saqtaý jónindegi keshendi sharalar júzege asyrylyp jatqanyn habarlady. Atap aıtqanda, Prezıdent Araldy qalpyna keltirý jumystaryn jalǵastyrýdy, sondaı-aq seriktes eldermen birlesip, Kaspıı teńizin saqtaý jónindegi memleketaralyq baǵdarlama ázirleýdi qolǵa alýdy tapsyrdy.
Negizgi sharalar sý aıdyndaryndaǵy sý deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan sheshimderdi ázirleý jáne engizýdi, bıoalýantúrlilikti saqtaý men qalpyna keltirýdi qamtıdy. Sonymen qatar Kaspıı teńiziniń florasy men faýnasyna ǵylymı zertteýler júrgizilip, Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda shóleıttenýge qarsy is-sharalar júzege asyrylyp jatyr.
Soltústik Araldaǵy sý kólemi 23,4 mlrd tekshe metrge jetti
Soltústik Araldaǵy sý kólemi artyp keledi. Búginde munda 23,4 mlrd tekshe metr sý jınaldy. Salystyrmaly túrde aıtqanda, 2022 jyly bul kórsetkish 19 mlrd tekshe metr, 2023 jyly – 21 mlrd tekshe metr, 2024 jyly – 22 mlrd tekshe metr, al ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha 23 mlrd tekshe metr bolǵan. Jyl basynan beri teńizge shamamen 1,5 mlrd tekshe metr sý jiberildi.
Bul dınamıka Qazaqstannyń 20 jyldan astam ýaqyt boıy júrgizip kele jatqan júıeli jumysynyń nátıjesi. Osy kezeńde Soltústik Araldyń aýmaǵy 36%-ǵa ulǵaıyp, sý kólemi eki esege jýyq artty, al mıneraldaný deńgeıi eki ese tómendedi. Bul sý aıdynyndaǵy tiri organızmder men ekojúıeniń qalpyna kelýine yqpal etti.
Qol jetkizilgen kórsetkishterdi saqtaý maqsatynda Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi jyl saıyn Syrdarııa ózeniniń arnasy arqyly keminde 2 mlrd tekshe metr sý jiberýdi qamtamasyz etedi.
Úkimet Dúnıejúzilik bankpen birlesip, Soltústik Araldy qalpyna keltirýdiń kelesi kezeńin ázirledi. Joba Kókaral bógetin rekonstrýktsııalaýdy jáne Baltyq júıesi boıynsha sý deńgeıin 44 metrge deıin kóterýdi kózdeıdi. Aldaǵy 5–6 jyl ishinde sý aıdynynyń aýmaǵyn 3,9 myń km²-ge deıin, al sý kólemin 34 mlrd m³-ge deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr.
Bir mezgilde Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń Aral–Syrdarııa basseıninde ırrıgatsııalyq júıelerdi jańǵyrtý jáne avtomattandyrý boıynsha 160-tan astam jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Bul sý resýrstaryn tıimdirek paıdalanýǵa jáne únemdelgen sý kólemin Soltústik Aralǵa jiberýge múmkindik beredi.
Araldyń qurǵaǵan túbindegi orman melıoratsııalyq jumystardyń aýdany 1,1 mln gektarǵa jetti
Soltústik Araldaǵy sý deńgeıin kóterý jónindegi sharalarmen qatar, Úkimet teńizdiń qurǵaǵan túbinde orman melıoratsııasy jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes munda qurylatyn sekseýil alqaptarynyń aýmaǵy 1–1,5 mln gektarǵa jetkizilýi tıis.
Búginde Aral teńiziniń túbine 3,4 myń tonna sekseýil tuqymy men galofıtti ósimdikter egildi, 56,2 mln sekseýil kósheti otyrǵyzyldy. Orman melıoratsııalyq jumystardyń jalpy kólemi 1,1 mln gektarǵa jetti. Óńirde júrgizilip jatqan jumystardy ǵylymı turǵydan súıemeldeý maqsatynda Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroorman melıoratsııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń fılıaly quryldy. Sonymen qatar kóshet materıalyn ósirý úshin jeke baza qalyptastyrylýda: jylyna 3 mln kóshet óndirýge qaýqarly, aýmaǵy 33 gektar orman tálimbaǵynyń qurylysy aıaqtaldy.
Sonymen qatar Aral teńiziniń qurǵaǵan túbinde orman tálimbaǵyn qurý jumysy júrgizilip jatyr. Jergilikti qurǵaq jaǵdaıda kóshetterdi ósirý olardyń beıimdelýin, tirshiligin jáne qurylatyn orman jelekteriniń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan Kaspııdi saqtaý boıynsha ǵylymı jáne memleketaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtip jatyr
Eýropa men Azııanyń túıisken jerinde ornalasqan Kaspıı teńizi álemdegi eń iri jabyq sý aıdyny bolyp sanalady. Onyń aýdany shamamen 390 myń km2, sý kólemi – shamamen 76 myń km3, jaǵalaý syzyǵynyń uzyndyǵy – 6,5 myń shaqyrym.
Kaspıı teńizine jyl saıyn 130 ózen quıady, orta eseppen 290 km3 sý ákeledi. Onyń basym bóligi Edil ózenine tıesili – shamamen 80%, Jaıyqtyń úlesi – 3,5%. Basqa iri ózenderdiń qatarynda Kýra, Sýlak jáne Samýr bar. Jaıyq-Kaspıı basseıni boıynsha 2025 jyly Jaıyq ózeninen Kaspıı teńizine 6 km3, al Qıǵash ózeninen 4,9 km3 sý keldi. 2026 jyly osy eki ózennen kelgen sýdyń jıyntyq kólemi shamamen 7,3 km3 boldy.
Qazaqstan Kaspıı teńizin saqtaýǵa baǵyttalǵan birlesken tásilderdi dáıekti ilgeriletýde. 2025 jyly Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ShYU-nyń Sý máselelerin zertteý ortalyǵyn qurý jóninde bastama kóterdi.
Osy jumysty jalǵastyrý aıasynda Qazaqstan Kaspıı teńizin saqtaý jónindegi memleketaralyq baǵdarlamany ázirleýge jáne beıindi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurýǵa daıyndyq júrgizip jatyr. Sonymen qatar Kaspıı teńiziniń sý resýrstaryn saqtaý jónindegi jaǵalaýdaǵy memleketterdiń qatysýymen memleketaralyq baǵdarlamany ázirleý jumystary júrgizilip jatyr.
Halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý jónindegi praktıkalyq sharalar Aqtaýda ótken Kaspıı teńizi jónindegi joǵary deńgeıdegi dıalog aıasynda talqylandy. Oǵan memlekettik organdardyń, dıplomatııalyq korpýs pen BUU júıesiniń, halyqaralyq uıymdardyń, ǵylymı qoǵamdastyq pen sarapshylardyń ókilderi qatysty. Basty nazar – teńiz deńgeıiniń tómendeýine, bıoalýantúrlilikti saqtaýǵa, lastanýǵa jáne teńiz qoqysyna qarsy kúreske, monıtorıng pen derekter almasý júıesin jetildirýge, sondaı-aq halyqaralyq qarjylandyrýdy tartýǵa aýdaryldy.
Dıalog aıasynda Japonııa Úkimetiniń qoldaýymen júzege asyrylatyn «Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi jaǵdaıynda ornyqtylyqty arttyrý» jobasy iske qosyldy. Joba Kaspııdiń taıyzdanýynyń saldaryn baǵalaý jáne azaıtý úshin ǵylymı derekter men tsıfrlyq quraldardy qoldanýdy kózdeıdi.
Sonymen qatar BUU Damý baǵdarlamasymen jáne halyqaralyq seriktestermen birlesip teńiz jáne jaǵalaý resýrstaryn basqarý, aınalymdy ekonomıkany damytý, qaldyqtardy basqarý júıesin jetildirý jáne plastık qaldyqtarmen lastanýdy azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalar kesheni ázirlenýde. Kaspııdiń bıoalýantúrliligin, onyń ishinde Kaspıı ıtbalyǵyn jáne onyń meken etý ortasyn saqtaý da jumystardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri.
Transshekaralyq sý resýrstary máselesi boıynsha Qazaqstan barlyq kórshiles memlekettermen quqyqtyq bazany qalyptastyrýdy aıaqtady. Sý resýrstaryn birlesip paıdalaný salasyndaǵy turaqty ózara is-qımyl men úılestirýdi qamtamasyz etetin ekijaqty komıssııalar qurylyp, jumys istep keledi.
Byltyr on jylǵa sozylǵan kelissózderdiń qorytyndysy boıynsha Ózbekstanmen transshekaralyq sý nysandaryn birlesip basqarý jáne utymdy paıdalaný týraly kelisimge qol qoıyldy.
Qalyptasqan sý dıplomatııasy men Syrdarııa ózenindegi sý qoımalarynyń jumys rejımderi jónindegi kelisim arqasynda sońǵy jyldary Soltústik Aral teńizine, onyń ishinde sýy az kezeńderde de sýdyń turaqty kelýi qamtamasyz etildi.
Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi men ekojúıesine tóngen qaýipterdi zertteýge baǵyttalǵan halyqaralyq joba Mańǵystaýda tanystyrylǵanyn jazǵan edik.
