Araldaǵy «kemeler beıitin» nege saqtap qala almadyq
QYZYLORDA. KAZINFORM — Araldyń qumynda qalǵan kemeler bir kezderi teńiz tarıhynyń únsiz kýágeri ári sheteldik týrısterdi qyzyqtyrǵan biregeı nysan edi. Búginde sonyń kóbi joǵalyp ketken. Qalǵan jádigerlerdiń taǵdyry da alańdatarlyq kúıde.
Jergilikti turǵyn Serik Dúısenbaev — Aral óńirindegi belgili ári tájirıbeli gıd-aýdarmashylardyń biri. Ol 2012 jyldan beri sheteldik jáne otandyq týrısterge arnap Aral teńiziniń tartylǵan tabany men «kemeler zıratyna» arnaıy ekspedıtsııalar men týrlar uıymdastyryp júr.
Onyń aıtýynsha, sheteldik fotograftar men kınogerler teńizdiń tabanynan tabylǵan kemelerdi tat basqan, eskirgen kúıinde kórip, taspaǵa túsirgisi keledi. Aral teńiziniń Qazaqstan bóliginde eski kemeler shoǵyry qalmaǵanyn estigende kóbi kelýden bas tartady eken.
Gıd-aýdarmashy Araldaǵy «kemeler beıitiniń» talan-tarajǵa túsýi ekologııalyq qana emes, úlken mádenı-tarıhı tragedııa ekenin aıtty.
— Teńiz tartylǵannan keıin Aral aýdany men Moınaq mańynda qalǵan alyp kemeler ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalyp, aımaqtyń sımvoly bolǵan. Ýaqyt óte kele biregeı mura adam qolymen qıratyldy. Oǵan birneshe faktor áser etti. Birinshiden, ótken ǵasyrdyń 90-shy jáne 2000 jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde jergilikti turǵyndar men zańsyz kásipkerler úshin kemeler tegin metall kózine aınaldy. Olardy kesip, qara metall retinde basqa elderge eksporttaý jappaı sıpat aldy. Ekinshi sebep — baqylaýdyń jáne qorǵaýdyń bolmaýy. Keıbir kemeler qonys tepken aımaqtar eldi mekenderden alys, shóldi jerlerde ornalasqandyqtan olardy memleket tarapynan kúzetý nemese tarıhı eskertkish retinde zańdy túrde qorǵaý jumysy óte kesh qolǵa alyndy. Úshinshiden, teńiz tartylǵannan keıin jumyssyz qalǵan aýyl turǵyndary úshin kemelerdi bólshektep satý kúnkóristiń jalǵyz amalyna aınaldy, — dedi ol.
Biregeı muranyń saqtalmaýy óńir týrızmine áser etpeı qoımady. Óıtkeni alys-jaqyn shet elden týrıster sol úshin keletin. Alaıda «kemeler beıitiniń» sońǵy jádigeri — Aqespe mańyndaǵy úlken keme de ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti.
— «Týrızmdi damytamyz» dep dabyl qaqqanymyzben, qolda bar qundylyqtan aıyrylyp otyrmyz. Sheteldik týrısterdiń Aralǵa at basyn burýynyń birden-bir sebebi Qamystybas kóli de, Kókaral bógeti de emes, qumda qalǵan kemeler bolatyn. Qarapaıym turǵyndar úshin bul temir-tersek bolyp kórinýi múmkin. Alaıda álemdik týrızmde «Abandoned Places» — tastandy jerler nemese «Dark Tourism», ıaǵnı damymaǵan jabaıy týrızm degen aýqymdy baǵyttar bar. Araldyń qumyndaǵy kemeler Chernobyl sııaqty álemdik deńgeıdegi eksklıýzıv brend edi. Ony eshqandaı jasandy mýzeı almastyra almaıdy. Qamystybas — táp-táýir demalys orny, biraq ondaı kólder men jaǵajaılar kez kelgen memlekette bar. Ol úshin Eýropadan eshkim at terletip kelmeıdi. Kókaral — ınjenerlik nysan. Ol ǵalymdarǵa qyzyq bolýy múmkin, biraq týrıstik estetıkasy tómen. Al qum qushaǵyndaǵy kemeler, bul — sıýrrealızm. Bul Dalıdiń kartınalary ispettes aqylǵa syımaıtyn, kózben kórip qana senetin tragedııalyq sulýlyq edi, — dedi Serik Dúısenbaev.
Qolda bardy saqtaı almaǵanymyzdyń kesirinen týrıstik logıstıka kúıredi. Óıtkeni meımandar mundaı sapar kezinde tek kemeni kórip, gıd qyzmetin ǵana paıdalanbaıdy.
— Aralǵa keme kórýge kelgen týrıst jergilikti dámhanadan tamaq ishedi, qonaqúıge túneıdi, jol talǵamaıtyn kólik jaldap, kádesyı satyp alady. Basty sebep joǵalǵan soń bul tizbek te úziledi. Temirdi kesip, birneshe júz myń teńge paıda tapqandar aımaqtyń mıllıondaǵan tabysyna balta shapqanyn sezbeıdi, — dedi gıd-aýdarmashy.
Buǵan deıin Kazinform agenttigi Keruen Inn qonaqúıler jelisimen birlesip avtosaıahattaýshylardy ne qyzyqtyratynyn jáne Aral mańyndaǵy jolda ne kórýge bolatynyn bildi.
