Aral jáne Ortalyq Azııa: birlesip teńizdi saqtap qalý múmkin be
ASTANA. KAZINFORM – Keıingi jyldary Ortalyq Azııa elderi Aral teńiziniń ekologııalyq zardabyn azaıtýǵa kúsh salyp keledi. Buǵan Soltústik Araldy qalpyna keltirý bastamasy, aýqymdy ekologııalyq jobalar, sý únemdeý tehnologııalary dálel. Tam-tumdap jasalǵan qadam teńizdi qaıta toltyrmasa da, qalǵan bóligin saqtap qalýǵa úles qosýda. Aldaǵy mindet qandaı, kelisimder nátıje bere me? Taqyrypty «Kazinform» agenttiginiń Bishkektegi tilshisi taldady.
Ortaq múdde
Kezinde álemdegi iri ishki sý aıdyny bolǵan Aral teńizi búginde aýqymdy ekologııalyq daǵdarystyń sımvolyna aınalyp úlgergen. Sebebi XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Ámýdarııa men Syrdarııanyń sýyn jappaı egistikke burý naýqany bastalǵan bolatyn. Keıin mundaı qadam ekojúıeni kúıretti: izinshe shóleıttený ulǵaıdy, tuz-shańdy borandar kóbeıdi, mıllıondaǵan adam áleýmettik-ekologııalyq tyǵyryqqa tireldi.
Máseleni jeke-dara sheshý múmkin emestigin túsingen Ortalyq Azııa memleketteri 1993 jyly Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryn (HAQQ) qurǵan-dy. Onyń quramyna Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ózbekstan kirdi. Búginge deıin qor birlesken ekologııalyq baǵdarlamalardy úılestirip keledi.
Máselen, aımaqtyq yntymaqtastyqtyń kezekti kezeńi bıyl sáýirde jalǵasty. Astanada HAQQ quryltaıshy memleketteri basshylary Keńesiniń otyrysynda Astana málimdemesiniń qabyldanǵanyna kýá boldyq. Keleshekte sý resýrstaryn basqarý júıesin jańǵyrtý, sýdy esepke alýdyń tsıfrlyq tetigi jandanbaq. Buǵan qosa, sol jıynda 26 naýryz Halyqaralyq Aral teńizi, Ámýdarııa jáne Syrdarııa kúni dep belgilendi.
Qazaqstan: Soltústik Araldy qalpyna keltirý
Aral teńizin saqtaý baǵytyndaǵy eń eleýli nátıje, sózsiz, Qazaqstannyń enshisinde. 2005 jyly Úkimet Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtaý» jobasy aıasynda Kókaral bógetin saldy. Osynyń arqasynda Soltústik Araldaǵy sý deńgeıi kóterilip, sýdyń tuzdylyǵy tómendedi ári balyq sharýashylyǵy qaıta jandana bastady. Sý aıdyny 18,9 tekshe shaqyrymnan 23,5 tekshe shaqyrymǵa deıin ulǵaıyp, ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýy óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áserin tıgizgenin aıta ketý kerek.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan jobanyń ekinshi kezeńin júzege asyrýǵa nıetti. Joba Kókaral bógetin qaıta jańǵyrtý arqyly sý deńgeıin odan ári arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bolashaqta Soltústik Araldyń aýqymy 34 tekshe shaqyrymǵa deıin jetýi múmkin.
Búginde Kishi Aral postkeńestik keńistikte ekojúıeni qalpyna keltirýdiń eń ozyq úlgisiniń biri retinde baǵalanady. Sonymen qatar Astana sý resýrsyn basqarýdy jetildirý boıynsha aımaq kóshbasshysyna aınalyp úlgerdi. Ortalyq Azııa elderi úshin sýdy esepke alýdyń biryńǵaı tsıfrlyq júıesin qurý jáne ekologııalyq jobalarǵa halyqaralyq qarjylandyrý kózin tabýda belsendi.
Ózbekstan: Aralqumdy kógaldandyrý
Ózbekstan máseleniń saldarymen kúresip keledi. Óıtkeni burynǵy Aral teńiziniń tabanynda Aralqum shóli jatyr.
Memleket shóldi kógaldandyrýdy negizgi baǵdarǵa aınaldyrýda. Sońǵy jyldary munda 2 mıllıon gektardan astam aýmaqqa aǵash otyrǵyzyldy. Bári derlik sekseýil sekildi qurǵaqqa tózimdi ósimdikter. Olar topyraqty bekitip, tuzdy shańnyń taralýyn azaıtýǵa septesedi degen derek bar. Sondaı-aq Ózbekstanda sý resýrsyn basqarýdyń zamanaýı júıesi engizilip, aýyl sharýashylyǵynda sý únemdeý tehnologııasynyń úlesi artty.
Tashkenttiń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy Aral óńirin ekologııalyq ınnovatsııalar men tehnologııalar aımaǵy dep jarııalaǵan bolatyn. Buǵan qosa Aral óńirinde BUU-nyń Adam qaýipsizdigi jónindegi kópseriktestik trast qory jumys isteıdi. Medıtsınalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq jobalardyń keıbiri qor esebinen qarjylandyrylyp otyr.
Qyrǵyzstan men Tájikstan: sý jáne energetıka
Qyrǵyzstan men Tájikstan aımaqtaǵy eń iri ózenderdiń bastaýyna, Ortalyq Azııanyń sý teńgerimin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady.
Atap aıtar bolsaq, Qyrǵyzstan úshin Tıan-Shan muzdyqtaryn saqtaý ózekti. Óıtkeni óńir úshin mańyzdy ózen — Syrdarııa Tıan-Shan taý silemderinen bastaý alady. Al Syrdarııa tartylsa, aımaqta júzege asyp jatqan ekologııalyq jobalardyń nátıje berýi qıyn. Sol sebepti Bishkek muzdyqtarǵa monıtorıng jasaý baǵytyndaǵy baǵdarlamaǵa qatysyp, gıdrotehnıkalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumysyna kirisken.
Eskeretin jaıt, Qyrǵyzstan 2016 jyldan bastap Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynan shyqty, áıtkenmen sý jáne energetıka máseleleri boıynsha óńirlik dıalogqa qatysýyn jalǵastyryp keledi.
Al Tájikstan aýmaǵynda Ámýdarııa ózeniniń jyldyq aǵynynyń shamamen 60 paıyzy qalyptasady. El Pamır muzdyqtaryn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarmaq. Dýshanbe bastamasymen BUU 2025 jyldy Muzdyqtardy saqtaý jónindegi halyqaralyq jyl dep jarııalap, 21 naýryzdy Dúnıejúzilik muzdyqtar kúni retinde bekitti.
Eki el de ózenniń tómengi aǵysyndaǵy memleketter aýyl sharýashylyǵymen qatar, gıdroenergetıka múddesin eskerýi qajet dep sanaıdy.
Túrikmenstan: sý únemdeýdegi serpin
Túrikmenstan sýdy tıimdi paıdalanýdy kózdep otyr. Ámýdarııa alabyna túsetin ekologııalyq salmaqty azaıtýǵa da múddeli. Qazir Túrikmenstanda kárizdik-drenajdyq sýdy jınaý jáne qaıta paıdalaný jobalary júzege asyrylýda. Bılik tamshylatyp sýarý tehnologııalaryn ulǵaıtýǵa yntaly. Sonymen qatar shóleıt aımaqtardy kógaldandyrý belsendi júrgizilip jatyr.
Ashhabad Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna 2017–2019 jyldary tóraǵalyq etti. Sol kezdeńde Aral teńizi basseınindegi elderge kómek kórsetý jónindegi Tórtinshi is-qımyl baǵdarlamasyn ázirleýdi úılestirgenin bilemiz. Sarapshylar bul qujat óńirlik yntymaqtastyqtyń negizgi baǵytyn aıqyndady dep baǵalaǵan edi.
Halyqaralyq qaýymdastyqtyń qoldaýy
Aral teńizi máselesi áldeqashan óńirlik kún tártibiniń sheńberinen shyǵyp, jahandyq deńgeıdegi ózekti ekologııalyq máseleniń birine aınalǵany jasyryn emes. Búginde Aral óńirin qalpyna keltirý jobalaryna BUU, Dúnıejúzilik bank, Eýropalyq odaq, Azııa damý banki, BUU Damý baǵdarlamasy, JICA, GIZ jáne basqa da halyqaralyq uıymdar qatysyp keledi.
Uıymdar atsalysqan baǵdarlamalar gıdrotehnıkalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, ekologııalyq monıtorıng júrgizý, ǵylymı zertteýlerdi damytý jáne transshekaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan.
Halyqaralyq qoldaýdyń arqasynda Soltústik Araldy qalpyna keltirý jobasy júzege asyrylǵanyn taǵy aıta ketýimiz qajeti. Sebebi joba arqyly óńir turǵyndarynyń turmys jaǵdaıy jaqsaryp, álemdik qaýymdastyqtyń nazary Aral mańynyń ekologııalyq máselesine aýdy.
Ekonomıkalyq múdde ekologııalyq sheshimge qolbaılaý bolyp otyr ma?
Qol jetkizgen nátıjege qaramastan, Aral teńiziniń máselesi áli tolyq sheshilgen joq. Negizgi syn-qaterdiń qatarynda sý tapshylyǵy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sý tutyný kóleminiń artýy, klımat ózgerisi men muzdyqtardyń erýi bar.
Kóp elene bermeıtin taǵy bir olqylyq — aımaq elderinde sýdy paıdalaný tásili árqıly.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Tolonbek Abdyrov «Kazinform» agenttiginiń menshikti tilshisine bergen suhbatynda Aral máselesi ekologııalyq sıpatpen shektelmeıdi degen bolatyn.
— Búginde Aral teńizindegi ahýal — búkil Ortalyq Azııanyń turaqty damý máselesi. Ol ekonomıkaǵa, azyq-túlik qaýipsizdigine, halyqtyń densaýlyǵyna jáne aımaqtyq turaqtylyqqa tikeleı áser etedi, — dep topshylady sarapshy.
Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary aımaq memleketteri sý dıplomatııasyn aıtarlyqtaı jandandyrdy. Halyqaralyq Araldy qutqarý qory jumys istep tur, BUU, Dúnıejúzilik bank jáne basqa da halyqaralyq seriktesterdiń qoldaýymen birlesken baǵdarlamalar júzege asyrylýda. Degenmen, daǵdarysty tolyq eńserdik dep aıtýǵa áli erte.
— Ár eldiń óz ekonomıkalyq múddesi bar. Qyrǵyzstan men Tájikstan sý resýrstaryn, eń aldymen, gıdroenergetıkanyń negizi retinde qarastyrsa, Qazaqstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstan kóbine sýǵa egin men aýyl sharýashylyǵy úshin táýeldi. Sondyqtan energetıkalyq jáne agrarlyq múddeler arasyndaǵy teńgerimdi tabý aımaqtyq yntymaqtastyqtyń basty mindetteriniń biri bolyp qala beredi, — dep atap ótti Tolonbek Abdyrov.
Bolashaqqa baǵdar
Sarapshylar Aral teńizin odan ary qalpyna keltirý aımaqtyq yntymaqtastyqty tereńdetpeıinshe múmkin emes degen pikirde. Ásirese klımat ózgerisin birlese zertteý mańyzdy.
Gıdrolog Gúlbara Omorovanyń boljamynsha, Aral basseıniniń bolashaǵy Tıan-Shan men Pamır muzdyqtarynyń jaı-kúıine tikeleı baılanysty.
— Muzdyqtardyń jedel erýi keleshek Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń aǵynyn ózgertýi múmkin. Bul aımaq elderin sýmen qamtamasyz etýge mindetti túrde áser etedi, — dedi maman.
Onyń aıtýynsha, birlesken ǵylymı zertteý júrgizý, málimet almasýdyń máni tereńde. Oǵan qosa muzdyqtar, klımat jáne sý resýrsyna qatysty tereń taldaý jasaýdy umytpaǵan jón.
Sońǵy otyz jyl ishinde Ortalyq Azııa elderi sý resýrstary úshin básekeden alshaqtap, ortaq sheshim izdeýge bet burdy. Soltústik Araldy qalpyna keltirý, aýqymdy kógaldandyrý baǵdarlamalary jáne óńirlik dıalogtyń damýy yntymaqtastyqtyń naqty nátıje beretinin kórsetti.
Degenmen, qaýip joq emes. Aımaqta halyq sany artyp keledi jáne sý tutyný kólemi kóbeıdi. Demek Aral máselesi tek ekologııalyq emes, búkil strategııalyq syn-qater deýge negiz mol. Endigi nátıje Ortalyq Azııa memleketteriniń birlesip qanshalyqty tıimdi áreket ete alatynyna baılanysty.
Buǵan deıin Ortalyq Azııa elderi sý máselesine qatysty amerıkalyq sarapshylardyń pikirin jarııaladyq jáne Aral mańy halqyna ótemaqydan basqa qandaı kómek kerek ekeni týraly jazdyq.
