Aral mańy halqyna ótemaqydan da basqa kómek kerek — ekobelsendi

- Araldyń jaıyn áleýmettik jelide de, bıik minberlerde de jıi qozǵap júrsiz. Áńgimemizdiń álqıssasyn sessııanyń osy taqyrybyna baılanysty órbitsek. Qandaı usynystaryńyz bar?

- Jıyn 22 sáýirde elordada uıymdastyrylatyn Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń sammıtine oraılastyrylyp otyr. Onda naqty qandaı máseleler talqyǵa túsetininen habarym joq. Degenmen, Aral máselesi eskerilse, tek qýanamyn. Jyl basynda Taraz qalasynda «Aralǵa sý kele me?» atty ekomarafon, Taraz ýnıversıteti jáne birneshe qoǵamdyq uıymmen birge ekologııalyq konferentsııa uıymdastyrdyq. Jıyn nátıjesinde qarar qabyldap, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tóraǵasy - Prezıdent Qasymjomart Toqaevtyń atyna hat joldadyq.

Hatta atap ótkenimizdeı, 2025 jyly Ashhabadtaǵy basqosýda Memleket basshysynyń BUU aıasynda Sý resýrstary komıtetin qurý usynysy úmitimiz qaıta oıatqandaı boldy. Bul bastama álemdik yntymaqtastyqty kúsheıtýge baǵyttalǵan strategııalyq qadam dep esepteımiz. Onda álemdik deńgeıde sý resýrstaryn júıeleý týraly tamasha ustanym tur.

Asa toqtalyp ótkimiz keletini, 2026 jyly 15 naýryzda qabyldanǵan jańa Konstıtýtsııa negizinde Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly zańnyń qaıta qaralatyny týraly ustanymǵa jáne BUU Bas Assambleıasynyń 2021 jylǵy 18 mamyrdaǵy qararyna sáıkes ekologııalyq ınnovatsııa jáne tehnologııalar aımaǵyna kiretin Aral aýdanynyń arnaıy aımaq nemese oblys bolyp qurylýyna nazar aýdarýdy suraımyz.

Odan bólek, jumyssyzdyq pen áleýmettik aýyrtpalyqtardy jeńildetý maqsatynda Aral qalasyndaǵy kóne keme (vagon) jóndeý zaýytynyń negizinde áskerı maqsattaǵy respýblıkalyq tapsyrys qabyldaıtyn zaýyt, ekonomıkalyq jáne óndiristik tıimdiligi jaǵynan óte qolaıly jol toǵysynda ornalasqan Sekseýil eldi mekeninde teplovoz jóndeý jáne qurastyrý zaýytyn salýdyń qajettiligin atap óttik.

Aral óńiriniń taǵdyry – búkil adamzattyń ortaq máselesi. Aral óńiri ekologııalyq apat aımaǵynan ınnovatsııasy men tehnologııasy jetilgen jasyl ekonomıka ózegine aınalatynyna sengimiz keledi.

- Jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna baılanysty ne belgili?

- Keıingi kezde dáriger ǵalymdar jasaǵan naqty keshendi medıtsınalyq qorytyndy kezdestirmedim. 2022 jylǵy málimetke súıensek, Aral aýdany boıynsha júıke aýrýlary, onyń ishinde Parkınson aýrýy 32, epılepsııa 62, mı qan aınalymynyń buzylýy, ıaǵnı ınsýlt 131 adamda kezdesedi. 328 bala múgedektikpen tirkelgen: sýsamyr nemese qant dıabeti – 15, aqyl-oı kemistigi – 32, júıke aýrýlary – 115, onyń ishinde balalardyń tserebraldy sal aýrýy – 64, epılepsııa – 9, kóz aýrýy – 18, qulaq aýrýy – 14, týabitti anomalııa – 100. Odan bergi statıstıkanyń qalaı ózgergenin bilmeımin.

Biraq budan Aral mańy turǵyndaryna ótemaqy túrindegi kómek berýden bólek memlekettik deńgeıdegi keshendi komıssııalyq zertteý júrgizý, aqysyz emdeý ortalyqtaryn ashý, kóp uzatpaı emdeý jumysyn qolǵa alý kerek ekenin kóremiz. Keıingi kezde Aral qalasy turǵyndarynyń kelbetinde jaqsy kóńil-kúı nyshany baıqalady. Bul, aldymen, turmystyq jaǵdaıdyń naryqqa beıimdelýimen, memlekettegi oń ózgeristermen baılanysty bolsa kerek. 

- Teńizdiń tola bastaǵany týraly statıstıka shyndyqpen qanshalyqty sáıkes keledi? Kishi Araldy saqtap qalý baǵytyndaǵy jumysty qalaı baǵalaısyz?

- Soltústik Araldaǵy sý deńgeıi keıingi 3 jylda ózgergen joq. Keıingi kezde áleýmettik jelide tarap júrgen «teńiz toldy» degen aqparat jalǵan. Dármensiz halyqty aldarqatýǵa baǵyttalǵan ádis.

Negizi Soltústik Araldy saqtap qalý baǵytyndaǵy jumysty joǵary baǵalaımyn. 2005 jyly Kókaral bógetiniń salynǵany durys boldy. Ókinishtisi, sodan beri jalǵasýy qajet jobalar 20 jyldan astam ýaqytqa toqtap qalǵan. Syltaý retinde onyń bir nemese eki deńgeıli bolatyny aıtylyp júr. Biz, «Turan oıpaty - Aral teńizi» qoǵamdyq birlestigi osy ustanymǵa qarsy barynsha jumys istedik. Ótken jyly Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Aral óńirine birneshe ret jumys saparymen kelgende naqty bir deńgeıge toqtap, 2-4 metrge bógetti kóterý jóninde sheshim qabyldady.

Bul naqty jumystyń bastamasy dep esepteımiz. Araldy Syrdarııa sýymen ǵana emes, basqa da sý kózderimen baılanystyrýdyń ǵylymı-tájirıbelik joldaryn izdegen jón. 

- Sonda ol qalaı?

- Basqa sý kózderi dep otyrǵanymyz – soltústik sýy, ishki, jerasty sýy, bulttan jańbyr alý arqyly. Biz klımattyq jylý, álemdegi sý tapshylyǵy kezeńi jáne taǵy da basqa jaıttardy túsinemiz. Dese de, Aral teńizin tolyq qalpyna keltirýge bolatynyna senemiz. Oǵan basty kepil – klımattyq jylyný, muzdyń erýi, álemde sý mólsheriniń shamadan tys kóbeıýi. Sýdyń molaıý kezeńinde Evrazııa materıginiń dál ortasynda otyrǵan jurt qurǵaqshylyqqa dýshar bolyp, tabıǵı balans «termostaty» — Aral teńizi qurǵap barady.

Álemdik deńgeıdegi jobalardyń biri – Sibir ózenderiniń sýy Aral teńizin saqtap qalýǵa tolyq múmkindik berer edi. Sonymen birge bar sý kózderin ysyrapsyz, júıeli paıdalaný sý kózin edáýir ulǵaıtatyny ras. Aralǵa muhıt kózderinen sý jolyn tartý jobalary da júzege asyp qalýy ábden múmkin. Oǵan jańa ınnovatsııalyq tehnologııa men jasandy ıntellekttiń kómegi mol.

Memleketterdiń qoldaýymen jańa ınnovatsııalyq tehnologııalar sýdy jerdiń astynan, ústinen, bulttan (jańbyr) alý múmkindigin zerttep, halyq muqtajyn óteýge bere alady dep senemiz.

- Aral halqyna ortaq negizgi máseleler qandaı? Teńizdiń oralýyna baılanysty ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı jaqsarady dep aıta alasyz ba álde basqa jolyn qarastyrý qajet pe?

- Bul jerde Prezıdenttiń Ashhabadtaǵy BUU aıasynda Álemdik sý resýrstary komıtetin ashý aryly sý kózderi men júıesin úılestirý jónindegi ustanymy júzege assa, keremet bolar edi. Al óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna kelsek, apat aımaǵy turǵyndaryna arnalǵan áleýmettik kómek zańy eskirdi. Ony qaıta qarap, tolyqtyrý kerek. Zańdy BUU Bas assambleıasynyń «Aral óńiri ekologııalyq ınnovatsııa jáne tehnologııalar aımaǵy bolyp jarııalansyn» degen qarary negizinde qaıta qaraý kerek jáne osy zań boıynsha Qazaqstandaǵy Aral óńirine jatatyn aýdandardyń shekarasyn aıqyndap, jańa ınvestıtsııa nemese basqalaı kómek kózderin maqsatty paıdalanýǵa jol ashýy tıis.

- Memleket basshysynyń Araldy saqtaý máselesin Ulttyq quryltaı deńgeıinde kóterýi qandaı serpin berdi?

- Bul máseleni quryltaı deńgeıinde kótergeni quptarlyq. Serpin bergeni tek keıingi jumystar nátıjesinen arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, sony oryndaýǵa kiriskende ǵana kórinýi múmkin. «Turan oıpaty - Aral teńizi» qoǵamdyq birlestigi teńiz máselesin udaıy kóterip keledi. Biz birqatar másele memlekettik deńgeıde sheshilýi tıis dep esepteımiz. Onyń ishinde Prezıdenttiń BUU aıasynda Sý resýrstary komıtetin ashýǵa qol jetkizýi, soltústik sýyn Aralǵa jetkizý jobasyn jedeldetý, bulttan jańbyr alý tehnologııasyn ıgerý kerek. Bul tym bolmaǵanda egindikke kerek sý men mıkroklımatty ońtaılandyryp, teńizge quıatyn darııa sýyn urlaýdy tejeıdi.

Sonymen qatar jerasty sý kózderine ǵylymı zertteý júrgizýdi, az bolsa da eginge paıdalanyp, darııa sýyna salmaq salmaýdy, Aral teńizine tıesili jyldaǵy 3 mlrd tekshe metr sýdy baqylaý, ony jetkizbegenderdi qatań jaýapkershilikke tartýdy, BUU Bas assambleıasynyń «Aral óńiri ekologııalyq ınnovatsııa jáne tehnologııalar aımaǵy bolyp jarııalansyn» degen qararyn zańdyq normaǵa jetkizýdi, sonyń aıasynda Aral týraly zańdy qaıta qaraýdy usynamyz.

Ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmettik, densaýlyq saýyqtaý baǵyttaryn aıqyndap, júzege asyrý arqyly ǵana Prezıdenttiń quryltaıda aıtqan sózinde serpin bar deı alamyz. 

Eske salaıyq, Óńirlik ekologııalyq sammıt ótkizý bastamasyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2023 jyldyń qyrkúıeginde BUU Bas Assambleıasynyń 78-shi sessııasy barysynda kótergen edi.