Ara sharýashylyǵy: jańa zań omartashylarǵa qandaı múmkindik beredi

Eńbekqorlyqtyń úlgisi 

Jambyldyq Ersin Úsipbek — omartashy. Ol bul isti marqum naǵashy atasynan úırenipti. Bala kezinde atasyna kómektesip júrip, sharýashylyqtyń qyr-syryn meńgergen. Al on jyl buryn, 23 jasynda osy kásipke birjola bet burypty. Injener-mehanık jáne quqyqtanýshy degen eki joǵary bilimi bolǵanymen, mamandyǵy boıynsha jumys istegisi kelmegen. Sebebi erkindikti jaqsy kóredi eken. Jeke bıznesin damytýdy qolǵa alǵan. Qazir onyń 110 balsandyǵy bar, jylyna 7 tonna bal alady.

Kásipkerdiń aıtýynsha, bul jándikterdiń atqaratyn qyzmetine qaraı birneshe túri bar. Mysaly, analyq ara urpaq órbitedi jáne omartany basqarady. Atalyq aranyń fýnktsııasy — analyqpen shaǵylysý, sodan keıin ólip qalady eken. Al jumysshy aralar 45 kún tirshilik etedi. Olar endi týǵan kezde omartanyń ishin retke keltiredi, ıaǵnı ár uıashyqtaǵy bal bir deńgeıde bolýyn qadaǵalaıdy. Іshtegi tártip, júıege úırengen soń, syrtqa ushyp, gúlderdiń nárin, shyrynyn jınap ákeledi. Gúlderdiń sólin iship, asqazanynan bólinetin fermentter arqyly balǵa aınaldyryp, uıashyqqa qaıtadan quıady. Solaı bal qalyptasady. Al omartadaǵy uıashyqtardy ara aǵzasynan bólinetin balaýyz degen materıaldan ózi jasaıdy.

Degenmen, bul kásiptiń mashaqaty da bar. Máselen, aranyń tuqymy tozatyn kórinedi. Dene turqy kishireıip, jumys ónimdiligi de azaıyp ketedi. Buryn kúnine 6-7 keli bal jınaıtyn aralardyń urpaǵy birneshe jyldan soń, táýligine 3 keli bal bere bastaıdy. Sondyqtan omartashy ár eki jyl saıyn shetelderden asyl tuqymdy analyq arany satyp alyp otyrady. Osylaısha tuqymyn jańartyp otyrý asa mańyzdy.

— Eńbekqorlyqty osy jándikten úırený kerek. Jumysshy aralar kúni boıy gúlderdiń nárin jınaıdy. Al túnde sony iship, balǵa aınaldyryp, qaıta qusyp; qanattaryn qaǵyp, qoıýlandyryp; bir uıashyqtan basqasyna quıyp, tynym tappaıdy. 45 kún ǵumyrynda bir demalmaıdy, týǵannan ólgenge deıin jumys isteıdi, — deıdi Ersinbek Úsipbek.

Sonymen qatar, omartashylyq — qaldyq qalmaıtyn kásip. Uıashyqtar jasalatyn balaýyzdan maısham, qurylys materıaldary, sabyn, tis pastasy t. b. zattar daıyndalady. Al aranyń ólikteri dári-dármek jasaýda qoldanylady. Aranyń ýyn da emdik maqsatta paıdalanýǵa bolady.

Omartashylar odaǵy nemen aınalysady

Elimizde Ersinbek sekildi omartashylardyń basyn qosyp, ózara áriptestigine sebep bolatyn uıym bar. 2010 jyly qurylǵan «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylarynyń ulttyq odaǵy vıtse-prezıdenti Ǵabıt Nurádilulynyń sózinshe, búginde Qazaqstanda 12 myńdaı omartashy tirkelgen.

— Aralar 150-ge jýyq ósimdikten tozań jınaıdy. Omartashylar odaǵy Qazaqstandaǵy shyryn bóletin aǵashtar men ósimdikter jóninde kitap shyǵardy. Onda aǵashtar men ósimdikterdiń qansha ýaqyt gúldeıtini, bir gektardan qansha shyryn jınaýǵa bolatyny sekildi derekter bar. Bul kitapty qazir respýblıkadaǵy omartashylar anyqtamalyq retinde qoldanady. Odan basqa da salalyq ádebıetterdi jaryqqa shyǵaryp, tegin tarattyq. Sondaı-aq, omartashylardy Izraıl, Reseı sekildi elderge birneshe ret oqýǵa jiberdik, — deıdi ol.

Ǵabıt Nurádilulynyń aıtýynsha, magıstrlik jáne doktorlyq zertteýlerin omartashylyq taqyrybynda qorǵaǵan mamandar da bar. Endi odaq mektep bitirgen talapkerlerdi Polsha men Slovakııaǵa oqýǵa jiberýdi qolǵa alǵan. Olar oqýyn aıaqtaǵan soń, Qazaqstanǵa kelip, jumys istemek.

Sonymen birge, azamattar omartashylar odaǵyna jarna tólemeı-aq, tegin múshe bolady. Uıymnyń óńirlerdegi bólimsheleri bul kásipti odan ári damytýmen shuǵyldanady.

Baldyń jáne aranyń paıdasy 

Baldyń adam densaýlyǵyna paıdasy ushan-teńiz ekeni kópshilikke málim. Mysaly, qaraǵannan (akatsııa) alynǵan bal — eń qymbat sorttarynyń biri. «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylarynyń ulttyq odaǵy vıtse-prezıdenti Ǵabıt Nurádiluly baldyń osy túri jóninde aıtyp berdi. Onyń sózinshe, qant dıabetimen aýyratyndarǵa tátti jeýge bolmaıdy. Biraq aǵzasy táttini talap etedi. Mundaı jaǵdaıda osy qaraǵan balyn jeýge bolady eken. Onyń quramynda glıýkozadan góri frýktoza joǵary bolǵandyqtan, adam aǵzasy baıaý qabyldap, qandaǵy qant kúrt kóterilip ketpeıdi.

— Bal aǵzadaǵy ýly zattardy shyǵarady. Qandaǵy holesterındi azaıtady. Sebebi, baldyń quramynda holesterınge qarsy mıkroelementter óte kóp. Sondaı-aq, ony kúndelikti jese, júrek-qan tamyr aýrýlarynyń, qan uıyp qalýynyń, arterııalardyń tarylýynyń aldyn alady, qandy suıyltady. Bal este saqtaý qabiletin jaqsartatyny da ǵylymı turǵyda dáleldengen. Óıtkeni, baldaǵy kaltsıı mıdyń jumysyna óte jaǵymdy áser etedi. Budan bólek, teriniń taza bolýyna paıdaly. Sol sebepti, odan betke arnaıy maskalar jasalady, — deıdi Ǵabıt Nurádiluly.

Onyń sózinshe, uıqyǵa jaýapty melatonın gormonynyń bólinýine bal áser etedi. Sol sebepti, kózi ilinbeı qınalatyn úlken kisiler jatarda bir qasyq bal jese, tez uıyqtap ketedi.

Sonymen qatar, bul taǵam asqazandaǵy bakterııalardy joıady jáne asqazannyń shyryshty qabyǵyndaǵy jaralardy emdeýge kómektesedi. Aıta bersek, baldyń artyqshylyǵy kóp.

Baldyń adamǵa paıdasy zor bolsa, al ony óndirýshi aranyń tabıǵatqa septigi orasan. Bul jándik ósimdikterdi tozańdandyrady, tuqymyn taratady.

— Álemde ósimdikterdiń 80%-y jándikter arqyly tozańdandyrylady. Sonyń ishinde aralardyń úlesi zor. Óıtkeni, olar gúlden gúlge ushyp, ósimdikterdiń tozańyn bir-birine tasymaldaıdy. Sonyń arqasynda kóptegen jemis-jıdek, kókónis, dándi-daqyldar ósedi. Aralar bolmasa, talaı ósimdik joıylyp ketip, adam da, ań-qus ta azyq-túlik, qorek tapshylyǵyna ushyrar edi, — deıdi «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylarynyń ulttyq odaǵy vıtse-prezıdenti.

Osylaısha, topyraqtyń qunarly bolýy, jerdiń shóleıttenbeýi, ekojúıeniń saqtalýynda aralardyń orny erek.

Saladaǵy statıstıka qandaı

QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul sektor jóninde resmı derekterdi bólisti. Mınıstrlik málimetine júginsek, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkadaǵy ara uıalarynyń sany — 228 myń, bul 2024 jylmen salystyrǵanda 5,4%-ǵa tómen (aldyńǵy jyly 241 myń bolǵan).

Asyl tuqymdy ara uıalaryna kelsek, 2025 jyly olardyń sany — 2024 jyldyń deńgeıinde saqtaldy, ıaǵnı 90,2 myń.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda 5 myń tonna bal óndirildi (2024 jyly bul kórsetkish 4 990,6 tonna bolǵan). Onyń ishinde shamamen 47,2%-y nemese 2,4 myń tonnasy jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa (JQSh) tıesili. Qalǵan 52,8%-yn nemese 2,6 myń tonnasyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler, sharýa jáne sharýa qojalyqtary óndirgen.

2025 jyly bal eksporty 1 476,7 tonna bolyp, 2024 jyldyń qorytyndysymen salystyrǵanda 2,5 esege artty (603,7 tonna).

Naqtyraq aıtqanda, Ózbekstanǵa — 1 264 tonna (85,6%), Kanadaǵa — 23 tonna (1,6%), QHR-ǵa — 41 tonna (2,8%), Saýd Arabııasyna — 20 tonna (1,4%), RF-ǵa — 63,1 tonna (4,3%), AQSh-qa — 37,0 tonna (2,5%) jáne basqa elderge — 28,7 tonna (2%) eksporttalǵan.

Al ımport kólemi byltyr 262,4 tonna boldy, ıaǵnı 2024 jylǵy kórsetkishten 6 ese tómen (1 657,3 tonna).

Tolyǵyraq aıtsaq, RF-dan — 245,4 tonna (93,5%), QHR-dan — 8,9 tonna (3,4%) jáne basqa elderden — 8,0 tonna (3,0%) ımporttalǵan.

Bal ara sharýashylyǵyndaǵy máseleler 

Joǵarydaǵy statıstıkalyq derekterge qarasaq, bul sala damyp kele jatyr. Degenmen, mamandardyń sózinshe, túıtkildi máseleler de joq emes.

— Biz arany kóbeıtýmen aınalyspaımyz. Ara ımportyna táýeldimiz. Shetelden ákelingen aralar negizi kedende bir aı karantınde turýy kerek. Biraq bul standart saqtalmaıdy. Jándikter aýrýmen kelip jatyr. Sonyń áseri me, 2025 jyly Qazaqstanda kóp ara qyrylyp qaldy, — deıdi «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylarynyń ulttyq odaǵy vıtse-prezıdenti Ǵabıt Nurádiluly.

Onyń sózinshe, ımporttalǵan aralar qystamaıdy. Sebebi soltústik pen shyǵystyń qysy sýyq ári uzaq bolǵandyqtan, aralar shydamaı, ólip qalady. Odan góri Qazaqstannyń ońtústigindegi aralardy elimizdiń basqa óńirlerine jetkizgen durys. Onyń tásilderi kóp. Biraq shetelden ákelý arzanǵa túsetindikten, bul is mandymaı otyr.

Sonymen qatar, zııankestermen kúres kezinde jerge hımııalyq pestıtsıd sebiledi. Ol aralarǵa da áser etip, qyrylady.

— Pestıtsıdterdiń aralarǵa zııanyn dáleldeı almaımyz. Óıtkeni, ondaı zerthanalar elimizde joq. Buǵan deıin aralardyń qyrylýy máselesi boıynsha sottasyp, utyldyq. Zerthana bolmaǵandyqtan, dáleldeı almadyq, — dep omartashylardyń shaǵymyn jetkizdi Ǵabıt Nurádiluly.

Odan bólek, qarjylandyrý da ózekti másele bolyp otyr. Negizinde, asyl tuqymdy aralar úshin sýbsıdııa qarastyrylǵan. 1 keli balǵa 200 teńgeden beriledi. Biraq, Ǵabıt Nurádilulynyń sózinshe, ekinshi deńgeıli bankter bul sektordaǵy kásipkerlerge nesıe bergisi kelmeıdi. Sebebi omartashylyqtyń tabys ákeletinine senbeıdi eken.

Jańa zań salaǵa qandaı paıdasyn tıgizedi

Endi joǵaryda jazylǵan túıtkilder sheshilýi tıis. Óıtkeni, jýyrda QR Parlamenti Májilisiniń jalpy otyrysynda «QR keıbir zańnamalyq aktilerine bal ara sharýashylyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy.

Qujat bal ara sharýashylyǵynyń turaqty damýyna jaǵdaı jasaýǵa, aralardyń genetıkalyq qoryn saqtaýǵa, ara sharýashylyǵy ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigin arttyrýǵa, sondaı-aq selektsııalyq-asyl tuqymdyq jumysty jetildirýge baǵyttalǵan.

Zań jóninde Májilis depýtaty, Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi Islam Suńqar baıandama jasap, ózgerister men tolyqtyrýlardy tanystyrǵan bolatyn.

— Zań jobasynda uǵymdyq apparat keńeıtilip, «asyl tuqymdy analyq bal arasy», «atalyq bal arasy», «aspaptyq uryqtandyrý pýnkti», «oqshaýlanǵan shaǵylystyrý pýnkti» sııaqty jańa termınder men anyqtamalar engiziledi. Bul uǵymdar bal ara sharýashylyǵyndaǵy selektsııalyq-asyl tuqymdyq jumysty uıymdastyrýdyń zamanaýı tásilderin engizedi jáne salany quqyqtyq retteýdi birizdendirýge múmkindik beredi, — dedi ol.

Sonymen qatar, omartalardy jáne olardyń jaı-kúıin júıeli esepke alý, emdeý-profılaktıkalyq sharalardy ýaqtyly júrgizý, ara aýrýlarynyń taralýynyń aldyn alý maqsatynda «omartanyń veterınarııalyq pasporty» engiziledi.

Ara ósirýshiler arasynda daý-damaılardyń týyndaýyna jol bermeý jáne bal jınaý qoryn tıimdi paıdalaný maqsatynda zań jobasynda turaqty jáne kóshpeli omartalardy bir-birinen keminde bes shaqyrym qashyqtyqta ornalastyrý normasy kózdelgen.

Sondaı-aq, bal aralardyń tuqymdaryn saqtaý jáne olardyń ónimdiligin arttyrý úshin oqshaýlanǵan shaǵylystyrý pýnktteriniń qyzmetine qoıylatyn talaptar belgilenedi. Atap aıtqanda, selektsııalyq protseske qatyspaıtyn atalyq bal arasy bar bal ara uıalaryn ákelýge tyıym salynatyn qorǵaý aımaǵy aıqyndalady.

Budan bólek, jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti aralardy qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný salasynda ǵylymı zertteýler men jobalaý-izdestirý jumystaryn júrgizý bóliginde keńeıtiledi. Bul salany óńirlik erekshelikterdi eskere otyryp ǵylymı turǵydan súıemeldeýge múmkindik beredi.

— Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy bóliginde zań jobasynda selektsııalyq-asyl tuqymdyq jumystarǵa, sondaı-aq asyl tuqymdy janýarlardy bonıtırleý jáne (nemese) ındekstik baǵalaý qyzmetteriniń sapasyna memlekettik baqylaýdy kúsheıtý kózdelgen. Osyǵan baılanysty asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jónindegi memlekettik ınspektorlarǵa tıisti ókilettikter beriledi. Qazirgi ýaqytta memlekettik baqylaý tek bıýdjettik sýbsıdııa alatyn sýbektilerdiń esepke alý jáne eseptilik júrgizý máselelerimen shekteledi, — dedi Islam Suńqar.

Sonymen qatar, janýarlardyń barlyq túrleri boıynsha respýblıkalyq palatalardyń qyzmeti úshin habarlama tártibi engiziledi. Bul olardyń qyzmetin júıeleýge jáne sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Qoryta aıtqanda, aralardyń adamǵa da, tabıǵatqa da, el ekonomıkasyna da paıdasy shash etekten. Áıtse de, qazir ara sharýashylyǵynda birqatar qıyndyq týyndap otyr. Jaqynda QR Parlamenti Májilisi qabyldaǵan «QR keıbir zańnamalyq aktilerine bal ara sharýashylyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań saladaǵy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn qalaı damytýǵa bolatynyn jazǵanbyz.