235 jyl: bir áýlettiń birneshe urpaǵyn ormanǵa baılaǵan ne

Ata kásipke adaldyq

Sanaly ǵumyryn tabıǵı baılyǵymyzdy qorǵaýǵa arnap, ekologııamyzdyń ońalýyna úles qosyp júrgen qarapaıym orman qyzmetkerleriniń eńbegi qaı jaǵynan bolsyn maqtaýǵa laıyq. Osy bir abyroıly mamandyqty tizgindegen aǵaıyndy Qaırolla jáne Qaıpolla Amanovtardan taraǵan urpaqtary Ertisti boılaǵan qara ormanǵa qamqor bolyp keledi. Olardyń ishinde tórteýi ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan.

— Mynaý qalyń jalqaraǵaılardyń arasynda ata-babamyz ań-qus qaǵyp, saıatshylyq qurǵan. Biz ormandy alqapta, sulý tabıǵı ólkede ómirge kelgen baqytty urpaqpyz. Ormandar arasynda kúmisteı jarqyraǵan qanshama kólder bar. Ejelden elik, qasqyr, sileýsin, túlki, qarsaq, qoıan, bulan sııaqty túz taǵylary jaılaǵan ólke. Bala kúnimizden osy óńirdi qorǵaý paryzymyz ispetti qanymyzǵa sińdi. Aǵamnyń da tabıǵatpen, jabaıy janýarlarmen baılanysy áser etti me eken, jastaıymnan ormanshy bolamyn dep sheshtim. Sol sheshimim durys bolǵanyna árkez shúkirshilik etemin, — deıdi Amanovtar áýletiniń úlkeni, búginde jasy 77-ge tolyp otyrǵan Qaıpolla qarııa.

Aqsaqaldyń aıtýynsha, bul jaýapty qyzmet orman alqaptaryn qorǵaýmen ǵana shektelmeıdi. Ómirin osy iske arnaǵan azamattar qaraǵaılardy emdeýmen, brakonerlerden qorǵaýmen de aınalysady. Jasyl jelek qoryn molaıtý da olardyń jaýapkershiliginde. Qaıpolla aǵa 45 jylynyń basym bóligin Shaldaı fılıaly Stepnoı ormanshylyǵynda ótkergen. Osy ýaqyt aralyǵynda órtten zardap shekken aýmaqtardy qalpyna keltirýmen aınalysyp, júzdegen gektar ormannyń qaıta jaıqalýyna ter tókti. Іsimen kópke úlgi bolyp, «Mamandyǵynda úzdik» oblystyq baıqaýda birneshe márte jeńiske jetken.

Bir kásip — bir murat

Marqum aǵasy Qaırolla Arymbekuly keńes áskeri qataryndaǵy áskerı qyzmetin ótegen soń orman sharýashylyǵyna at aıdaýshy, aǵash kesýshi bolyp jumysqa ornalasady.

Shaldaı aýylyna qonys aýdarǵannan keıin aǵash óńdeý tsehynda jumysshy bolyp eńbek etedi. 1982 jyly «11-shi besjyldyqtyń ekpindisi» tósbelgisimen, 1984 jyly «Eńbek ardageri» medalimen marapattalǵan. Al 1956 jyly Máskeý qalasynda ótken Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy kórmesine delegat retinde qatysyp qaıtqan. Onyń jubaıy Maıra Ahmetqyzy aǵash óńdeý tsehynda 21 jyl jumysshy bolyp eńbek etti. Otbasynda úsh bala tárbıelep ósirgen.

Qaırolla aǵanyń uldary Qaıyrhan men Sábıthannyń da eńbek joldary orman sharýashylyǵymen baılanysty. Qaıyrhan rezervattaǵy aǵash óńdeý tsehynda 9 jyl eńbek etse, Sábıthan orman qorǵaý isimen 40 jyldan asa shuǵyldanyp, 2019 jyly zeınetke shyqqan.

Ákesiniń ári óz áýletiniń dańqty jolyn laıyqty jalǵastyryp, orman sharýashylyǵynda onyń uly Marat eńbek eseli etip keledi. Marat Sábıthanuly búginde rezervattaǵy Shaldaı fılıaly dırektorynyń orynbasary. 

Saladaǵy jalpy eńbek ótili jıyrma jyldan asyp otyr. Al anasy Sáýle Qabıdenqyzy da osy salaǵa aralasyp, 20 jylyn arnaǵan. Budan bólek Marat Sábıthanulynyń zaıyby Gúlmıra Aleksandrqyzy orman sharýashylyǵynda 15 jyldaı qyzmet etse, inisi Samat rezervatta eki jyldaı býhgalter bolyp eńbektengen.

Qaıpolla aǵadan taraǵan urpaqtary da orman isinen alystaı almapty. Úlken uly Amangeldi ushqysh-baqylaýshy retinde orman sharýashylyǵyndaǵy 23 jyldan beri ter tógip júr.

Sábıt Qaıpollauly orman órt sóndirý stansasynda júrgizýshi, keıin stansa basshysy qyzmetterin atqarǵan. Saladaǵy eńbek ótili — 6 jyl. Zaıyby Zaıgúl de orman qyzmetkeri.

— Búginde áýletimizdiń orman salasyndaǵy jalpy eńbek ótili 235 jyldan asyp otyr. Ózim bul salany mektep bitirgen jyly tańdaǵan edim. 2006 jyly Qazaq agrarlyq ýnıversıtetin «Orman jáne park sharýashylyǵy ınjeneri» mamandyǵy boıynsha támamdaǵaly rezervattamyn. Orman sheberi, ormanshy, tabıǵat paıdalaný ınjeneri, orman qorǵaý ınjeneri, Shaldaı fılıaly basshysynyń orynbasary, fılıal basshysy, ańshylyqtanýshy qyzmetterin atqardym. Qazirgi ýaqytta Shaldaı fılıaly dırektorynyń orynbasary qyzmetine qaıta shaqyrtyldym, — deıdi Marat Sábıthanuly.

Ár kóshettiń sońynda mańdaı ter bar

Onyń aıtýynsha, ormanshylardyń jumysy ońaı emes. Kúz ben qysta qaraǵaı búrshigin jınaýdan bólek, kóktemgi egis jumystary úshin ylǵal jınaıdy. Áýeli órt shalǵan ýchaskeler tazartylyp, jańa egiske daıyndyq júrgiziledi. Odan soń qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzylatyn tanaptarǵa qardy úımelep jınaıdy da, ústin qalyń shóppen jaýyp tastaıdy. Kómilgen qar kóktemde uzaq ýaqyt erimeı jatady. Sáýir aıynda jas kóshetterdi otyrǵyza bastaǵanda tamyry qar kesekterimen birge kómiledi. Tamyr aınalasyndaǵy topyraqta aýa qalmaýy muqııat qadaǵalanady. Bul ádis kóshetterdiń tamyryna kópke deıin ylǵal berip turýǵa arnalǵan. Ári qaraı jazdyń jańbyryna ilikse, ómirsheńdigin saqtap qalý múmkindigi mol. Jas qaraǵaılar jaıqalyp óse bastaǵanda ormanshylar úshin úlken qýanysh.

— Negizgi mıssııamyz — tabıǵattyń ıen baılyǵyn kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtap, kóbeıtý bolǵandyqtan, sońǵy jyldary ormannyń janyp ketken bólikterin qaıta qalpyna keltirý, tyń jerlerge kóshetter egýge kóńil bólip otyrmyz. Qaraǵaı búrshikterin kún sýytqan mezgilden bastap jınaı bastaımyz. Jalqaraǵaılar bıik ósetin ósimdik. Uzyndyǵy 5-6 metrlik ilmek jasap, ushar basyndaǵy búrshikterdi qaǵyp túsiremiz. Sapaly tuqymdar negizinen álgindeı búrshikterden shyǵady. Búrshikterdi keptirip, arnaıy quralda usatyp, ortasha kólemdegi tuqymdaryn ǵana iriktep alamyz. Usaqtary men tym úlkenderinen durys kóshet ónbeıdi. Bıyl kúzde shamamen 450 gektar jerge qaraǵaı kóshetteri egiledi, — dep áńgimeledi tájirıbeli ormanshy.

Órtten keıingi ormannyń jańa tynysy

Negizi Shaldaı fılıalyna 143 myń gektardan astam jer tıesili bolsa, sonyń shamamen 85 myń gektardan astamy jalqaraǵaımen kómkerilgen. Fılıal qyzmetkerleri 2000-shy jyldardan beri janyp ketken ormandy jerlerdi tolyq qalpyna keltirip, memlekettiń ıen baılyǵyn tolyqtyrý ústinde. 2010 jylǵy alapat órtten qara ormanǵa shyǵyn kóp kelgen eken. Órtengen 2 myń gektardan astam jer búginde tolyqtaı qalpyna kelip, qaraǵaılar jaıqalyp tur. Al 2023 jyly tilsiz jaý oıran salǵan rezervat jerlerin keler jyly kóshettermen qamtý kózdelipti. Kólemi asa úlken bolmasa da, fılıal qyzmetkerleri bul aýmaqty aldaǵy 10-15 jylda jaıqalǵan jasyl ormanǵa aınaldyrmaq oılary bar. Kúzde otyrǵyzylatyn kóshetterdiń kóktemde jaı-kúıi tekserilip, tym bolmaǵanda 65 paıyzy óz ómirsheńdigin saqtap qalǵany anyqtalsa, nátıje bar dep esepteledi. Qurǵap qalǵan kóshetter qolmen julynyp, ornyna jańadan kóshetter egiledi. Al jas qaraǵaılardyń ómirsheńdik kórsetkishi odan tómen bolsa, alqaptarǵa tehnıkanyń kómegimen qaıtadan tolyqtaı otyrǵyzý is-sharalary júrgiziledi.

— Janyp ketken alqaptar kóbine jan-jaǵy qorǵalmaǵan jazyq jerler. Ondaı jerde qaraǵaı kóshetteriniń ósimtaldyǵy qıynǵa túsedi. Kezinde tehnıkanyń azdyǵynan agrotehnıkalyq is-sharalarda aqaýlar jıi boldy. Tek sońǵy jyldary tehnıkalarymyz jańaryp, múmkindigimiz molaıa túskeli isimizdiń nátıjesi aıtarlyqtaı artyp otyrǵanyn baıqaımyz. Qazir avtoparkimiz tolyqtaı qamtyldy. Fılıalymyzda 35 traktor, «Jac» markaly órt sóndirgish shaǵyn 19 avtomashına, 35 úlken órt sóndirgish kólik bar. Bul bizdiń jumysymyzǵa serpin syılap, sońǵy ýaqytta kóshetterdi kúzde de otyrǵyzatyn boldyq, — deıdi Marat Sábıthanuly.

Jasandy zerde — orman kúzetinde

Sóz sońynda Marat Sábıthanuly rezervat úshin eń basty qaýip dala órtteri ekenin jetkizdi. Sáýir aıynyn basynan qarasha aıynda alǵashqy aq ulpa túskenge deıin órt qaýipti kezeń sanalady. Jylyna orta eseppen 60-70 órt tirkelse, olardyń 99 paıyzy naızaǵaı túsýden bolady eken. Órtti erte satysynda anyqtaýǵa orman órtterin erte anyqtaý júıeleri kóp septesedi. Mundaı júıe ornatylǵan 23 munara adam aıaǵy bara bermeıtin, eldi mekenderden alshaq jerlerge qoıylǵan. Júıeler jasandy zerde men beınebaqylaý quraldaryn qoldana otyryp, tútin nemese ottyń alǵashqy belgilerin avtomatty túrde tanıdy ári aqparatty dereý dıspetcherlerge joldap otyrady. Bul ásirese qalpyna kelýine onjyldyqtar qajet bolatyn orman alqaptary úshin órt sóndirýshilerdiń jumysyn jedeldetip, shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik beredi.

Ormanshylardyń sózinshe, qylqan japyraqty qaraǵaılardyń ortasha tirshilik etýi — 250-280 jyl. Bul orman jaldary ejelgi muhıt tabanynan ósip shyqqan degen de boljam bar, biraq ǵylymı turǵydan dáleldenbegen. Qaraǵaı — kıesi bar aǵash. Qudyrettiń kúshi emeı nemene, orman ishinde serýendeseń, tyń ári taza energııany sezinesiń. Keıbir qaraǵaılardyń jýan bolyp ósetini sonshalyq, úsh adam qatar turǵanda qushaqtary jetpeıdi. Ondaı orman batyrlarynyń jasy 300 jyldan asyp ketken, bıiktigi 25 metrge deıin jetedi.

Eske sala keteıik, Ertis ormanynda bulan kóbeıdi. 

Bıyl Ertis-Baıan óńirindegi ormandarda 3 mln kóshet otyrǵyzylady.