Ár halyq óziniń dástúrli taǵamdaryn kóbirek tutynsa paıdaly, sińimdi bolady (FOTO)

- Ǵalymdar bıotehnologııanyń qarqyndy damýy adamzat bolashaǵyna jańa betburys ákeledi dep qaraıdy. Endeshe, bıotehnologııa ǵylymy álemde qandaı jańa baǵyttarmen damyp keledi?

- Jańa ǵasyrdyń ozyq ǵylymy atanǵan bıotehnologııa álemde óte jaqsy damýda. Bul ǵylymnyń órkendeýi zaman talabynan týyndap otyr. Qazirgi kúni bıotehnologııada mynadaı baǵyttar damýda: energııa jáne basqa da materıaldar elementteriniń bıoóndirisi; genetıkalyq-modıfıkatsııalanǵan astyqtyq daqyldar óndirisi; otyn nemese hımııalyq zattar óndirisi úshin teńiz qorlaryn paıdalaný; qaldyqsyz bıoóńdeý; kómirqyshqyl gazyn shıkizat retinde paıdalaný; jańa dene múshesin jasaýdaǵy regeneratıvtik medıtsına múmkindikteri; dáriler men vaktsınalardy tez arada joǵary dárejede ázirleý jáne óndirý; dáldigi joǵary, jyldam ári arzan arnaıy dıagnostıka; sý jáne topyraqqa arnalǵan bıotehnologııa; genom arqyly densaýlyq saqtaý júıesin jaqsartý. Mine Bıotehnologııanyń osy jáne basqa da baǵyttary, ásirese, damyǵan elderde asa joǵary qarqynmen damýda. Ol elderde zertteý jumystaryna qyrýar qarjy bólip otyr.

- Qazaqstan osy álemdik ǵylymnyń kóshinen qalyp qalǵan joq pa?

- Ashqan jańalyqtarymyz az bolǵanymen bul baǵyttaǵy jumystar Qazaqstanda da jan-jaqty zerttelýde. Joǵaryda aıtqanymdaı, bıotehnologııa salasynyń damyp jatqan san túrli baǵyttary bar, aýqymy keń ǵylym. Men jumys istep otyrǵan Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetinde negizinen taǵam bıotehnologııasy oqytylady. Bul bıotehnologııadaǵy eń mańyzdy, bolashaǵy zor sala. Óıtkeni búgingi tańda ekologııalyq ortanyń nasharlaýy sekildi túrli sebepterge baılanysty kóptegen adamdarda makroelement, mıkroelementter, vıtamınder tapshylyǵy týyndap otyr. Sol aýrýlardyń aldyn alýǵa, emdeýge bıotehnologııalyq ónimder kómektese alady. Ókinishtisi, bizde bıotehnologııalyq kompanııalar damymaı tur. Elde bul salada zertteý ortalyqtary ǵana jumys istep jatyr.

- Taǵam bıotehnologııasyn paıdalanyp, sapaly ónimderdi qalaı daıyndaýǵa bolady?

- Memlekettiń ekonomıkasyna tirek bolatyn baılyq qory sarqylyp, taýsylatyn kómir, munaı sııaqty shıkizat kózderi dep oılamaýymyz kerek. Biz mán bermeıtin, kózge kórinbeıtin mıkroorganızmdersiz adamzattyń tirshilik etýi múmkin emes. Al mıkroorganızmderdegi bakterııalar, túrli vırýstar, bıotehnologııalyq nysanalardy tereń zerttep, adam densaýlyǵynyń ıgiligine paıdalansaq, ol sarqylmaıtyn naǵyz baılyq bolar edi. Álemde joq jańa ónim túrin jasap, el ekonomıkasyna serpin berýge de múmkindik týar edi. Mıkroorganızmder kez kelgen jerde ósip ónedi. Bir bakterııany mıllıon etip ósirýge bolady. Biz bakterııalardan gendik ınjenerııalyq ádistermen ózimizge qajetti ónimderdi jasaımyz. Mysaly, qazir ǵalymdar ınsýlındi bakterııalardyń kómegimen óndiredi. Oǵan deıin ony maldardyń uıqy bezderinen alyp keldi. Olar adamǵa allergııa beretin, tazalaýda da qıyndyq týdyratyn.

Qazirgi kúni bıotehnologııa mamandary jańa fýnktsııalyq, ınnovatsııalyq taǵamdardy nemese sút ónimderin jasaýǵa den qoıdy. Sút ónimderi dep otyrǵanymyz jaı sútqyshqyly ónimi emes, belgili bir aýrýdyń aldyn alatyn ónimder. Bul ónimderdiń qundylyǵy quramyndaǵy bakterııalardyń sapasyna baılanysty bolady. Olardyń quramy bıologııalyq belsendi qospalar nemese mıkroelementtermen baıytylady.

- Shetelde bul saladaǵy jumystar qarqyndy damyp ketkenin aıttyńyz. Endeshe otandyq mamandardyń zertteýi ǵylymdaǵy qaıtalaý bolyp qalmaı ma? Otandyq ónimniń artyqshylyǵy nede?

- Jer betindegi ósimdik jáne syrtqy faktorlardyń uqsamaıtyndyǵy sebepti baǵaly mıkroorganızmder de ár jerde ártúrli qalypta bolady. Sol sııaqty adamdardyń da ımmýnıteti 70 paıyzǵa deıin asqazan, ishek joldarynyń as qorytýyna baılanysty. Tabıǵatymyzǵa jaqyn taǵamdardy paıdalanbasaq, as qorytýdyń qalpy buzylady. Bizdiń asqazanymyzda bóten taǵamdardy qorytatyn fermentter qalyptaspaǵandyqtan keri áseri bolady. Sondyqtan óz jerimizdegi mıkroorganızmderdi zerttep, olardy halqymzdyń qajetine jaratýymyz kerek. Sol sebepti de sheteldik ónimderdiń paıdasy ózderine tıse de, bizge paıdaly bolmaýy múmkin. Zııandylyǵy uzaq jyldar boıy jınala kelip jaryqqa shyǵady. Osyndaı sebepterge baılanysty shyǵar, qazirgi kúni buryn joq aýrý túrleriniń shyǵyp, jas adamdardyń qaterli isikke ońaı shaldyǵyp jatýy. Álemdik zertteýshiler de ár halyq óziniń janyna jaqyn dástúrli taǵamdaryn kóbirek tutynsa paıdaly, sińimdi bolatyndyǵyn dáleldep otyr.

- Siz qaterli isik aýrýlaryn emdeý salasy boıynsha AQSh-tyń eń úzdik medıtsınalyq ortalyǵyna baryp bilimińizdi shyńdap kelipsiz. Sonda júrgende qaterli isik aýrýlaryna baılanysty zertteýlermen de aınalystyńyz. Bul bilim ordasyna qalaı jolyńyz tústi?

- Men búgingi jumys istep jatqan oqý ornyna kelgenge deıin S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıetinde jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde oqytýshy bolyp jumys atqardym. 2010 jyly Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde júrgende «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha AQSh-ta ǵylymı taǵylymdamadan óttim. Men barǵan Tehas ýnıversıtetiniń MD Anderson Onkologııalyq Ortalyǵy - medıtsınanyń osy salasy boıynsha dúnıe júzindegi eń ataqty ári mamandandyrylǵan ortalyqtarynyń biri eken. Bul ortalyq qaterli isik aýrýlaryn emdeý salasy boıynsha AQSh-tyń eń úzdik, № 1 medıtsınalyq mekemesi dep tanylǵan. MD Anderson ortalyǵynda ómirlerin qaıyrymdy mıssııaǵa - qaterli isikpen kúreske arnaǵan stýdentter, medbıkeler, dárigerler men ǵalymdar tynymsyz eńbek etýde.

Men Anderson atyndaǵy Onkologııalyq ortalyqtaǵy otandasymyz Dos Sarbasovtyń zerthanasynda zertteýshi ǵalym T.Shaıkenniń jetekshiligimen mTOR-dyń bıohımııasyn zertteý jobasy boıynsha jumys istedim.

mTOR (mammalian target of rapamycin - rapaamıtsınniń sút qorektilerdegi nysanasy) molekýlalyq massasy 289 kDa bolatyn, serın-treonındik proteınkınaza klasyna jatatyn aqýyz. mTOR-dy zertteý tarıhy 1990-jyldardyń orta sheninen bastaldy. Bul kezde zertteýshilerdiń nazaryn klınıkalyq praktıkada dástúrli túrde ımmýnodepressant retinde qoldanatyn antıbıotık-rapamıtsınniń keń áser etý spektri ózine aýdardy. Rapamıtsın lımfoıdtyq jasýshalardyń ǵana emes, basqa da ulpalar, sonyń ishinde isiktik ulpalardyń da prolıferatıvtik belsendiligin basatyndyǵy anyqtalǵan, qazirgi ýaqytta qaterli isikke qarsy preparat retinde qoldanylady.

Bizdiń zertteý jumysymyzdyń basty maqsaty sút qorektiler jasýshasynda mTOR-dyń jańa keshenin tabý jáne ol keshenniń qyzmetin zertteý boldy. Biz tapqan mTOR-dyń jańa kesheni ıadronyń syrtqy qabyǵynda ornalasqan jáne jasýshadaǵy atqaratyn fızıologııalyq qyzmeti de belgili eki keshennen basqasha bolyp shyqty. Zertteý nátıjeleri mTOR ekspressııasyn azaıtý nemese mTOR kınaza belsendiligin tejeý arqyly rıbosomaldyq aqýyzdyń ıadrolyq tasymalyn baqylaı otyryp, osy protsesti retteý múmkindigin kórsetti. Rıbosomalar bıogenezin retteýdiń bul mehanızmi qaterli isik jasýshalarynyń ósýin baqylaýǵa múmkindik beredi. mTOR-dyń bıohımııasyn zertteý, zertteý nátıjeleri «Onkotarget» jýrnalynda jaryq kórdi.

Bul jerde ǵylymı básekelestik óte joǵary deńgeıde qalyptasqan. Ǵylymı jumyspen aınalysýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biz sol ýaqyttarda tańnyń atyp, kúnniń batqanyn bilmeı bar yntamyzben, qyzyǵýshylyqpen jumys istedik.

- Ǵylymı jańalyqtar kezdeısoq ashylady eken. Ózińiz qupııasyn tapsam dep armandaǵan ǵylym jolyndaǵy bolashaq josparlaryńyzben bólisseńiz?

- Bolashaqtyń bárin boljap, josparlap tastaýǵa kelmes. Ǵylymmen aınalysýǵa keń jol ashylyp, oraı týsa, bul jolda bilim-biligimdi kórsetýden aıanyp qalmaspyn. Qazirgi múmkindikterge baılanysty bıotehnologııanyń úlken bir salasy taǵam bıotehnologııasy boıynsha, bıotehnologııalyq joldarmen fýnktsıonaldyq taǵam ónimderi men ósimdik jáne janýar tekti shıkizattardan bıologııalyq belsendi zattardy bólip ala otyryp, ınnovatsııalyq otandyq taǵamdyq ónimder men preparattar alýdy oılastyryp otyrmyz. Osy maqsatta birneshe jobalar ázirlenip, ýnıversıtet zerthanasynda jumystar júrgizilýde.

Osyǵan deıin Ispanııanyń Granada ýnıversıtetiniń professory Alberto Tınaýtpen birge Almaty oblysy, «Altyn Emel» ulttyq parki, «Sharyn shatqaly» aýmaǵynda qumyrysqalardyń bıologııasy jáne ekologııasyn zertteý jónindegi halyqaralyq ǵylymı joba quramynda zertteýler júrgizip, zertteý nátıjeleri sheteldik basylymdarda jaryq kórdi. «Búkilálemdik qumyrsqa taksonomısteri» qatarynda avtor retinde tirkeldim. Sheteldik ǵalymnyń Qazaqstanǵa kelýi qumyrsqanyń erekshe bir túriniń bizdiń eldiń aýmaǵynda ómir súrip jatqandyǵymen baılanysty boldy. Ańsaryn aýdarǵan sol qumyrsqany tapqanymyzda onyń qýanyshynda shek bolmady. Al Frantsııanyń «VıtamFero» bıotehnologııalyq kompanııasymen birigip qoı jáne sıyr babezıozyna qarsy vaktsına ázirleý jóninde «Anbab» atty halyqaralyq ǵylymı jobamyzdy usynyp otyrmyz. Búgingi kúnge deıin 35 ǵylymı maqalam jaryq kórdi.

Suhbattasqan: Baqytjol Kákesh